Çok deÄŸil, on beÅŸ yıl öncesine dek, yani Sovyetler BirliÄŸi dağılıncaya dek, Rusya’yla ilgili kitaplar çevirmek, yazmak bir yana, okumak bile Türkiye’de pek hoÅŸ görülmüyordu.
Daha 1998 yılında, beni Votka-Kola adlı bir kitabı okurken gören bir polise neden Rusya’yla ilgili bir kitap okuduÄŸumu, neden kitabın kapağında SSCB bayrağı olduÄŸunu açıklamak zorunda kaldığımı hatırlıyorum. Rusya ancak Rus erkek ve kadınları Türkiye’ye çalışmaya gelince, “NataÅŸa” ortaya çıkınca ürkütücü bir yer olmaktan çıktı.
Ondan önce tehlikeli, okur yazarların çoÄŸuna sürgün yeri olarak önerilen bir yerdi. Åžimdi bu dönem sona erdi, İstanbul’dan Antalya’ya birçok yerde Kiril harfli yazılar var, Rusça kitaplar satılıyor, reklamlar yapılıyor.

Rusça eskiden pek sevilmediÄŸi için bu dilden çeviri yapanlar da sayıca azdı. DiÄŸer Avrupa dillerinden çeviri yapanlar arasında kaç kiÅŸi var diye sorulsa, yirminci yüzyılın başından bugüne yirmiden fazla Rusça edebiyat çevirmeni zar zor sayılır.
Zeki BaÅŸtımar zor hatırlanır, Hasan Ali Ediz ismini belli bir kuÅŸak tanır, Azer Yaran tanınmaz bile. Bu sayıca azlığın nedeninin ideolojik olduÄŸu sanılabilir, ama öyle deÄŸildir. Ünlü Türkçülerden Nihal Atsız bile 1971 yılında Talat Sait Halman’a yazdığı bir mektupta, Rusçadan çeviri yapanların sayıca az olduÄŸunu ve desteklenmeleri gerektiÄŸini söylemiÅŸtir. Bu yüzden, bence, Rusça çevirmenlerinin, hatta Rusya üzerine yazanların sayıca az olmasının baÅŸlıca nedeni, Türkiye’nin yakın komÅŸularına karşı önyargılı olmasıdır. Türkiye’de bu önyargılar ve bunların yol açtığı dar görüÅŸlülük hakim olabildiÄŸi için Rusça’dan çeviri yapmak da bazen tehlikeli bir iÅŸ, bazen fedakarlık olmuÅŸtur.
Bu sonu gelmez dar görüÅŸlülüÄŸün bir örneÄŸi geçen günlerde yaÅŸandı. Acar Burak Bengi adında biri, çıktı, Rusça’dan çeviri yapanların Dostoyevski ve Tolstoy gibi Rus yazarlarına sansür uyguladığını öne sürdü.
İddiasına göre, Tolstoy’un din konusunda yazdıkları çarpıtılmıştı. Dostoyevski’ninse Karamazov KardeÅŸler adlı romanında geçen ve Türk (yani Osmanlı) askerlerinin Bulgaristan’daki vahÅŸetlerini anlattığı bir bölüm, ayrıca Dostoyevski düÅŸüncesi için özel bir önem taşıyan Büyük Engizitör adlı bir bölüm mevcut çevirilerin bazısında eksiltilerek çevrilmiÅŸ, bazısında hiç çevrilmemiÅŸti.
Bengi, İngilizce çevirilerle karşılaÅŸtırınca bu kadarını saptayabildiÄŸini, ama daha çok sansür de olabileceÄŸini söylüyordu. Herhalde buradaki ima çevirmenlerin bunu gizlice yaptıklarıydı.

Nasıl yani? Bu kiÅŸi Rusça bilmediÄŸini söylüyor. Bu kiÅŸi mevcut Dostoyevski ve Tolstoy çevirilerinin hangi dillerden yapılmış olduÄŸunu belirtmiyor (İngilizce, Fransızca, hatta Almanca’dan çevrilmiÅŸ Rus edebiyat metinleri vardır). Dahası bu kiÅŸi, çeviriyi bir çeviriyle karşılaÅŸtırarak Türkçe çevirinin aslına sadık olmadığı kararına varıyor. İlginç.
Bugünlerde bu tür haller pek yaygın, skandal yaratmak moda ve beÅŸ dakikalık ünlerin en keyifli yolu. Bengi de bu yoldan ilerliyor ve iddialarını dudak uçuklatıcı bir yere vardırıyor: “EÄŸer bazı çevirileri eksik ya da çarpıtılmışsa, sansürlenmiÅŸse, Türkçe güvenilmez bir dildir.” Ayrıca özellikle çevrilmeyen, deÄŸiÅŸtirilen kısımlar Türklere iliÅŸkin kısımlarsa, demek ki Türkler suçluluk duyuyorlar. Bengi yazdıkça coÅŸuyor belli ki, eksik çevirenleri Susurluk sorumlularıyla, depremde yıkılan eksik malzemeli ev yapanlarla kıyaslıyor. Gerçekten ilginç.
Bu tuhaflıkları tek tek konu etmenin bir anlamı yok, sadece örnek olsun diye dile getirdim. Skandal meraklıları oldukça skandallar çıkarılacaktır, üzücü olan bu meraklıların gitgide kalabalıklaÅŸması. Ama üzülmeyi bir yana bırakıp iddialara temel oluÅŸturan olguları ele almak gerekli, biz onu yapalım.
Birincisi, Rusçadan Türkçeye yapılmış çevirilerde de baÅŸka dilden çevirilerde olduÄŸu gibi atlanmış, eksik bırakılmış bölümler olabilir. Bu konuda hoÅŸ bir örnek verilebilirim: Hasan Ali Ediz, PuÅŸkin’den çevirdiÄŸi Dubrovski’de (1937), romanda yer alan uzunca bir mahkeme kararını sadece Ruslar tarafından anlaşılabilecek olduÄŸu, onları ilgilendirecek ayrıntılarla dolu olduÄŸu için kısaltarak çevirir ve bu yaptığını bir dipnotla okura açıklar. O dönemin okurları bu konuda ne düÅŸünmüÅŸtür, bilemiyoruz.
İkincisi, çeviri ne yazık ki (ya da neyse ki) vahiy deÄŸildir. Sözgelimi Anna Karenina’nın ünlü ilk cümlesinin çeÅŸitli dillerden yapılmış, hepsi birbirinden farklı birçok çevirisi vardır. Her çeviri metne ayrı bir anlam verebilir, çeviri bir özgün metin gibi okunamaz; öyle olsaydı yerli edebiyatlara gerek kalmazdı, Edebiwood kitapları hazırlardı ve biz sadece çeviri okurduk. Bu yüzden, Dostoyevski’nin Rus Oryantalizmi çerçevesinde “Türk” dediÄŸi ÅŸeyi biz “Osmanlı” olarak çevirebilir, gerekiyorsa özel bir “çevirmen kararı” vererek düzeltebiliriz.

Bu durumu bir örnek üzerinden konuÅŸmak en doÄŸrusu. Karamazov KardeÅŸler’in 1940 tarihli ilk çevirisi, ÅŸair ve çevirmen Hakkı Süha Gezgin’e aittir. Güzel, özenli bir çeviridir. Sözgelimi bu çeviride Rus kilisesine ait bir kavram olan, “Starets” (yaÅŸlılar) için ÅŸu önemli dipnot yer alır:
“..bizim eski dergâh mürÅŸitlerimizi andırıyor. Åžeyh, mürÅŸit, kutup gibi kelimelerle tercüme edilebilir sanıyorum.”
Bu dipnot ancak kültürler arası karşılıklılığa özen gösteren bir çevirmenin koyabileceÄŸi türden bir dipnottur. İşte bu çeviride “Büyük Engizisyoncu” bölümünde ÅŸöyle ilginç bir yer vardır:
“İvan bu söze sayfalar süren bir nutukla cevap verdi.* AliyoÅŸa, bunları dinledi ve sonra…”
Cümlede (*) yazılı yer bir dipnottur ve dipnotta ÅŸu yazmaktadır:
“Burada romanı hiç alâkadar etmiyen altı buçuk sayfalık bir parçayı atladım. H.S.G.”
Çevirmen burada tamamıyla Ortodoks dinine has motiflerle yüklü olan, Dostoyevski’nin kendine has dindarlığının bir ürünü olan uzun konuÅŸmaya yer vermemiÅŸtir.
DiÄŸer yandan Türklerin anıldığı bölüm kitapta ÅŸu ÅŸekilde yer alır:
“İvan kardeÅŸinin söylediklerini iÅŸitmemiÅŸ gibi devam etti:
-Bir Bulgar, bana Türklerle Çerkeslerin yurttaÅŸlarına yaptıkları zulümleri anlatmıştı.
Umumî bir İslav isyanından korktukları için öldürüyorlar, soyuyorlar, yakıp yıkıyorlarmış. Kadınlara, kızlara sataşıyorlar, çocuklara fenalık ediyorlarmış. Mahpusları kulaklarından duvarlara mıhladıktan sonra ertesi gün asarlarmış. Bazen insanların merhametsizliklerini, vahÅŸi hayvanlara benzetirler. Bu teÅŸbih ile hayvanlara iftira ediyorlar. Onlar, hiçbir zaman yabanilikte insanların derecesine yükselmezler. Kaplan, avını parçalar yer. İşte o kadar. Yapmak elinden gelseydi bile asla insanları kulaklarından duvarlara çivilemezlerdi. Çocuklara iÅŸkence eden, doÄŸmamış yavruları analarının karnını deÅŸerek dışarı uÄŸratan, havaya atarak süngülerle karşılayan biziz. Ana kucağında bir çocuÄŸu okÅŸar gülümseriz. Sonra ona tabancamızı uzatırız. Çocuk onu oyuncak sanır, emzik sanır, aÄŸzına alır. TetiÄŸe basar o güzel başı parçalarız. Türklerin tatlıyı çok sevdikleri söylenir…” (185)
Özgün metinde bu kısım bir parça farklı (benim çevirimle):
“-İşte, bana bir süre önce Moskova’daki bir Bulgar anlattı, – diye sürdürdü İvan Fedoroviç, kardeÅŸini duymamış gibi, – Türklerle Çerkesler orada, Bulgarya’dayken genel bir slav isyanından kaygı duyarak hep birlikte zulüm yapıyormuÅŸ – yani kadın ve çocuklara zorbalık yapıyor, tutukladıklarını kulaklarından duvara çiviliyor ve sabaha dek öylece bırakıyor, sabah da asıyorlarmış – ve benzeri., akla hayale gelmeyecek bir sürü ÅŸey. Yani, bazen insanın “hayvani” acımasızlığından bahsederler, ama bu hayvanlar için çok haksız ve güvendirici bir ÅŸey: hayvan hiçbir zaman insan kadar acımasız, artistik, yapay bir acımasızlığa sahip olamaz. Kaplan sadece parçalar, yer ve sadece bunu yapabilir. Bunu yapabilecek olsaydı bile, aklına insanları kulaklarından çivilemek gelmezdi. Bu Türklerse tutkuyla çocuklara bile iÅŸkence etmiÅŸ, annelerinin rahminden bıçakla çıkartmaktan çocukları havaya atıp annelerinin gözü önünde onlara süngü saplamaya dek bir sürü ÅŸey yapmış. En tatlı mutluluÄŸu yaÅŸatan annelerin gözü önünde. Ama bak benim asıl ÅŸu manzara ilgimi çekti. DüÅŸün bir: kundaktaki bebe titreyen annenin elinde, çevresinde Türkler. NeÅŸeli bir ÅŸaka yapacaklar: bebeÄŸi okÅŸuyorlar, onu güldürmek için gülüyor, sonunda oluyor çocuk gülüyor. Hemen o zaman Türk suratının bir karış ötesine pistolü dayıyor. Çocuk mutlulukla kahkaha atıyor, küçük ellerini uzatıyor, pistolü yakalamaya çalışıyor, ve birden sanatçı namluyu onun yüzüne doÄŸrultuyor ve başını parçalıyor… Sanatsal, deÄŸil mi? Bu arada, Türklerin, tatlı ÅŸeyleri pek sevdiÄŸi söylenir.”
Åžimdi, bu iki alıntının yüzeysel deÄŸerlendirmesi, Türklerin zalimliÄŸinin Süha Gezgin çevirisinde silinmiÅŸ olduÄŸunu düÅŸündürür. Oysa tam tersine, baÅŸka bir ÅŸey söz konusudur. Dostoyevski, İvan’ın bu konuÅŸmasıyla yeryüzündeki insan zulmünün karabasan gibi ağırlığını mükemmel bir ÅŸekilde aktarmaktadır. İvan, çeÅŸitli yerlerden bu tür olayları, haberleri derlediÄŸini söyledikten sonra Türkleri tekrar anar:
“Türkler de tabii bu koleksiyona girdi, ama bu iÅŸin yabancılar kısmı. Bende yerli ÅŸakalar, hatta Türklerinkinden daha iyi olanları da var. Bilirsin, bizde daha fazla dayak, daha fazla sopa ve kamçı vardır, ve milli bir iÅŸtir bu.”
Ardından Avrupa milliyetçiliÄŸinden ve Fransa’daki bir idam olayından bahsedilerek insan zulmünün örnekleri çeÅŸitlendirilir. Yani doÄŸuluların, batılıların, Rusların… Bütün insanlığın vahÅŸiliÄŸini dile getirir.
Bu alıntıda, Dostoyevski’nin romanının bu kısmında birkaç katman üst üste binmiÅŸtir. Birincisi, Dostoyevski koyu bir Slav milliyetçisidir, İstanbul’un alınmasından Slav topraklarının Rusya’ya katılmasına dek birçok görüÅŸü savunur. İkincisi, OrtodoksluÄŸa dayanan ve ondan daha karmaşık bir dinsel inanışı vardır. Ama bütün bunların ötesinde, bu dar görüÅŸlerin içine sığmayacak kadar büyük bir düÅŸünürdür. Süha Gezgin bu bölümleri çevirirken bütün bunların farkında olarak çeviri yapmıştır.
Çevirinin sonunda “Lüzumlu Bir İzah” baÅŸlığı altında çeviriye iliÅŸkin ÅŸunları söyler:
“… Dostoyevski, ufuk gibi bir adamdır. Okuyucunun seviye yüksekliÄŸine göre geniÅŸler, enginleÅŸir. … Karamazofların Fransızca’daki üç tercümesini de ayrı ayrı gözden geçirdim. Birbiriyle karşılaÅŸtırdım ve iki ciltlik N.R.F. baskısını tıpkı tıpkısına çevirdim. Fakat neticeyi, ‘Kaminski’nin eserinden aldım. Üç tercümenin üçü de baÅŸka baÅŸka olduÄŸuna göre, bu terkibi yapmakta kendimi haklı görüyorum.”
Bu nokta önemlidir: 1940 yılında Fransızca’da mevcut üç çeviri birbirinden farklı ve birbirine göre eksiktir. Bu açıdan Dostoyevski’nin Avrupa uygarlığına ve milliyetçiliÄŸine dair eleÅŸtirilerinin bu çevirilerde nasıl yer aldığı incelemeye deÄŸer. Peki, Süha Gezgin ne yapmıştır? Türklerin zulmüne yönelik göndermeyi korumuÅŸ, süngüyle ilgili sahneyi de bütün savaÅŸlara ve bütün zalimlere özgü bir sahneye çevirmiÅŸtir. İvan’ın konuÅŸması ve metnin insan zulmüne yönelik eleÅŸtirisi baÄŸlamında bu tutarsızlık taşımaz; hatta gülünç bir ÅŸekilde, metin Türkçe ve okur Türk olduÄŸuna göre, buradaki “insan,” “biz” Dostoyevski’nin göndermesini en doÄŸru ÅŸekilde çevirmek sayılabilir. Süha Gezgin, Dostoyevski’nin metnini, bence asıl vurgusuna kavuÅŸturmuÅŸ, bir ırk üyesi olarak deÄŸil, insan olarak utanç duymamızı saÄŸlamıştır. Üstelik bunu yaptığı tarih üzerinde dikkatle düÅŸünmek gerek: 1940. Bütün dünyada ırkçılığın gürlediÄŸi bir yıl.
Dahası, Süha Gezgin aynı izahın içinde buradaki çeviri kararını ÅŸöyle açıklamaktadır:
“Birkaç sahifeyi de bilerek ve istiyerek atladım. Kendi kalemimle milletime sövdürmek elimden gelmezdi.”
Bu nokta üzerinde de ciddiyetle durmak gerekir. Çevirmen böyle bir karar veremez mi? Çevirmen bir otomat mıdır?
Çevirmen ve yayınevi
Çevirmenin böyle bir karar veremeyeceÄŸini söyleyen anlayış, bu mesleÄŸe ve bu sanata karşı küçümseyici, basitleÅŸtirici, kör bir anlayışı benimsemiÅŸ olmayı, benimsemeye yatkın olmayı ifade eder. MesleÄŸe karşı küçümsemeyi ifade eder, çünkü bir kitabın ardında yatan temel gerçeÄŸi, onun bir iÅŸletmeyle bir serbest çalışan arasındaki özel bir sözleÅŸmenin ürünü olduÄŸunu, iki taraflı bir mesleki ürün olduÄŸunu göz ardı eder.
Çeviri bir kitabın hazırlanma süreci ÅŸöyledir: Yayımcı, eserin sahibinden yayım haklarını almıştır ve bu eserin kitabın yayımlanacağı dile aktarılması için, çevirmenle bir sözleÅŸme imzalar. Bu sözleÅŸmede çevirmen metni yayınevinin istediÄŸi ÅŸekilde, eksiksiz ve okurun anlayacağı ÅŸekilde teslim etmeyi, yayıncı da onun bu emeÄŸinin karşılığını ödemeyi ve çeviriyi çevirmenin yayınlanmasını kabul ettiÄŸi ÅŸekilde yayınlamayı taahhüt eder. Dolayısıyla, yayınlanan kitap öncelikle çevirmenin yayıncıya karşı yükümlülüklerini yerine getirmiÅŸ olduÄŸunun ispatıdır. EÄŸer yayıncı elde ettiÄŸi çeviriden hoÅŸnut deÄŸilse, çeviriyi yayınlamaz. (Fakat kitabın yayınlanmış olması, yayıncının çevirmene karşı yükümlülüÄŸünü yerine getirdiÄŸinin kanıtı deÄŸildir, onun metnini deÄŸiÅŸtirmiÅŸ olabilir.) Yukarıdaki örnekte Süha Gezgin’in kitabı, Ahmet Halit Kitabevi tarafından yayınlanmıştır ve çevirinin yayınlanmış olmasının anlamı, çevirmenin kararlarının yayıncı tarafından kabul edilmiÅŸ olduÄŸu, paylaşıldığıdır. Bu aÅŸamada kitapla ilgili birincil sorumluluk yayıncıya aittir.
KuÅŸkusuz bu ilk bakışta insana garip görünebilir, neden sözgelimi yazarın eserinden birincil sorumlu yayıncı deÄŸilken, çevirmenin eserinden öncelikle yayıncı sorumludur? Bu duruma, çevirinin kültür içindeki ara konumu yol açar; yayıncı çeviriyi baÅŸlı başına bir eser olsun diye deÄŸil, özgün bir eseri yayınlayabilmek için ister.
Birincil sorumluluÄŸun yayıncıya ait olması, büyük ölçüde çevirinin biçemsel deÄŸil, biçimsel özelliklerinin sorumluluÄŸunun yayıncıya ait olmasıdır. Çevirideki eksiklik, deÄŸiÅŸtirme, fazlalık, hatta paragrafların yanlış bölünmesi gibi biçimsel özellikler yayımcının sorumluluÄŸundadır. Çünkü yayımcı (daha doÄŸrusu onun temsilcisi olan kitap editörü), kitabı yayımlayarak çeviriyi okumuÅŸ olduÄŸunu, özgün metinle karşılaÅŸtırmış olduÄŸunu, çeviriyi onayladığını belli eder. EÄŸer çeÅŸitli nedenlerle bunu yapamadığı halde kitabı yayımladıysa, çıkabilecek sorunlardan o sorumludur. Çünkü sonuçta ürün ona aittir, çevirmen, bir benzetme yapacak olursak, bir tür tasarımcıdır.
Yayımcının çeviri üzerindeki denetim ve sorumluluk sahibi oluÅŸunun güzel bir örneÄŸi, Haluk Tunç’un çevirdiÄŸi ve İsmail HekimoÄŸlu’nun yayına hazırladığı Sefiller olabilir. Kitaba yazdığı sonsözde, HekimoÄŸlu ÅŸöyle diyor:
“Biz, Victor Hügo’nun yazdığı bu kıymetli eseri özetlemedik. Sayfalarca süren Fransa’ya ait tasvirleri ve bir kısım yorumları almadık. Böylece eseri sıkıcı olmaktan kurtardık, daha faydalı ve daha cazip hale getirdik.” (482)
Burada sıkıcı kısımları kimin çıkardığı belirtilmiyor, çevirmen bunları çevirmiÅŸ, ama yayınevinin çıkarmasını kabul etmiÅŸ de olabilir, önceden verilmiÅŸ bir karara göre hiç çevirmemiÅŸ de olabilir. Bu yüzden, yayıncı kitabı böyle yayınlamak istedikten sonra, kimse Sefiller’i eksilttiÄŸini söyleyerek Haluk Tunç’a eleÅŸtiri yöneltemez.
İkincil sorumluluk çevirmendedir. Çevirmen çeviri sürecinde çözemediÄŸi sorunları (örneÄŸin söz oyunlarının çevirisi), bazı kararları (örneÄŸin metnin çeÅŸitli edisyonları arasında seçim yapmak), çevrilemeyen ÅŸeyleri (örneÄŸin metinde geçen özel dükkan isimleri), çevirmek istemediÄŸi bölümleri bir dipnotla, bir açıklama yazısıyla okura açıklamak zorundadır. Bu sorumluluÄŸu yerine getirmediÄŸi ölçüde çevirisi eleÅŸtiriye açık kalır. Zaten bu eleÅŸtirilebilecek ÅŸeyler (yetersiz açıklamalar, kötü aktarım vb.) bir metnin birden çok çevirisinin olmasının nedenleri arasındadır.
Bunun bir örneÄŸi Dostoyevski’nin Beyaz Geceler’inden verilebilir. Bu kitabın yakın zamanlara kadar yapılan çevirilerinin büyük kısmında dipnot yoktu, olanlarda da oldukça az sayıdaydı. Oysa dönemin romantik geleneÄŸini inceden alaya alan Dostoyevski, “İkinci Gece”de bir dizi isim sıralar: Hoffman, Diana Vernon, Effie Deans, Clara Mowbray, Robert…
Yazarın kaynaklarını açıklamadığı, o dönem yaygın olarak bilinen bu isimleri çevirmenin anlaması ve gerekli dipnotları koyabilmesi için yoÄŸun bir araÅŸtırma yapması gerekir. Bu araÅŸtırma gülünç bir ÅŸekilde maliyetlidir; eÄŸer baÅŸka bir dile yapılmış çeviriden yararlanmıyorsa, yani üçüncü bir dil daha bilmiyorsa kiÅŸisel araÅŸtırmaya kalkışması gerekir, ki İnternet aracılığıyla kütüphanelere eriÅŸimin kolaylaÅŸmasına dek ancak uluslar arası seyahat yoluyla olabilecek bir ÅŸeydi.
Bütün bunlara bakarak, çevirmene ve çeviriye yönelik eleÅŸtirinin özenle, bir yazara yöneltilen eleÅŸtirilerden de daha büyük bir özenle yapılması gerektiÄŸini anlamalıyız. Çevirmenlik, öncelikle düzenli bir gelir getirmeyen bir meslektir. Çevirmen sözleÅŸmesine baÄŸlı olarak ücret alır. Kanunen hiçbir mesleki hakkı ve sosyal güvencesi yoktur. Kendisinden bir sanatçıymışçasına gelir vergisi kesilir, fakat kimse ona sanatçı gibi davranmaz. Yayınevleri tarafından dışlandığında, iÅŸ bulamadığında kimsenin haberi olmaz ve aynı güvensizlik ortamında bulunan meslektaÅŸlarıyla dayanışmaya giremez, onlarla ister istemez rekabet etmek durumundadır.
Oysa çevirmen, yani mesleÄŸini en iyi ÅŸekilde icra etmek üzere bir sözleÅŸmeye imza atan iÅŸçi, dil eÄŸitimini, kültürünü, bilgisini büyük bir maliyetle, (büyük olasılıkla) bir ailenin çocuÄŸuna yaptığı en büyük yatırım sonucunda elde etmiÅŸtir. Dil canlı, deÄŸiÅŸken bir ÅŸey olduÄŸundan bu yatırımı sürekli yapmak, geliÅŸtirmek zorundadır. Tek kelimeyle, güvenceye ihtiyacı vardır. Mesleki olarak bu güvencenin olmadığı ortada, çevirmenlik daha bir meslek olarak kabul edilmiÅŸ ve kanuni güvenceye alınmış deÄŸil; öyleyse ona en azından saygınlık güvencesi verilmeli, mesleÄŸinin bir saygınlığa sahip olduÄŸu kabul edilerek, o düzeyde eleÅŸtiri yöneltilmelidir.
Skandallar ve rezaletler kolay ÅŸeyler, sevilen ÅŸeyler ve bir insanı mesleÄŸinden edebilirler. Genel olarak çevirmenlere, özel olarak Rusça çevirmenlerine yönelik skandallar ilk deÄŸil, son da olmayacak, fakat artık kimsenin kimseyi sevmez hale geldiÄŸi bu ülkede, ÅŸunu hatırlamak gerek: Bu insanlar güvencesiz durumdalar ve sayıca azlar. Bu insanlara özenle, insanca yaklaÅŸmak gerek. Mesleki haklarını tanımak ve emeklerine, sanatlarına saygı duymak gerek. Gülünç bir örnek vereyim: İstanbul’da evlerin büyük kısmı adı sanı bilinmeyen yükleniciler tarafından, sözleÅŸmesiz inÅŸaat ustalarına yaptırılmıştır, depremde yıkılacağından korksalar bile bu evlerde oturanlar evlerin kusurları için bu ustaları bulup onlara bir ÅŸey söyleyemezler. Buna karşın, çevirmenler sözleÅŸmeyle çalışmaktadır ve her eserlerine isim koymaktadır, bu bile özenli olmaya yeter.
DediÄŸim gibi, çok deÄŸil on beÅŸ yıl öncesine dek Rusça konuÅŸmak bir yana, Rusya’yla ilgili bir ÅŸey okumak tedirginlik yaratıyordu. Sonra SoÄŸuk SavaÅŸ sona erdi ve her ÅŸey deÄŸiÅŸti.. Yani öyle sandık. Anlaşılan bu savaÅŸ yeniden baÅŸlamış ve Rusça’dan çeviri yapanlar sorgulanmaya alınmış. Ama bu öylesine tuhaf, öylesine anlaşılmaz bir ÅŸey ki! Yani kimse farkında mı bilmem ama, büyük diyalog düÅŸünürü Mihayl Bahtin bile kapı komÅŸumuz Moskova’nın dilinden deÄŸil, Londra’nın dilinden çevriliyor Türkçe’ye. Moskova’nın dili yasak herhalde hâlâ.
Sonuç olarak: “Güzel Türkçemiz” çevirmenleri, hele Rusça çevirmenlerini üzerek, ezerek, otomatlaÅŸtırarak güvenilir olacaksa, vay halimize! (SG/TK)
Notlar:
* Karamazof KardeÅŸler, Dostoyevski, çev. Hakkı Süha Gezgin, 1944, 2. bsm., Ahmet Halit Kitabevi.
* Sefiller, Victor Hugo, çev. Haluk Tunç, tarihsiz, TÜRDAV.
(Bu yazı, 31 Aralık 2005 tarihinde Bianet internet dergisinde Soğuk Savaş başlığıyla yayınlandı.)
