Celal Üster, Radikal Kitap‘ta yer alan Perec’in ‘KayboluÅŸ’u’ mu, yoksa kayboluÅŸu mu? (24 Åžubat 2006) adlı yazısının sonunda çeviribilimcilere yönelik bir çaÄŸrıya yer vermiÅŸ:

“Bize dünyanın bilimini, edebiyatını, yazarlarını taşıyan ‘çeviri’yi önemseyen biri olarak, bu konunun tartışılması gerektiÄŸine inanıyorum. Üniversitelerin çeviribilim ve filoloji bölümlerinde ders veren profesörlerin, doçentlerin, asistanların, uzmanların bu konuda ne düÅŸündüklerini çok merak ediyorum.
Bir öneri: Radikal Kitap belki önümüzdeki sayılardan birini bu konunun tartışılmasına ayırır. BaÅŸta KayboluÅŸ‘un çevirmeni olmak üzere, farklı yaklaşımlardan çevirmenlerin, yazarların görüÅŸlerine yer verir. Gelecek yanıtlar ne olursa olsun, böyle bir tartışmanın, okuyucunun çeviri duyarlığına katkıda bulunacağı kanısındayım.”

Celal Üster’in bu çaÄŸrıyı yapmasına yol açan süreç, geçtiÄŸimiz aylarda yayınlanan Noel Baba’dan Mektuplar adlı çeviride, özgün metinde bulunan 1453 tarihine ve bununla ilgili bir bölüme çeviride yer verilmemesiyle baÅŸladı. Büyük olasılıkla aslında fark edilmeyecek olan bu çeviri kararını, çevirmen, bir çevirmen notuyla kitapta açıklamış, bundan yola çıkılarak yapılan gazete haberi bu kararı “çeviri sansürü” çerçevesinde ele almıştı.
Bu sansür tartışmasının baÅŸlamasından bu yana çevirmenin özgürlük alanı ve çeviri kitapların tartışmalı iliÅŸkisi üzerine düÅŸünüyordum: bir yandan, bizim toplumumuz için özel bir önemi olan 1453 tarihinin, alışılmıştan farklı bir yorumunun çeviri yoluyla girmesinin gerekli sayılmamasının haklı olabileceÄŸini düÅŸünüyor; diÄŸer yandan, kitabın genel kültürümüz açısından tuhaf duran kitap adının bu kararla çeliÅŸip çeliÅŸmediÄŸine karar vermeye çalışıyordum. BilindiÄŸi gibi, geleneksel yılbaşı kutlamalarımızda Noel Baba’ya iliÅŸkin (sözgelimi her eve hediye dağıttığı gibi) bir inanç yer almaz. (Bu arada, daha da karmaşık bir durum olarak, Tolkien geleneksel Noel Baba’dan farklı bir Noel Baba yorumu getiriyor.)
Daha sonra ortaya çıkan Hz. Muhammed karikatürlerine iliÅŸkin tartışmalar, belli toplumlar için kutsal ve özel öneme sahip simge, ikon, kiÅŸilerle ilgili yorumların yanlış sonuçlara yol açabileceÄŸini; çeviri yoluyla bile olsa bunun tehlikeli olduÄŸunu gösterdi. Karikatürler birçok ülkede yayınlanmadı, yayınlandığı ülkelerde yayıncıları gerek halk, gerek yönetimler tarafından kınandı.
GeçtiÄŸimiz günlerde tartışılmaya baÅŸlanan Kuran çevirileri de çevirmenin özgürlük alanının, toplumsal normlarla belirlenebileceÄŸini tekrar hatırlattı. Türkçe Kuran çevirilerinin neredeyse hepsinde, çevirmenler gerek parantezler, gerek ayetin içeriÄŸinin yorumlanması yoluyla okura yardımcı olurken, Prof. Dr. Suat Yıldırım’ın kendi Kuran çevirisine, bu açıklamalara ek olarak, Tevrat ve İncil’e yönelik göndermeler eklemesi, bu yöndeki benzer denemelere atıfla, “Kuran’ın İncil’leÅŸtirilmesi”nin bir örneÄŸi olarak gösterilerek ÅŸiddetle eleÅŸtirildi.

Celal Üster’in çeviribilimcilere çaÄŸrı yapmasına yol açan son örnek, gerçekten de çevirmenin özgürlük alanını geniÅŸ tartışma konusu yapabilecek bir örnek. Georges Perec’in KayboluÅŸ adlı kitabını çeviren Cemal Yıldırım, çevirisinde çeÅŸitli yerelleÅŸtirmelere yer vermesinin dışında, yazar Perec’in hiç “e” harfi kullanmadan yazdığı romana, yazarın yazmadığı bölümler eklemiÅŸ. Perec gibi hiç “e” kullanmadan çevirdiÄŸi romana, Perec’in herhalde alfabenin 5. harfi olan “e”ye iÅŸaret ettiÄŸi için yer vermediÄŸi bir “5. Bölüm” eklemesi gerçekten ilginç bir durum.
DoÄŸrusu, çevirmenin bir özgürlük alanı olduÄŸunu düÅŸünüyordum. Çeviride eksiltilen, “sansürlenen” kısımların olabileceÄŸini, bu konuda sorumluluÄŸun asıl olarak yayınevine yüklenilmesi gerektiÄŸini düÅŸünüyordum. Hatta özel, yaratıcı çeviriler de olabileceÄŸini düÅŸünüyordum. Ama bu son tartışmalar, özellikle de bu son örnekle birlikte yoÄŸun çeviri alan bir kültürün çeviri normlarını açık seçik belirlemesi gerektiÄŸini düÅŸündürüyor. Çeviribilimcilerin bu çaÄŸrıya yanıt vermesini, önümüzdeki günlerde çevirmenlerin özgürlük ve sorumluluk alanının daha görünür hale gelmesini diliyorum.