BaÅŸbakan ErdoÄŸan, son günlerde gerçekten ilginç açıklamalar yapıyor. Önce, bir çiftçiye “Anan da aÄŸlasın, baban da aÄŸlasın” dedi. Ardından Bursa’daki bir kongrede, doktorların büyük maaÅŸlar alsalar bile DoÄŸu illerine çalışmaya gitmediÄŸini, öncelikle buralarda çalışmak üzere yabancı doktorlar getirteceklerini söyledi. Ertesi gün de, yine Bursa’da, kendisine “Öl de ölelim” diye seslenen yurttaÅŸlara, Mustafa Kemal Atatürk’e ait olan, savaÅŸ koÅŸullarında söylenmiÅŸ ünlü “Ben size ölmeyi emrediyorum” sözünün bir çevirisini yapıp “Size ölmeyi deÄŸil, çalışmayı emrediyorum” diye yanıt verdi.
Bunlar siyaset alanında dil kullanımının çeÅŸitliliÄŸine dair ilginç örnekler, uzmanların ele almasını gerektiriyor. Fakat ikinci söz üzerine dayanamayıp düÅŸündüm. Daha doÄŸrusu bir soru takıldı aklıma: yabancı uzmanların getirtilmesi çok yeni bir uygulama deÄŸil, sözgelimi üniversitelerde de bu yaygın olarak yapılıyor, fakat genellikle geliÅŸmiÅŸ kadronun ya da konunun uzmanının bulunmaması gibi nedenler öne sürülüyordu bunun için [üniversitelerde yabancı uzmanların bir yasa nedeniyle daha yüksek ücret aldığını hatırlatalım]. Bu kez, konunun uzmanı var olduÄŸu halde, bu uzmanların çalışmaması neden olarak öne sürülüyor. Doktorlar bu sava karşı çıkıyorlar, ama bu sadece doktorların üzerine düÅŸüneceÄŸi bir konu deÄŸil: ya baÅŸka meslekler için de aynı ÅŸey öne sürülürse? Sözgelimi bunu çevirmenler için söylerlerse?
Aslında söylemiyor deÄŸiller. Hatta, baÅŸbakanın bu çözümü ilk olarak yayıncılık sektörüne bakarak üretmiÅŸ olabileceÄŸi bile söylenebilir. BilindiÄŸi gibi, çeviri yayınlar yayıncılık sektörü içinde daha yaygın ve büyük bir oran oluÅŸturuyor. BaÅŸlangıçta bunun nedeni olarak, kültürel kalkınma gösteriliyordu, batı kültürünün klasiklerinin Türkçeye kazandırılması gerektiÄŸi söyleniyordu. Sonra kazandırılan eserlerin yardımcı eserlerinin de gerektiÄŸi ortaya çıktı. Daha sonra bu eserler üzerine yazılan eserlerin de gerekli olduÄŸu anlaşıldı. Bu arada klasikler dışında eserleri de okumak isteyenler için güncel eserlerin çevirisine gerek duyuldu. Sonuçta yayıncılık gitgide artan oranda çeviriye ağırlık verdi. Yani, yerli yazarların çalışmadığı yerlerde çeviri aracılığıyla yabancı yazarlar çalışıyor bir bakıma.
KuÅŸkusuz bu, gerçeÄŸin biraz karikatürleÅŸtirilmiÅŸ hali. Gerçek bundan daha tatsız: yerli yazarın maliyeti çeviriye oranla daha yüksek. Bunun uzun bir tahliline giriÅŸilebilir, ama bir araba üretmek üzere fabrika kurmak ile araba ithal etmek arasındaki fark, yerli yazar yayınlamakla yabancı yazar yayınlamak arasındaki farkın basit bir örneÄŸi olarak yeterli olacaktır. Yayınevi de edebiyat eleÅŸtirisinin ve okuryazarlığın yerleÅŸmediÄŸi bir ülkede kendince haklıdır, sınanmış ve uluslar arası kabul görmüÅŸ yazarları yayınlamak daha ekonomik, tüketicinin arzulayacağı bir ÅŸeydir: tıpkı yabancı doktorlar gibi yabancı yazarlar da yerlilerin yetersiz kaldığı alanları doldurabilir.*
Bu durumda aynı ÅŸeyin çevirmenler için geçerli olmayacağını kim söyleyebilir? KuÅŸ gribi olayları sırasında, konuyla ilgili haberleri önce yabancı gazetelerden çeviri yoluyla öÄŸrenmiÅŸtik; Kuzey Irak’ta yaÅŸanan çeviri olaylarını da, Türkiye’yle ilgili olmasına raÄŸmen yabancı basından öÄŸrendik. Bu olaylarda ÅŸimdilik Türkiye’li çevirmenler öne çıkıyor olabilir, ama ilerde Türkçe ve baÅŸka bölge dillerini bilen yabancı çevirmenlerin öne çıkmayacağını kim söyleyebilir? Aynı ÅŸekilde, Türkçe’yi iyi bilen bir yabancı kitap çevirmeni, yerli meslektaÅŸlarının çevirmediÄŸi, belki çevirmekten kaçındığı, kaçınmasalar da çevirmelerinin yasalara göre yasak olduÄŸu kitapları çevirebilir; ya da onların çalışmayı kabul etmediÄŸi koÅŸullarda çalışabilir.
Üstelik bu belki kötü de olmayabilir. BaÅŸbakanın saÄŸlık kentleri önerisinde olduÄŸu gibi, devlet yabancı bir yayıncıya saha verir, bu yabancı yayıncıdan ülkenin yayın alanındaki eksiklerini tamamlayacak yatırımlar yapmasını bekler. Böyle bir giriÅŸim sonucunda yerli ve yabancı çevirmenler, yazarlar bir arada çalışma olanağı bulur, kültürümüz alabildiÄŸine çaÄŸdaÅŸlaşır, uluslar arası rekabet koÅŸullarına sahip olur. Hatta uzun vadede Kültür Bakanlığı böyle bir yayıncıyla ortaklığa girer, hem Türkçe eserlerin çevirisi için özel giriÅŸime fırsat tanır, hem de ilk kitaplarını yayınlayan gençlerin eserlerinin devlet tarafından yayınlanması gibi bir zorunluluktan kurtulur. Kimbilir, bir bakarsınız, bütün sınırlar kalkmış, bir interlingua yaratılmış, hatta Volapük ya da Esperanto kabul edilmiÅŸ, bu kez bu dillerde çevirmenler, yazarlar aranıyor olur. Devletin belki bu konuda da öncü olması, okullara üçüncü dil olarak koyması lazım.

* Süreyyya Evren, Birgün gazetesinde 3-5 Nisan 2005‘te yoÄŸun çeviri yayının eksik bir yönüne iÅŸaret etmiÅŸ: “Ama baÄŸlamlar çevrilmiyor. Yabancı yazarlarla yapılmış söyleÅŸilerin çevrilmesi, ya da Express dergisinin zaman zaman siyasi ve kültürel konularda yaptığı gibi çeÅŸitli söyleÅŸilerin derlenmesi, mümkünse yazar Türkiye’ye gelmeden de söyleÅŸi yapılmaya çalışılması, ve çevrilen o yapıtların üzerine yazılmış olanlara, çıkmış tartışmalara biraz daha yer ayrılması gerekmez mi baÄŸlamı da burada hissedebilmesi için okurun?” Bu eksikliÄŸin nedeninin de maliyeti ucuz tutma çabası olduÄŸunu söylemek mümkün görünüyor bana.