Çeviri ve çeviri yorum ve kararları son aylarda gündemden düÅŸmeyen bir baÅŸlık oldu. ÇoÄŸu zaman konu çeviri olarak belirlenmedi, fakat Küçük Prens‘ten Kuran’a durmaksızın çeviri tartışıldı. Bunun üretken deÄŸil, tüketgen bir ülke olmakla mı, kuzey ya da güney, doÄŸu ya da batı, sömürge ya da yarı sömürge ülkesi olmakla mı iliÅŸkili olduÄŸu gibi tartışmalar ileride yapılacaktır kuÅŸkusuz, ama ÅŸimdilik güncel, özel durumlardaki çeviri kararları ÅŸiddetle tartışılıyor.
Edebiyat alanında bu tartışmalar, Küçük Prens ya da Tolkien’deki göndermelerden baÅŸlayarak en son Perec çevirisine uzandı. Çevirmenin kitaba bölüm, daha doÄŸrusu roman metni içine kendi metnini eklemesi ÅŸiddetli bir tartışmaya yol açtı. Bu tartışma içinde çeviribilim kuramları da anıldığından, herhalde daha ayrıntılı deÄŸerlendirmelere yol açacak.* Fakat bu tartışmadan daha ilginç olan, tam da eÅŸzamanlı olarak yapılan, Kuran çevirileri tartışmasıydı. Konu aynıydı, ama daha tehlikeli bir konuydu: Kuran çevirisinde, çevirmenin metne yanıltıcı ekleme yaptığı, norm dışı göndermelere yer verdiÄŸi belirtiliyordu. Bu iki tartışmanın örtüÅŸtüÄŸü yer ilginç, çünkü aynı zamanda edebiyat alanındaki bir benzer yaklaşımı, kaynak metnin kutsal kabul edilmesi yaklaşımını iÅŸaret ediyor.
DiÄŸer yandan bu tartışmaların ayrı toplumsal alanlarda, hiç örtüÅŸmeksizin yapılması toplumdaki özel bir toplumsal katmanlaÅŸmayı da iÅŸaret ediyor gibi geliyor bana: Perec çevirisi kime yapılıyor, Kuran çevirisi kime yapılıyor?
Kuran çevirisi konusunu, ağırlıkla YeniçaÄŸ gazetesi ele aldı. Arslan Bulut bu konuda ilginç yazılar yazdı, misyonerliÄŸin yaygınlaÅŸmasının özel örneklerinden biri olarak yorumladığı Suat Yıldırım’ın Kuran çevirisini, kısmen çeviri yöntemi açısından, kısmen de çevirmenin kaynak metinle ilgili özel yorumları açısından (Hz. İsa’nın Mesih olarak dirilmesi gibi bir yorum) eleÅŸtirdi. Bu tartışmanın ileride nasıl bir yön alacağını kestirmek zor, fakat Arslan Bulut’un bu tartışmadan sonra yazdığı bir yazı hep çeviri metinler üzerine konuÅŸtuÄŸumuzu, ya da konuÅŸacağımızı düÅŸündürüyor. Arslan Bulut, bu yazısında, Orhun Abideleri ya da Ötüken Yazıtları gibi çeÅŸitli adlarla anılan yazıtlar arasındaki Bilge KaÄŸan’a ait yazıtta geçen “budun” sözcüÄŸünün çevirisinin “millet” olduÄŸu varsayımından yola çıkarak, ulus devlet düÅŸüncesinin Türk milliyetçiliÄŸi açısından çok eski bir geçmiÅŸe sahip olduÄŸunu öne sürüyor. Fakat, bildiÄŸim kadarıyla, bu kabul edilmiÅŸ bir çeviri deÄŸil. Bu varsayım ilginç bir varsayım, ama bir dünya görüÅŸünün temelini oluÅŸturacak kadar kesinleÅŸmiÅŸ bir çeviri olduÄŸu söylenebilir mi acaba? Benzer bir yaklaşımı Ali Öztürk, Ötüken Türk Kitabeleri (1973) adlı kitabında dile getiriyordu:
“Kitâbeler incelendiÄŸinde görülür ki gerek Bilge Tonyukuk’ta, gerekse Yollug Tigin’de anlam ve düÅŸünce bakımından olduÄŸu gibi, hayat anlayışı bakımından birbirine yaklaÅŸan tarafların yanı sıra, ayrılan tarafları da vardır. Her iki yazarın en çok önemli üzerinde durdukları, millî birliÄŸin devamı ve teminidir. Bilge Tonyukuk kitâbesinde geçen, fakat henüz anlam bakımından aydınlığa kavuÅŸturulamamış olan ‘TÜRK SIR BUDUN’ ifadesi önemlidir. Buradaki ‘SIR’ kelimesine ihtiyatlı olarak, Hüseyin Namık Orkun Bey “birleÅŸmiÅŸ” anlamını vermiÅŸtir. Bahattin Ögel Bey de aynı anlamı kabul etmiÅŸtir. Bu ÅŸekildeki tercümeye göre, yukarıdaki ‘TÜRK SIR BUDUN’ tabiri ÅŸu manayı kazanmaktadır: ‘BİRLEÅžMİŞ TÜRK MİLLETİ.'” (metnin özgün biçimi korundu, abç)
DiÄŸer yandan, çeviri olgusu son zamanlarda uluslar arası gündeme taşınan Ermeni Sorunu tartışmalarında da neredeyse temel bir olgu. Daha en baÅŸtan, 1915’in “tehcir” ya da “soykırım” sayılmasına iliÅŸkin tartışma bir çeviri sorunu oluÅŸturuyor: “tehcir” eski Türkçe bir sözcük, “soykırım”sa Batı dillerine Yunanca “genos (ırk)” sözcüÄŸüne “cide” Hint-Avrupa eklerinden birinin eklenmesiyle türetilerek “genocide” ÅŸeklinde geçen sözcüÄŸün çevirisi. İkinci sözcük, Batı literatüründe Avusturalya yerlilerinin, Tazmanyalıların soylarının kırılmasından Avrupa’da Yahudilerin soylarının kırılmasına dek çeÅŸitli kullanımlara sahip. İlk sözcük, sadece Türkiye’de kullanılıyor. Farklı etimoloji ve geçmiÅŸlere sahip olan ve her ikisi de çeviri gerektiren bu sözcüklerle tek bir olgunun aynı ÅŸekilde tanımlanmaya çalışılması ciddi bir sorun yaratıyor.
DiÄŸer yandan, çeviri olgusu son zamanlarda uluslar arası gündeme taşınan Ermeni Sorunu tartışmalarında da neredeyse temel bir olgu. Daha en baÅŸtan, 1915’in “tehcir” ya da “soykırım” sayılmasına iliÅŸkin tartışma bir çeviri sorunu oluÅŸturuyor: “tehcir” eski Türkçe bir sözcük, “soykırım”sa Batı dillerine Yunanca “genos (ırk)” sözcüÄŸüne “cide” Hint-Avrupa eklerinden birinin eklenmesiyle türetilerek “genocide” ÅŸeklinde geçen sözcüÄŸün çevirisi. İkinci sözcük, Batı literatüründe Avusturalya yerlilerinin, Tazmanyalıların soylarının kırılmasından Avrupa’da Yahudilerin soylarının kırılmasına dek çeÅŸitli kullanımlara sahip. İlk sözcük, sadece Türkiye’de kullanılıyor. Farklı etimoloji ve geçmiÅŸlere sahip olan ve her ikisi de çeviri gerektiren bu sözcüklerle tek bir olgunun aynı ÅŸekilde tanımlanmaya çalışılması ciddi bir sorun yaratıyor.
Aynı zamanda, konuyla ilgili tartışmaların hiçbirinde çevirmen kimliÄŸinin ve çeviri sürecinin öne çıkmaması da ÅŸaşırtıcı. Oysa, tartışmaların dayanak olarak gösterdiÄŸi bütün temel kaynaklar, çeviri sürecinden geçen kaynaklar: Avrupa ve Amerikalı gözlemcilerin tanıklıkları, Osmanlı halkının tanıklıkları, Batılı devletlerin ve Osmanlı Devleti’nin resmi belgeleri, yazışmalar.. Bütün bunlarda çeviri sürecinin görünürlük kazanmaması ÅŸaşırtıcı bir durum, çünkü ülkeler konuyla ilgili resmi kararlar alır ya da açıklamalar yaparken tümüyle bu çevirileri dayanak gösteriyorlar. (FotoÄŸrafların da bu çeviri sürecine katılmış olması ÅŸaşırtıcı bir durum, bunun için ayrıca düÅŸünmek gerekiyor.)
Üstelik artık bu çeviri sürecine sanat eserleri de ekleniyor. Son olarak, Elif Åžafak’ın İngilizce olarak yazdığı roman Baba ve Piç adıyla Türkçeye çevrildi. GeçmiÅŸi Barbaros Baykara’nın Şırzi adlı romanına kadar uzanan Ermeni Sorunu üzerine roman yazma geleneÄŸinin çaÄŸdaÅŸ bir ürünü olan bu eser, tartışmalara yeni bir çeviri boyutu ekliyor: önümüzdeki günlerde kuÅŸkusuz sıkça tartışılacak olan bu romanın özgün metni mi asıl kaynak sayılacak, çevirisi mi?**
Sonuçta, genel olarak Türkiye’ye bakıldığında, toplumsal yaÅŸamın büyük ölçüde çeviriyle örülmüÅŸ olduÄŸu görülüyor; bu çeviri örgüsü çok karmaşık bir örgü: sadece modernleÅŸme sürecinin bir etkisi olarak ortaya çıkan, farklı geliÅŸmiÅŸlik süreçlerinin birbirine uyarlanma çabasının yol açtığı bir karmaşıklık deÄŸil bu. Daha da büyük ölçüde, dünya görüÅŸü ve siyasal yaklaşımların merkezlerine çeviri ya da çeviri gerektiren metinleri almış olmasının yol açtığı bir karmaşıklık.
Vaktiyle Türkiye için üç temel akım belirlenmiÅŸti: Türkçülük, Batıcılık, İslamcılık. Günümüzde de siyasal tartışmalar hâlâ büyük ölçüde bu akımlar çevresinde tanımlanmaya çalışılıyor. Üçünün farklı yanları olduÄŸu öne sürülüyor, ama üçünün de ortak olduÄŸu bir nokta var: üçü de çeviriye dayanıyor. Belki de, hangi çeviri beÄŸenilirse o yaygınlık kazanıyor. Türkiye: Çeviriye ya da Çeviristan.
* Kanımca bu tartışmanın eleÅŸtirmenle çevirmen arasında geçmesi ÅŸaşırtıcı bir durum, bence eleÅŸtirinin ilk muhatabının yayınevi olması, (Okuyan Us Yayınevi’nin yaptığı gibi) onun bir açıklama yapması gerekir. Aslında bu açıklamayı çok önceden yapmış olduÄŸu da söylenebilir: Cemal Yardımcı aynı yayınevinden çıkan ve ilk çevirisi olan Hep Yuvaya Dönmek‘te “İngilizceden çeviren” olarak, Perec çevirisindeyse “TürkçeleÅŸtiren” olarak geçiyor.
** Türkiye’nin aşırı siyasallaÅŸtırılmış kültürü çerçevesinde, bu konu da hızla kültür baÄŸlamından çıkarılıp siyasal baÄŸlama sokulabiliyor. Bu yüzden, bilimsel alandan bir örnek daha vermek yerinde olabilir. Türkçeye ilk olarak İnsanın Cinsel Evrimi adlı kitabı çevrilen, Ülker İnce’nin çevirisi olan Tüfek, Mikrop ve Çelik adlı kitabıyla büyük beÄŸeni kazanan, bu beÄŸeninin esiniyle ÇöküÅŸ adlı kitabı da çevrilen önemli (sosyo)biyolog Jared Diamond’ın ilk kitaplarından The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal (Üçüncü Åžempanze: İnsan Hayvanın Evrimi ve GeleceÄŸi) daha Türkçeye çevrilmedi. Bu ilgi çekici kitabın bir yerinde dünya tarihi boyunca insanların insanlara yaptığı katliam ve soykırımlarla ilgili bir tablo var. Bu tabloda 1915 tarihi ve Türkiye de yer alıyor. Bu kitabı Türkçeye çevirmeye karar veren bir çevirmen ve yayınevi, bu tablonun çevirisi konusunda nasıl bir karar verecek: bir dipnot koyarak “hayır, bu yanlış” mı diyecek, bu kısmı çıkartacak mı, yazarı ikna ederek bu kaydın özgün metinden çıkarılmasını saÄŸlamaya mı çalışacak, yoksa olduÄŸu gibi bırakacak mı?
