Avrupa BirliÄŸi’yle Ortak Tutum Belgesi‘nin imzalanmasının tartışıldığı günlerde, bir haber gazetelerin manÅŸetlerine taşındı. Habere göre, Bodrum Müzesi’nde yer alan eski zindanda “Inde Deus Abest” yazılı tarihsel bir yazı vardı. Bu duvar yazısının altına açıklayıcı bir levha konmuÅŸ, yazının Türkçe ve İngilizce çevirilerine yer verilmiÅŸ, fakat bu yazı yakın bir dönemde duvardan kazınmış ve levha da sökülmüÅŸtü. Levhada Latince yazının Türkçe çevirisi “Tanrının Olmadığı Yer” olarak verilirken, bazı gazeteler “Allah’ın Olmadığı Yer” ÅŸeklinde kendi çevirilerini vermeyi yeÄŸlediler. Ayrıca gazetelerde duvar yazısının önce 500 yıllık olduÄŸu söylenirken, daha sonra bu 12 yıla indi. Kültür Bakanlığı’nın sitesinde müzeyle ilgili sayfada bu yazı ve çevirisi yer alıyor, fakat internette arandığında bu yazıyla ilgili olarak Türkiye dışında bir sonuç çıkmıyor.

Bu haberden bir gün önce, Zaman gazetesinde çok daha çarpıcı bir haber yayınlandı. Habere göre UNESCO ve Dış İşleri Bakanlığı’nın ortak giriÅŸimiyle 8-22 Haziran tarihleri arasında bir Osmanlı ArÅŸivleri Sergisi düzenlenecekti. Fakat UNESCO’nun bu sergide yer alan belgeler üzerinde tahrifat yapmak istemesi ve bazı belgelerin yer almasını reddetmesi nedeniyle sergi ertelenmiÅŸti. 12 Haziran günü Zaman gazetesinde yer alan, Ali Aydın imzalı,  “Osmanlı ArÅŸivine UNESCO Sansürü” baÅŸlıklı haber ÅŸöyle (çok ilginç olduÄŸu için tamamını aktarıyorum):

BirleÅŸmiÅŸ Milletler’e üye ülkeler arasında eÄŸitim, bilim ve kültür alanlarında iÅŸbirliÄŸini özendirmek amacıyla kurulan Unesco, beÄŸenmediÄŸi tarihî belgeleri deÄŸiÅŸtirmeye kalkıştı.

Paris’te geçtiÄŸimiz hafta düzenlenmesi planlanan Osmanlı ArÅŸivleri Sergisi, Unesco’nun bazı belgeleri sansürlemeye çalışması üzerine iptal edildi. Kurum, Devlet ArÅŸivleri Genel MüdürlüÄŸü tarafından gönderilen 50 belgeden beÅŸinin sergiden çıkarılmasını, ikisinin de deÄŸiÅŸtirilmesini istedi. Sansüre uÄŸrayan belgelerden biri, Ermeni toplumunun önde gelenlerinin 1889 ve 1898 yıllarında saraya gönderdiÄŸi dostluk mektupları. Unesco, diasporadaki Ermenileri kızdıracağı gerekçesiyle bu belgelere karşı çıktı. DeÄŸiÅŸtirilmesi talep edilen bir diÄŸer belge de Musevilerle ilgili. Osmanlı İmparatorluÄŸu, 15. asrın sonunda İspanya ve Portekiz’den kovulan Musevilere sahip çıkarak deÄŸiÅŸik bölgelere yerleÅŸtirmiÅŸti. Unesco, Tahrir Defteri’nden alınan belgedeki, “İspanya ve Portekiz’den kovulmalarıyla Osmanlı Devleti’ne iltica edip Edirne’ye yerleÅŸtirilen Museviler…” ifadesinden rahatsız oldu. ‘Kovulma’ kelimesinin metinden çıkarılmasını, yerine de “İspanyalı ve Portekizli Museviler” ibaresinin konulmasını istedi. Belgenin, ancak bu deÄŸiÅŸiklik yapılırsa sergilenebileceÄŸi kaydedildi.

Unesco yetkilileriyle müzakere yapan Türkiye’nin kurum nezdindeki daimi temsilciliÄŸi, beÅŸ belgenin çıkarılmasına ve ikisinin deÄŸiÅŸtirilmesine ilk planda onay verdi. Çıkartılması istenen Polonezköy’deki Polonya vatandaÅŸlarıyla ilgili belgenin ise sergide kalması saÄŸlandı. Temsilcilik, daha sonra bu geliÅŸmeleri DışiÅŸleri Bakanlığı ve Devlet ArÅŸivleri Genel MüdürlüÄŸü’ne iletti. Sansür giriÅŸimine sert tepki gösteren bakanlık ve genel müdürlük, belgelerin orijinal haliyle sergilenmesinde ısrar etti.

Özenle seçtikleri belgelerin hiçbir milleti rencide etmediÄŸini vurgulayan Devlet ArÅŸivleri Genel MüdürlüÄŸü, örneklerin Osmanlı Devleti’nin din ve ırk farkı gözetmeden insanlığa eÅŸit yaklaÅŸtığını gösterdiÄŸini kaydetti. Ankara ile Paris arasında mutabakat saÄŸlanamayınca 8-22 Haziran tarihleri arasında Unesco Genel Merkezi’nde düzenlenmesi planlanan sergi iptal edildi. Serginin, Türk BüyükelçiliÄŸi’nin talebi üzerine ertelendiÄŸini söyleyen Unesco yetkilileri, sansür giriÅŸimiyle ilgili sorulara cevap vermedi. Zaman’a konuÅŸan Türkiye’nin Unesco nezdindeki Büyükelçisi Numan Hazar ise serginin ‘teknik sorunlar sebebiyle’ ileri bir tarihe ertelendiÄŸini belirtti.

Sergiden çıkartılması istenen belgeler:

1- Ermeni memur ve tüccarların mahzarı

Bir kısım Ermenilerce ortaya çıkartılmaya çalışılan anarÅŸik olayların Ermenilerin büyük çoÄŸunluÄŸu tarafından desteklenmediÄŸine ve kendilerinin eskiden olduÄŸu gibi Devlet-i Aliye’nin sadık tebeası olmaya devam edeceklerine dair Ermeni memur ve tüccarından bazılarının takdim ettikleri mahzar. 1889 / BOA.Y.PRK.AZJ.18-13

2- Ermeni komite reislerinin pişmanlık mektubu

Bizler Ermeni milleti olarak Osmanlı padiÅŸahlarının diÄŸer tebeaya olduÄŸu gibi Ermenilere de pek çok lütuf ve ihsanda bulunduklarına ÅŸahidiz. Zaten İslam ve Ermeni milletleri arasında eskiden beri dostluk münasebetleri mevcuttur. Bazı bozguncuların yalan sözlerine raÄŸmen biz Osmanlı Devleti’nin hizmetinde sadıkane çalışmaktan geri durmayacağız. Zira Osmanlı uyruÄŸunda olmak bizim için bir iftihar meselesidir. 1898 / BOA.A.DVN.NMH 34/2_4

3- Ermenice mektup

Yaptıklarından pişman olan Ermeni komite reislerinin iltica taleplerini bildiren Ermenice mektup. 1898. A.DVN.NMH34/2_3

4- Sırbistan’da huzurun bozulmasını engellemek için gereken tedbirlerin alınması

Sırp Milleti BaÅŸknezi Mihal Obranoviç’e hüküm ki sadık vatandaÅŸlarımdan olan Sırp milleti refah ve huzur içinde kanunlara baÄŸlı olarak yaÅŸadıkları halde bazı serserilerin bu huzurlu ortamı bozmak için cemiyetler kurup kanunlara aykırı davrandıklarını ve halk içinde dedikodu çıkardıklarını duydum. Eski defterdar Musa Safveti’yi bu husus için memur tayin ettim ve gerekli parayı kendisine verdim. Tanzimat kanunları doÄŸrultusunda bu uygunsuzlukları iyice inceleyip bütün dedikodulara son verin ki asayiÅŸ saÄŸlansın. Son derece dikkatli olun ve fermanımın aksine hareket etmekten sakının. 1840 / BOA. Mühimme Defteri 254, hüküm 104

5- Sırbistan Senatosu üyesi ve bazı ileri gelenlerden Osmanlı Devleti’ne iltica edenlere maaÅŸ tahsisi

Sırbistan Senatosu üyesi ve bazı ÅŸahıslar MiloÅŸ Bey’in kendilerine yaptığı muamelelere tahammül edemediklerinden Osmanlı Devleti’ne iltica etmiÅŸlerdir. Bunlardan ilk gelen iki senato üyesine ikibin beÅŸyüz kuruÅŸ tahsis edilmiÅŸti. Sonradan gelen sekiz kiÅŸiye maaÅŸ tahsisi ve bazı malzemelerin tedariki için de toplam on bin kuruÅŸ verilsin. 1869 / BAO. İ.Hariciye 9331

Altı çizili kısımların deÄŸiÅŸtirilmesinin istendiÄŸi belgeler:

1- İspanya ve Portekiz’den kovulmalarıyla Osmanlı Devleti’ne iltica edip Edirne’ye yerleÅŸtirilen Musevilerin tahrir defterindeki kayıtları. 1519/ BOA, Tahrir Defteri 77, s.39-41

2- Avusturya karşısında zor durumda bulunan Macar Kralı Rakofçi’ye Osmanlı Devleti’nin dostu olduÄŸu sürece yardım edileceÄŸi. Macar Kralı Rakofçi, Avusturya zulmünden ÅŸikayetle atalarına gösterilen yardımın kendisine ve halkına da yapılması için Osmanlı’ya müracaat etmiÅŸtir. BAO. / Name-i Humayun Defteri 6, s.379-380

DeÄŸiÅŸtirilmesi istenen; ancak bundan vazgeçilen belge

Polonezköylülerin Osmanlı vatandaÅŸlığını kabul etmeleri

Daha önceleri Polonyalı Prens Çartorski adına bir arazi olarak kaydı bulunan Beykoz’a baÄŸlı Polonezköy halkı MeÅŸrutiyet’in ilanından sonra yabancılık iddiasından tamamen vazgeçerek Osmanlı tabiiyetini kabul temiÅŸlerdir. Aralarında henüz nüfüs cüzdanı almamış olanlara kimlik verilecektir. Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti’nce asayiÅŸ ve intizamları temin edilecek ve kendileri ödemeleri gereken vergilerini düzenli olarak ödeyeceklerdir. GeçmiÅŸ dönemlerden kalan vergi borçları affedilecektir. 1911 / BOA.DH.SN.THR 18/62_1

Habere göre, UNESCO Avrupa’nın resmi tarihini yeniden yazmak istiyor. Ermeni sorunuyla ilgili belgeleri geri çevirmesinden de önemlisi, Türk tarihçiliÄŸinin önemli argümanlarından biri olan, Osmanlı hoÅŸgörüsüne iliÅŸkin bir kanıt olarak sunulan Yahudi göçüyle ilgili belgeyi deÄŸiÅŸtirmek istemesi. “İspanya ve Portekiz’den kovulmalarıyla Osmanlı Devleti’ne iltica edip Edirne’ye yerleÅŸtirilen Museviler” ifadesini “İspanya ve Portekizli Museviler” olarak deÄŸiÅŸtirilmesi, 15. yüzyıl sonu tarihine iliÅŸkin bilgileri kökten bir ÅŸekilde deÄŸiÅŸtiriyor. DiÄŸer yandan Avusturya’nın Macaristan’a baskı uyguladığı ve bunun sonucunda Macaristan’ın Osmanlı Devleti’ne baÅŸvurduÄŸu yolundaki belgenin deÄŸiÅŸtirilmesi, Avusturya’nın tarihiyle ilgili önemli bir deÄŸiÅŸiklik.

Haberde belirtilmediÄŸi için anlaşılmayan bazı noktalar var: UNESCO yetkililerinin deÄŸiÅŸiklik yapılmasını istediÄŸi metin bir çeviri metni mi? Belgelerin kopyaları götürülmüÅŸ olmalı, bunlar üzerinde mi deÄŸiÅŸiklik isteniyor? Yoksa hem belgeler hem de çevirileri üzerinde mi? Ayrıca haberde çok ÅŸaÅŸkınlık verici bir ayrıntı var:

“Unesco yetkilileriyle müzakere yapan Türkiye’nin kurum nezdindeki daimi temsilciliÄŸi, beÅŸ belgenin çıkarılmasına ve ikisinin deÄŸiÅŸtirilmesine ilk planda onay verdi. Çıkartılması istenen Polonezköy’deki Polonya vatandaÅŸlarıyla ilgili belgenin ise sergide kalması saÄŸlandı. Temsilcilik, daha sonra bu geliÅŸmeleri DışiÅŸleri Bakanlığı ve Devlet ArÅŸivleri Genel MüdürlüÄŸü’ne iletti. Sansür giriÅŸimine sert tepki gösteren bakanlık ve genel müdürlük, belgelerin orijinal haliyle sergilenmesinde ısrar etti.”

Türkiye’nin UNESCO temsilcisinin belgelerde deÄŸiÅŸiklik yapılmasını kabul etme yetkisi var mı?

Haberle ilgili belirsizlik ertesi gün de devam etti. 13 Haziran tarihli Zaman gazetesi haberinde ÅŸu bilgi yer alıyor: Devlet ArÅŸivleri Genel MüdürlüÄŸü yetkilisi, “serginin ileri bir tarihe ertelendiÄŸi konusunda da kendilerine DışiÅŸleri Bakanlığı’ndan herhangi bir resmi belge gelmediÄŸini belirtirken, kararın Unesco ve DışiÅŸleri Bakanlığı’na ait olduÄŸunu hatırlattı.”

Sorgulama ve iÅŸkence uygulamaları için kullanılan bir ifadenin tarihçesini tartışan gazetelerde, bu haber yer almadı. Fakat ARMINFO, Agency of Rating Marketing Information’un sitesinde “Bazı kaynaklar UNESCO’nun bu talebi yapmasının nedeninin belgelerin açıkça sahte olması olduÄŸunu söylüyor” (“Other sources say that UNESCO demanded this because the documents were obviously faked.”) gibi ÅŸaşırtıcı bir devletlerarası sahtecilik imasıyla, Kanada merkezli Judeoscope adlı haber sitesiyse Zaman gazetesinin uluslar arası yayınından aktararak yer vermiÅŸ.

Konunun anlaşılabilmesi için yeni ayrıntılara ve çevirilere (haber kaynakları nelerdir? resmi yazışmalara, özgün metinlere, deÄŸiÅŸiklik önerilerinin yazıldığı belgelere nasıl ulaÅŸabiliriz?) ihtiyaç var. Ama Türkiye herhalde Ortak Tutum Belgesi’yle Inde Deus Abest’e sıkışıp kalacak.