Evinizde bulunan süt, meyve suyu, ayran gibi içeceklerin karton kutusunun altına bakarsanız Tetra Pak ya da onun bir yan kuruluÅŸunun adını göreceksiniz. Bu ÅŸirketin süt paketlemekten yayıncılığa uzanan ilginç bir hikayesi var (solda, Tetra Pak kullanan ülkeler).

Tetra Pak adlı ÅŸirketin sahibi Rausing ailesi, dünyanın ünlü zenginleri arasında, Bill Gates, Warren Buffett ve Du Pont ailelerinden sonra 4. sırada yer alıyor. Åžirketinin kurucusu Ruben Rausing, 1943 yılında “minimum malzeme ile maksimum hijyen saÄŸlayacak bir süt paketi yaratmak üzere” çalışmalara baÅŸlamış. Bu çalışmaların sonucunda ortaya çıkan tetrahedron biçimindeki ilk karton süt kutusu günümüzde dünyanın hemen her ülkesinde hijyenik, saÄŸlıklı kutulama sistemi olarak kullanılıyor.

Rausing ailesinin hemen her üyesi birer vakıf kurmuÅŸ. British Museum’un da geleneksel katkıda bulunanları arasında yer alan ailenin vergi ödememek için çeÅŸitli finansal oyunlar yaptığı, vakıfları da bu amaçla kurduÄŸu söyleniyor.

Çevre çalışmalarından doÄŸal dilleri korumaya dek deÄŸiÅŸik ilgi alanları olan ailenin genç üyelerinden Sigrid Rausing, geçtiÄŸimiz günlerde İngiltere’de Granata Yayınevi’ni satın alarak İngiliz kültür hayatında önemli söz sahibi oldu. Guardian’a göre Sigrid Rausing’in serveti 4.95 milyar sterlini buluyor.


Sigrid Rausing (solda) insan hakları çalışmalarına önem veriyor. Merkezi Londra Ekonomi Okulu’nda bulunan Rausing İnsan hakları İnceleme Merkezi bu yıl Türkiye, Meksika, Güney Afrika ve Tanzanya’da ÅŸube ya da bölgesel fonlar açacakmış. Bu haberi aktaran Aida Edemariam, “O küçük düÅŸünmüyor,” diye belirtiyor, “baÅŸlıca kaygısı toplumsal adaleti ve ‘bütün özgürlükleriyle birlikte demokrasiyi’ teÅŸvik etmek.”

Rausing’in çalışmaları 1993’lü yıllara uzanıyor. Bir yılını (1993-4) Estonya’nın bir kolektif çiftliÄŸinde geçiren Rausing, ertesi yıl Londra’ya dönmüÅŸ ve History, Memory and Identity in Post Soviet Estonia: the end of a collective farm adlı 192 sayfalık kitabıyla (2004) sosyal antropoloji Estonya uzmanlığını almış. Artık “Nasıl Estonyalı Olunur?” sorusunun yanıtını verebilecek baÅŸlıca sosyal antropoloji uzmanlarından biri.

2004 yılında İnsan Hakları Uluslar arası Hizmet Ödülü’nü Küresel İnsan Hakları Savunuru dalında alan Rausing, 2005 yılında da hayırseverlik dalında Beacon Özel Ödülü’nü almış. 2006 yılında da çalışmaları devam eden Rausing’e Kadın Fon Åžebekesi, HayırseverliÄŸin DeÄŸiÅŸen Yüzü Ödülü verilmiÅŸ. Åžu anda Granata Yayınevi’nin, Portobello Yayınevi’nin sahibi olan Rausing, aynı zamanda New York İnsan Hakları İzleme Komitesi’nde ve Atlantic UK yayın grubunun heyetinde yer alıyormuÅŸ. Tabii bunların yanı sıra 1995 yılında kurulan Sigrid Rausing Vakfı var.

Türkiye’de Rausing adı 1995 yılında Knopf Yayınevi, 2002 yılında Ayrıntı Yayınları tarafından yayınlanan, Isabel Fonseca’ya ait Beni Ayakta Gömün – Çingeneler ve Yolculukları adlı kitap için yazdığı tanıtım yazısıyla duyulmuÅŸ. Bu yazıda Rausing, Rumenlerin Çingenelere karşı olumsuz yaklaşımlarından söz ederek, demokrasiyi tanımlamadaki hatalarına deÄŸiniyor:

“Kilise çanları onları bir araya toplamış, kasabanın rahibi bir dua okuduktan sonra kasabadaki Çingenelerin evlerini yakmak üzere yola koyulmuÅŸlardı. Ne yazık ki, bu olay münferit bir olay deÄŸildi. Kasabalıların kendilerine göre tanımladığı ‘demokrasi’, sayısız kundaklama ve fiziksel saldırıya neden olmuÅŸtu.”

Sigrid Rausing’in adı 2004 yılında bir baÅŸka çeviri kitapta geçiyor. Kerim Yıldız’ın Pluto Yayınevi’nden çıkan “The Kurds in Iraq” adlı (2004) kitabı, Türkiye’de A.H. Engin Urcan çevirisiyle “Irak Kürtleri” adıyla aynı yıl Belge Yayınları tarafından yayımlanmış. Bu kitapta Rausing Vakfı’na katkılarından dolayı teÅŸekkür ediliyor. 1992 yılında KHRP’yi kuran Yıldız’a, 2005 yılında Sigrid Rausing Vakfı ödülü verilmiÅŸ.

Rausing Türkiye’deki insan ve yazar hakları ihlallerini izlemekten de geri durmuyor. 2005 yılı sonlarında yapılan bazı ihlallere karşı verilen bazı bildirilerde hem vakfının, hem de kendisinin imzası var.

Guardian’daki yazıda dünya görüÅŸü ve yaÅŸam tarzına dair ayrıntılar var:

Kendini eski moda bir liberal, güvenlik aÄŸlarına inanan biri olarak tanımlıyor: “Paranın devlet tarafından daha iyi harcanabileceÄŸini söyleyebilirsiniz. Bense devlet denetiminin dışındaki bir altyapıyı ya da bir sivil toplumu desteklemenin topluma bununla eÅŸit yararı getireceÄŸine inanıyorum.”

…

Rausing dünyayı deÄŸiÅŸtirmek istiyor olabilir, ama kendini periÅŸan etmiyor. O ve [kocası] Abraham Holland Park’ın yakınındaki 20 milyon sterlinlik bir evde yaşıyorlar ve bu evi yaparken 10 milyon kadar harcamış. Evin bahçesi Buckingham Sarayı’ndan sonra Londra’nın ikinci büyük bahçesi; ayrıca İskoçya daÄŸlarında, kartallar, tazılar ve kuÅŸlar için bir doÄŸal hayat cenneti yaratmaya çalışırken, rüzgar çiftlikleri yüzünden komÅŸularıyla büyük mücadeleler yaÅŸadığı 40,000 dönümlük bir arazisi var.

Sigrid Rausing bu arazide geyiklerin sayısını azaltıp eski doÄŸal bitki örtüsünün ortaya çıkması için mücadele veriyormuÅŸ. Ne yazık ki doÄŸal bitki örtüsünün ortaya çıkması için geyiklerin öldürülmesi gerekmiÅŸ. Yerel arazi sahiplerinden biri ÅŸöyle demiÅŸ: “Geyiklerin sayısını azaltmak üzere yapılan çevreci kampanya aslında buradaki mülklere yönelik sınıf temelli bir saldırı. Geyik sayısının fazlalığı nedeniyle erozyon olduÄŸunu söyleyenler, aslında tepeleri insan öncesi bir hale getirmek istiyorlar.”

Sigrid Rausing Granta Yayınevi’ni satın aldıktan sonra, yayınevinin yapılanmasında da bazı deÄŸiÅŸiklikler yapacağını belirtmiÅŸ. Yayınevinin uzun yıllardır yayınladığı Granta adlı derginin, Rausing yönetiminde çıkan ilk sayısının giriÅŸ yazısının sonunda ÅŸöyle bir bölüm var:

“Bu Granta’nın yeni sahibiyle yayınladığı ilk sayı. New York’lu yayıncı [aynı zamanda New York Review of Books’un sahibi olan] Rea Hederman Aralık 2005’te, dergiyi Londra merkezli yayıncı ve hayırsevere sattı. Granta Rea Hederman’ın son yirmi yıldır göstermiÅŸ olduÄŸu cömertlik ve özveriye çok ÅŸey borçlu, tıpkı ileriki yıllarda Sigrid Rausing’e olacağı gibi. Bir edebiyat dergisi yayınlamak dünyevi servet elde etmeyi saÄŸlamıyor. Deyim yerindeyse, bunun ödülleri daha çok cennette bulunuyor.”

Derginin aydınlanma ve akılcılığın çöküÅŸü, tanrısal olanın geri geliÅŸi temasına ayırdığı, Tanrı’nın Kendi Ülkeleri (Onlardan Birinde Mi Yaşıyorsunuz?) baÅŸlıklı sayısında Türkiye de yer alıyor: Maurice Freely’nin “bir tarihsel romancının nasıl politik tartışma konusu olduÄŸunu” ele alan “Orhan Pamuk’la Bir SöyleÅŸi”siyle.

Maureen Freely, Orhan Pamuk’un Kar adlı romanının çevirmeni. New Jersey doÄŸumlu, fakat ailesinin birçok üyesinin yaÅŸadığı İstanbul’da büyümüÅŸ ve burada gazetecilik yapıyor. Robert College’de geçirdiÄŸi gençlik yıllarını anlatan, EÄŸlence Bitti adlı bir romanı daha önce Türkçe’ye çevrilerek yayımlanmıştı (İletiÅŸim Yayınları).

23 Ocak 2006’da BBC’de yer alan bir haberde Freely’ye Orhan Pamuk davasıyla ilgili görüÅŸlerinin sorulduÄŸu belirtiliyor:

Bay Pamuk’un çevirmeni ve dostu Maureen Freely, BBC Radyo 4’ün Bugünü programına yazarın davanın düÅŸmesinden çok mutlu olduÄŸunu söyledi.

Ama Türkiye’de baÅŸka benzer davaların da yer alacağını belirtti.

“İki hafta sonra sekiz yeni dava daha açılıyor ve bizim baÅŸlıca kaygımız Orhan artık bu grubun bir parçası olmayacağından, uluslar arası baskının azalacak olması,” dedi.

“Aslında daha fazla uluslar arası baskı olmalı, çünkü hükümeti bütün bu yasaları toptan kaldırması ve Türkiye’yi Avrupa çizgisinde bir demokrasiye dönüÅŸtürmesi konusunda ikna etmemiz için gerçek bir fırsat doÄŸabilir.”

İngiltere, Warwick Üniversitesi’nde yazarlık dersi veren Maureen Freely ve hayırsever Sigrid Rausing’in imzaları TCK’ya yönelik bu türden bir uluslar arası baskı bildirisinde buluÅŸmuÅŸ.

Küresel ticaret, siyaset ve kültür iliÅŸkilerinin iç içe geçtiÄŸi bu manzara, daha da geniÅŸletilebilir. Rausing ailesi, hayırseverlikleri sayesinde bir ülkenin süt, meyve suyu vb. sıvılarını saÄŸlıklı bir ÅŸekilde paketledikten sonra, ayrıca ülkenin siyaset ve kültürünün de saÄŸlıklı bir ÅŸekilde paketlenip saklanmasına yardımcı olmaya çalışıyor. Sigrid Rausing, 14 Haziran 2006 tarihli söyleÅŸisinde Türkiye, Meksika, Güney Afrika ve Tanzanya’da insan hakları çalışmalarını ilerleteceÄŸini söylemiÅŸ. Bu vakıfların daha çok çalışması ve vergi indirimi saÄŸlaması demek. Dolayısıyla, Tetra Pak’ın olduÄŸu bir ülkede insan hakları için bütün halkın var gücüyle kendiliÄŸinden mücadele ettiÄŸini söylemekte yanlış bir ÅŸey yok: Tetra Pak’ın kutuladığı bir ürün aldığı ya da Sigrid Rausing’e ait yayınevlerinden çevrilmiÅŸ bir kitabı okuduÄŸu zaman, o mücadeleye katkıda bulunuyor. Yani bir tür küresel ÅŸirketlerin McDonalds’ kültür ve siyaseti. İnsan bazen, soluk alırken bir ÅŸirkete katkıda bulunup bulunmadığını merak ediyor.

 

İlgili Okumalar:

“How the richest man in Britain avoids tax,” Guardian, 11 Nisan 2002, Nick Davies.

“Family Fortunes,” Guardian, 9 Haziran 2004, Alison Benjamin.

“Books, money and milk cartons,” Guardian, 14 Haziran 2006, Aida Edemariam.