Yüz Temel Eser’ler arasında dil içi çeviriler de önemli bir yere sahip ve bu çeviriler zaman içinde büyük deÄŸiÅŸiklikler gösteriyor. İnsan sanıyor ki, bir yazarın bir metni vardır, çeviride çok deÄŸiÅŸmez ve kolayca sadeleÅŸtirmeyle günümüz Türkçesine çevrilebilir. Oysa, Türk klasiklerinin günümüz diline çevirisi birçok tartışmaya yol açıyor. ÖrneÄŸin, Halit Ziya UÅŸaklıgil’in bir dönem Türkçe okunan eserleri, son yıllarda öztürkçeleÅŸtirilmiÅŸ ve bunun varislerinin izniyle yapılmış olması oldukça ÅŸaÅŸkınlık uyandırmıştı.

Klasik yabancı eserlerin çevirisinde olduÄŸu gibi, Türk klasiklerinin çevirisinde de intihalden kaynak metnin eksiltilip çoÄŸaltılmasına, uyarlanmasına dek uzanan bir sorun alanı olmalı. ÖrneÄŸin Namık Kemal’in, ilk roman örneÄŸi sayılan İntibah adlı romanı ÅŸu anda birçok yayınevi tarafından yayınlanmış bulunuyor. Bu yayınlar arasında nasıl farklılıklar var, çevirilerde fark olmalı mı, yoksa bu kitaplar sadece yayına hazırlayanların açıklayıcı notları ve önsözleri açısından mı birbirlerinden farklı? KarşılaÅŸtırma için 1977 tarihli Fâzıl Yenisey çevirisiyle (“Bugünkü dile çeviren”) 2004 tarihli Kemal Bek çevirisini (aslında Bek, “Hazırlayan” olarak anılıyor) ele aldık. Aradaki fark, insana kaynak metni merak ettirecek kadar büyük.

(İlginç bir ÅŸey, İnkılap ve Aka Kitabevleri’nin bir yayını olan 1977 tarihli İntibah’ta Seyit Kemal KaraalioÄŸlu’nun adı geçmiyor, fakat 1996 tarihli İnkılap Yayınevi baskısında Fazıl Yenisey’le birlikte çevirmen olarak anılıyor.)

 


İntibah, 1977:

İnsanoÄŸlu, her adımını mezardan uzaklaÅŸmak için atar, fakat yine de her adımda mezara biraz daha yak­laşır… Her nefesini ömrü uzatmak için alır, fakat yine de her nefes alışta ömründen bir nefeslik zaman eksilir.

İşte Ali Bey de, bu kabilden olarak, Çamlıca’dan uzaklaÅŸmak arzusu ile yolunu deÄŸiÅŸtirmeye baÅŸlamıştı. Fakat her yol deÄŸiÅŸtirdikçe kendisini, oraya daha kes­tirme giden bir sokakta buluyordu.

Nihayet bu türlü endiÅŸelerde yapıldığı gibi “Adam sen de… Ne olursa olsun…” düÅŸüncesine kapılarak uçu­ruma yuvarlanmaktan kendini kurtaramadı. Çamlıca yosmasının hayalini tasvir ile uÄŸraÅŸmaktansa oraya gi­dip kendisini aramayı daha uygun buldu.

Bir sabah dairesine Beylerbeyi yoluyla ve Åžir­ketin mahut “dilenci vapuru” ile inmeyi düÅŸü­nerek yola çıktı. Çok dalgındı… Nerelerden geçip nasıl geldiÄŸinin hiç farkında olmıyarak kendisini Çamlıca’da buldu. Güya aradaki mesafe ortadan kalkmış ye yürü­düÄŸü yolları uykuda geçmiÅŸti… (s. 22-23)

 

İntibâh, 2004:

İnsan her adımını mezardan uzaklaÅŸmak için atar. Gene her adımda mezara bir adım daha yaklaşır. [Nitekim, her nefesini hayatını uzatmak için alır. Gene her nefeste hayatın­dan bir nefeslik zaman eksilir.] İşte Ali Bey de bundan dolayı Çamlıca’dan uzaklaÅŸmak iste­ğiyle yol deÄŸiÅŸtirmeye baÅŸladı. Fakat her yol deÄŸiÅŸtirdikçe, Çamlıca’ya daha kestirme ula­şan bir sokaÄŸa giriyordu.

Sonunda, böyle kaygılarda görülen ve teh­likeli sonuçlara varacak olan “herçibâdâbât” sonucuna ulaÅŸmaktan kurtulamadı. Zihnin­de arabadaki hanımın hayâlini canlandır­makla uÄŸraÅŸmaktan ise, Çamlıca’da güzel yü­zünü aramanın daha uygun olacağına hük­metti. Kaleme Beylerbeyi yolu ve Åžirket’in, ÅŸu bildiÄŸimiz dilenci vapuru ile inmeyi düÅŸüne­rek yola girdi. Hemen kendisini Çamlıca’da buldu. Sanki aradaki uzaklık ortadan kalk­mış ya da yürüdüÄŸü yollar uykuda geçmiÅŸ idi. (s. 54)

 


İntibah, 1977:

“Hicriyle çifte nefir-i revân oldu gözlerim

“Ol nev-nihâli hayli zaman oldu gözlerim”

 

“Onun hasretiyle gözlerim akan iki nehir oldu. Ni­ce zamandan beri o fidan boylumun yollarım göz­ler dururum.”

Heyhat… Her gün içimizde beliren birçok emelle­rin yüzde, hattâ binde kaçı gerçekleÅŸir?..

Yukarda da bahsettiÄŸimiz gibi, Ali Bey, o gün far­kında bile olmıyarak kendisini Çamlıca’da bulmuÅŸtu. Ancak; oralarda rastlıyabildiÄŸi ÅŸey, arabadan verilen iÅŸaretin hazin bir hâtırasından ibaretti.

Öyle bir zamanda ve o ÅŸartlar içinde daire kimin aklına gelir? Ali Bey de daireyi filân unutmuÅŸ, çeÅŸme başındaki aÄŸacın altında bir sandalyaya oturmuÅŸtu. Vaktinin bir kısmını, sevgilisini baÅŸkalarının arasında görmüÅŸ bir âşık gibi, üzüntü ve ÅŸaÅŸkınlık içinde geçirdi. : Zavallı çocuk, öyle bir durumdaydı ki, yüzünün solgun­luÄŸuna, vücudundaki hareketsizliÄŸe bakılsa taÅŸ kesilmiÅŸ sanılırdı.

Neden sonra birden yüzü kızarmaya, vücudu titre­meye baÅŸladı. Birden yerinden fırladı. Sevgilisiyle bu­luÅŸma saatini geçirmiÅŸ bir sevdalı gibi, süratli adımlarla oralarda dolaÅŸmaÄŸa baÅŸladı. Suratı ateÅŸler gibi yanıyor, kalbi ÅŸiddetle çarpıyordu. Bu haliyle, insan kıyafetinde yere düÅŸmüÅŸ bir yıldırıma benziyordu. (s. 25)

 

İntibâh, 2004:

Hicrile çifte nehr-i revân gözlerim

O nihâli hayli zaman oldu gözlerim

(Ayrılıkla akan çifte nehir [oldu] gözlerim

O fidan boyluyu epey zamandır gözlerim)

 

Yazık! İnsan için her gün ortaya çıkan bin türlü emellerin kaçına zafer nasip olur! Bey, Çamlıca’ya vardı. Ancak oralarda gözüne rastlayan ÅŸey, arabadan aldığı iÅŸaretin hüzün verici hatırlanmasından baÅŸka bir ÅŸey deÄŸildi. Öyle bir zamanda kalem kimin hatırına gelir? ÇeÅŸmenin yanındaki aÄŸacın altında bir sandalyeye oturdu. Bir az zamanını, sevdiÄŸi­ni yabancılar arasında görmüÅŸ bir âşık gibi tam bir ÅŸaÅŸkınlık içinde geçirdi. Bir hâlde ki, yüzündeki renksizliÄŸe, bedenindeki hareket­sizliÄŸe bakılsa taÅŸ kesilmiÅŸ sanılırdı.

Ondan sonra, birdenbire yüzü kızarmaya, vücudundaki organların her birinin bir baÅŸka emeli var imiÅŸ gibi ayrı ayrı titremeye baÅŸladı. Yerinden fırladı. Sevgilisiyle kararlaÅŸtırdığı buluÅŸma yerini geçirmiÅŸ âşık gibi ÅŸiddetle, hızla çevreyi dolaÅŸtı. Bir hâlde ki, yüzündeki sıcaklığa, hareketlerindeki çabukluÄŸa bakılsa oralara insan biçiminde bir yıldırım düÅŸmüÅŸ sanılırdı. (s. 55)

 


İntibah, 1977:

(AÅŸağıdaki alıntıda kalınlaÅŸtırarak belirginleÅŸtirdiÄŸimiz bölüm oldukça ilginç, Osmanlıca kaynak metinlerde genellikle bu anlatı biçimiyle karşılaşılıyor ve diyaloglarda bu biçim uzun zaman sürdürülmüÅŸ. Genellikle konuÅŸmalar iki nokta üst üsteyle ve sözü ayırarak veriliyor, çift tırnak kullanımı yok. Bek çevirisindeki aktarım kaynak metnin özgün biçimi deÄŸil. Çevirmen elbette bu kararı verebilir, ama ayrım ilginç.)

 

Fakat ne faydası var ki, memleketimizde herkes ve bilhassa kadınlar, büyük adam olmanın ancak devlet kapısında bulunmakla mümkün olabileceÄŸini sanırlar. Annesi de oÄŸlunun aÄŸzından “dairede meÅŸguliyet” sözü­nü iÅŸitince, bunu, yükselme baÅŸlangıcı sayarak sevincin­den yerinde oturamaz oldu. Çırpınarak:

— Tanrım ikbalini artırsın! Ben merak etmem. İn­şallah büyük adam olursun. Tek o büyüklüÄŸüne yolun açılsın da ben gecelerce senin hasretine dayanmaya bile razıyım… demeye baÅŸladı.

Bu sözler de Ali Beyce sırf yeni bir fikirdi. Çünkü o, dairesine, hizmetine ve öÄŸrenimine pek düÅŸkünse de, bunları kendince bir görev olarak bilir ve bundan dola­yı seve seve yapardı. Yoksa büyük adam olmayı, ikbale kavuÅŸmayı hiçbir zaman hatırından bile geçirmemiÅŸti.

Ali Bey, o güne kadar kendisine verilen her iÅŸi gay­ret göstererek baÅŸarmış, görevini daima titizlikle yapa­rak insanlar arasında gerçekten insan gibi yetiÅŸmiÅŸ bir gençti.

Birkaç gün kadın peÅŸinde dolaÅŸmak, yalan söyle­mek ve annesinde ikbal hırsı görmek gibi, kendisi için pek acayip üç problemle karşılaşınca kafası allak bullak oldu; fikri baÅŸka baÅŸka yönlerden kopup gelen ÅŸiddetli rüzgârların önüne düÅŸmüÅŸ bir gemi gibi saÄŸa sola yalpalamaya, fakat asıl varmak istediÄŸi tarafa doÄŸru gidememeye baÅŸladı. Yapılacak en doÄŸru iÅŸ, annesine iÅŸin hakikatini söylemekti. (s. 27)

 

İntibâh, 2004:

Ne yararı var ki memleketimizde herkes ve özellikle kadınlar için büyüklük, hükümet hizmetinde büyümek sanıldığından, annesi, beyin aÄŸzından “kalemde iÅŸlerin çokluÄŸu” sö­zünü iÅŸittiÄŸi gibi (bunun) ciÄŸerparesine bir ta­lih baÅŸlangıcı olduÄŸunu düÅŸünerek sevincin­den yerinde oturamaz oldu. Çırpınarak, “Al­lah ikbâlini artırsın! Kal iki gözüm! Lazım olursa gece de kal! Ben merak etmem. İnÅŸal­lah seni pek büyük görürüm. Tek o büyüklü­ğe yolun açılsın da ben gecelerce hasretine de tahammül ederim!” demeye baÅŸladı.

Bu sözler de Ali Beyce sırf yeni bir düÅŸünce idi. Çünkü bey kalemine, hizmetine, öÄŸre­nimine pek baÄŸlı ise de bu iÅŸi kendince bir gö­rev biliyor ve o görevi bir zevk olarak yerine getiriyordu. Yoksa hiç bir zaman büyümek, ikbâl kazanmak hatırına gelmemiÅŸ idi.

Öyle sürekli ve isteyerek çalışma, görevini yerine getirme gibi ÅŸeyleri alışkanlık edinerek insan arasında gerçekten insan gibi büyü­müÅŸ bir delikanlı, bir iki gün içinde karı ar­kasında gezmek, yalan söylemek, annesinde ikbâl hırsı görmek gibi üç ÅŸaşırtıcı ÅŸeye bir­den rastlayınca, zihni doÄŸal olarak bir kaç ÅŸiddetli rüzgâr önüne düÅŸmüÅŸ bir gemiye dö­nerek her yana yönelmeye, ama bir yere gidememeye baÅŸladı. En büyük isteÄŸi annesine iÅŸin doÄŸrusunu söylemek idi. Ancak sonunda sevgi duygusu, bilinen kesin üstünlüÄŸünü göstererek, (eve) geç gelmeye ve gece kalmaya izin vermesinden dolayı o defa bey kendisini yalanlayamadı. (s. 58)

İntibah / Çevirenler: Fazıl Yenisey, Seyit Kemal KaraalioÄŸlu
İntibâh / Hazırlayan: Kemal Bek