Radikal gazetesi, 100 Temel Eser çevirilerine iliÅŸkin haber dizisinin birinci haftasının sonuna doÄŸru, Emre Boztepe imzalı “Victor Hugo’yu da hidayete erdirdiler” (25 AÄŸustos 2006) yazısıyla çeviribilimcilerin görüÅŸ ve araÅŸtırmalarına yer verdi:

İSTANBUL – Milli EÄŸitim Bakanlığı tarafından tavsiye edilen ‘100 Temel Eser’in sadece ilköÄŸretim öÄŸrencilerine yönelik yapılan baskılarında deÄŸil her yaÅŸ grubuna yönelik çevirilerinde ideolojik ve dinsel çarpıtmalar bulunuyor. Ä°Ü Edebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatları Bölümü öÄŸretim üyesi Yard. Doç. Dr. Necdet Neydim’e göre bu sorun yayınevleri tarafından telif ödemeden basılan kitapların denetlenmemesinden kaynaklanıyor. Neydim, çoÄŸu zaman varolan bir çevirideki anlatımı deÄŸiÅŸtirip orijinal metinle alakası olmayan ifadelerin yerleÅŸtirildiÄŸi bu kitaplarda birçok yazım ve anlatım yanlışının bulunduÄŸunu söylüyor.
Ä°Ü Edebiyat Fakültesi Çeviribilim Bölümü’nde yapılan araÅŸtırmada çevirilerdeki çarpıklıklar göz önüne seriliyor. ‘100 Temel Eser’den biri olan Pinokyo’nun üzerinde muhafazakâr olarak bilinen yayınevleri tarafından dinsel oynamalar yapılmış. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Almanca Mütercim Tercümanlık Bölümü yüksek lisans öÄŸrencisi İnanç Bakkalbaşı’nın araÅŸtırmasına göre ‘Pinokyo’da ÅŸu deÄŸiÅŸiklikler yapılmış:

‘Kukla asla canlanmaz’
Zambak Yayınları’ndan çıkan Pinokyo’nun önsözünde kitabın kısa bir özetine yer verildikten sonra, cansız tahtadan yapılmış kuklanın gerçek hayatta asla canlanamayacağı, kitapta anlatılanların, inanç ve geleneklerimizin dışında olduÄŸu belirtiliyor. Ruhun ancak Allah tarafından üfleneceÄŸi, baÅŸka insanların veya varlıkların cansız bir nesneyi canlandırmalarının mümkün olamayacağı vurgulanıyor.
Nehir Yayınları’ndan 2005 yılında çıkan Pinokyo’da da ÅŸu diyalog yer alıyor:
Pinokyo: Oh baba! Burasını cennete çevirmiÅŸsin…
Galip Usta: Burasını cennete çeviren asıl sensin oÄŸlum.
Pinokyo: Nasıl yani ben ne yaptım ki? Sadece seni üzdüm…
Galip Usta: Hayır çocuÄŸum, hepsi bu deÄŸil. Evet, önce yaramaz bir kuklaydın. Ama sonunda iyi bir çocuk olarak evine döndün. İyi bir çocuÄŸun bulunduÄŸu bir ev cennetten bir köÅŸe demektir.”
Ayrıca diÄŸer bütün çevirilerde ‘peruk’ olarak geçen Gepetto’nun püskülü, bu metinde ‘takke’ olarak adlandırılıyor. “Haydi ÅŸu takkemi uzatıver de barışmış olalım.”
Oysa söz konusu bölüm Nihal YeÄŸinobalı’nın çevirisinde ÅŸu ÅŸekilde:
“Pinokyo koÅŸup onun boynuna sarılarak “Baba, babam benim, ne oldu böyle?” diye bağırdı. “Biliyorsan sen anlat bana.”
Geppetto, “Evimizdeki bu deÄŸiÅŸim senin iÅŸin, Pinokyo” dedi.
– Benim ne iliÅŸiÄŸim var?
– Åžöyle: Yaramaz çocuklar uslanır, iyi çocuk olursa yuvalarını mutlulukla yenileÅŸtirip zenginleÅŸtirmek ellerindedir.

Annen baban sağdır inşallah!
Benzer bir durum Kervan Yayınları’ndan çıkan Pinokyo’da da karşımıza çıkıyor. Kitapta dini ve ideolojik unsurlar sıkça kullanılıyor. Kitapta örneÄŸin ÅŸöyle bir diyalog bulunuyor:
Pinokyo: Allah sizden razı olsun efendim.
Ateşyiyen: Eksik olma! Nasıl anan, baban hâlâ sağdırlar ya inşallah.
Pinokyo: “Ah, babacığım, babacığım! Åžimdi burada olsaydı, ben açlıktan ölür müydüm hiç? Aman Yarabbi ne berbat bir hastalıkmış!”

Sefiller’de Cenab-ı Hak adaleti
TimaÅŸ Yayınları’nın piyasaya sürdüÄŸü Victor Hugo’nun ‘Sefiller’ kitabı içinde birçok ilginç ifadeyi barındırıyor. Galatasaray Üniversitesi AraÅŸtırma Görevlisi Åžilan Evirgen’in araÅŸtırmasına göre çevirmen adı vermeden yayımlanan kitapta birçok çarpıtma var. Sekiz ciltten oluÅŸan kitap 518 sayfaya indirgenmiÅŸ.

Hugo’nun inancı
Romanın önsözünde Victor Hugo’nun yaÅŸamöyküsünde dikkat çekici göndermeler var: “O da (V.Hugo) çoÄŸu Fransız gençleri gibi, dinsiz yetiÅŸti” ve son paragraftaki “Victor Hugo, 1885 yılında ölüm döÅŸeÄŸinde iken, papaz istemedi: “Allah’a inanıyorum, ahirete inanıyorum; fakat hiçbir kilise papazını başımda istemiyorum” cümleleri yazarın Müslüman olduÄŸuna dair göndermeler barındırıyor.
Orijinal yapıtta ‘Monsieur Myriel’ olarak adlandırılan birinci bölüm TimaÅŸ’ın çevirisinde ‘Bir Tövbekâr’ ÅŸeklinde sunulmuÅŸ. Metindeki diyaloglar da zaman zaman önemli deÄŸiÅŸikliklere uÄŸramış. TimaÅŸ’ın çevirisi oldukça kısaltılmış olduÄŸundan orijinal metinle ilgisini kaybetmiÅŸ.

‘Allah’a kalmış iÅŸ’
TimaÅŸ’ın çevirisi ÅŸöyle:
– Gördünüz mü kardeÅŸ? Allah yamalı hırkaya razı olan kuluna böyle gümüÅŸ sırmalı elbiseler giydirir!… Bu altınlar da sizin kısmetinizdir… Kiliseni tamir ettir; artanı ile de fakirleri giyindir…
Papaz tereddüt içinde: Helal midir, efendim?
Piskopos onun sırtını okşayarak:
– Bak kardeÅŸ! dedi, insanlar zulmeder; Allah adalet eder!… Cenab-ı Hak cimrilik yapan servet sahiplerinin başına Kravat gibilerini musallat ederek insanları uyarır… Bu para, zenginlerin fakirlerden esirgediÄŸi sadakadır. Kravat’ın eliyle bize ulaÅŸmıştır. EÄŸer “Kravat bundan sevap alır mı?” derse; bunun cevabını ben veremem… O Allah’a kalmış bir iÅŸtir…
TimaÅŸ’ın çevirisi kısaltılmış olduÄŸu halde orijinal metinde olmayan ifadeler eklenmiÅŸ. Bire bir çevirideyse yamalı hırka deÄŸil papaz cüppesi giyen birileri var: “İşlerin yoluna gireceÄŸini söylemiÅŸtim! der ve gülümseyerek ekler: Bir papazın beyaz üstlüÄŸü (papazın cüppe üstüne giydiÄŸi beyaz üstlük) ile yetinene, Tanrı baÅŸpiskopos cüppesi gönderir.

Ahiret inancına sahip Robinson Crusoe
Ali Çankırılı’nın 2001’de TimaÅŸ Yayınları’ndan çıkan Robinson Crusoe’sunun önsözünde “Yazarın bu eserin konusunu, Ibn Tufeyl’in Hayy bin Yakzan adlı eserinden aldığına dair pek çok tespit yapılmış” deniyor.
İstanbul Üniversitesi’nden Özge Çelik’in araÅŸtırmasına göre özgün metinlerdeki açgözlülüÄŸün reddi, doÄŸaya dönüÅŸ gibi motifler, TimaÅŸ’ın çevirisinde medeniyete duyulan nefrete dönüÅŸtürülmüÅŸ. Kaynak metinlerde yer almayan “medeni dünya” ifadesi metne konulmuÅŸ. Medeni dünya, açgözlü, ‘modern elbiseler’ giyen korkunç insanlarla dolu bir yer olarak nitelendirilmiÅŸ. Yine metinde olmayan ‘Ahiret’ inancı, “Herhalde ölüp de öteki dünyaya göçmüÅŸ olanlar da benim gibi düÅŸünüyorlardır” ifadesinin eklenmesiyle kitaba girmiÅŸ:

‘Kendini medeni sananlar’
“Bunları düÅŸündükçe, medeni dünyanın insanlarından soÄŸuyordum… Onların deÄŸer verip üzerinde titredikleri servetler gözümde küçülüyordu. Allah vücut saÄŸlığı verdikten sonra, medeni dünyanın biçbir ÅŸeyine ihtiyacım yoktu… Herhalde ölüp de öteki dünyaya göçmüÅŸ olanlar da benim gibi düÅŸünüyorlardır. Kendisini medeni zanneden insanların ne ahmakça ÅŸeylerin peÅŸinden koÅŸturduklarını görüp, onlara gülüyorlardır. Allah’ım, verdiÄŸin nimetleri ve lekesiz hayatı takdir edebilmem için, medeni dünyadan kalan kalbimdeki pasları temizle!.. Ancak o zaman sana lâyığı ile ÅŸükredebilirim. Sana ÅŸükrederken, kalbimin ve bütün duygularımın da bana eÅŸlik etmesini istiyorum…”

Müslüman bıyığı yok oldu
TimaÅŸ Yayınları’nda bir diÄŸer dikkat çekici ayrıntıysa orijinal metinde bulunan ‘Müslüman bıyığı’ ifadesine yer verilmemiÅŸ olması.

Peter okudu, ailesi dua etmeye başladı
Alman yazar Jonanna Sypri’nin çocuk klasiÄŸi Heidi’nin çevirilerinde de oldukça önemli çarpıtma ve hatalar var. Özellikle Nehir Yayıncılık tarfından piyasaya sürülen çeviride birçok ideolojik unsur yer alıyor.

Tanrı yerine Allah
İstanbul Üniversitesi Mütercim Tercümanlık Bölümü yüksek lisans öÄŸrencisi Demet Aytekin’in araÅŸtırmasına göre orijinal metindeki ‘Tanrı’ kelimesi yerine ‘Allah’ sözcüÄŸünün kullanılmasının yanı sıra, orijinal metinde yer almayan birçok ifade kitaba eklenmiÅŸ. 2005 yılında Nehir Yayıncılık’tan çıkan kitaptan bir bölüm ÅŸöyle:
“Peter ‘BaÅŸardım’ diye haykırdı, ‘Artık ben de okuyabiliyorum.’
Ninesi de annesi de sevinçle dua ettiler Allah’a: Allah’ım ÅŸükürler olsun sana!..”
Aynı bölüm orijinal aslından tam çeviri yapmış olan Engin Yayıncılık’ta ÅŸu ÅŸekilde yer alıyor:
“Annesi kitabı oÄŸluna verdi ve nine dinlemeye hazırlandı. Peter masaya oturdu ve gerçekten okumaya baÅŸladı. Her satırın sonunda annesi inanamayarak, haykırıyordu:
– Gerçekten okuyorsun. Bu nasıl oldu?
Nineyse hiç konuÅŸmadan sessizce dinliyordu.”

Bu haberde konu edilen çeviriler, doÄŸal olarak, çevirilerden alınan örneklerin metin düzeyinde farklılığının sergilenmesiyle sınırlı kalıyor. Klasik eser çevirilerinde ideolojik çeviri kararlarının ayrıntılı bir incelemesini, daha önce Yrd. Doç. Dr. AyÅŸe Banu KaradaÄŸ, “Edebiyat ve Kültür Dizgesini Åžekillendirmede ‘İdeolojik’ Açıdan Çevirinin ve Çevirmenin Rolü” (2003)adlı doktora tezinde yapmıştı. Bu tez çalışmasında, yukarıda anılan Ali Çankırılı’ya ait Robinson Crusoe çevirisi birçok açıdan incelenmiÅŸ ve Türkçe’de ideolojik çevirinin boyutları, çeviri kararlarının yayınevi-çevirmen-okur açısından deÄŸerlendirilmesiyle ortaya konmuÅŸtu. Bu tez çalışması, bir bakıma, 100 Temel Eser felaketini önceden haber vermiÅŸ olan bir çalışma sayılabilir.