Damla Yayınevi, Radikal gazetesinin haberinin öne sürdüÄŸü çeviride ideolojik çarpıtmalar konusu için bir basın açıklaması yapmış:

“Tercüme eserlerde yazarın ifade etmediÄŸi cümlelere yer verilmesi eserlerimizde kesinlikle söz konusu deÄŸil. Yayınevimizin yayıncılık ilkelerine aykırı olan böyle bir davranışı kabul edemeyiz.

Özellikle çocuklara yönelik tercümelerde, her edebiyat insanının makul göreceÄŸi gibi seviyelendirme ve monoton tercümeden daha ziyade edebi deÄŸeri olan bir tercümeye yer vermek gerekir. Haberde, kitaplarda ‘Allah’ kelimesinin kullanılması fahiÅŸ bir hata olarak gösterilmek istenmekte. ‘Allah razı olsun’, ‘Hayırlı sabahlar’ gibi terimlerin Türkçede kullanıldığı muhakkak. İngilizce ‘god’ kelimesinin ‘Tanrı’ yerine ‘Allah’ olarak tercüme edilmesi yanlış deÄŸil. Hele hele ‘psikolojik harekât’ hiç deÄŸildir.”

DiÄŸer yandan argo ağırlıklı sözlükler için MEB bir açıklama yapmış:

“MEB’in böyle bir deyimler sözlüÄŸü yoktur, adı geçen yayınevine ait böyle bir sözlüÄŸü de okullara tavsiye etmemiÅŸtir. ‘100 Temel Eser’ listesinin ana hedefi, yeni nesillerde Türkçe bilinci uyandırmak ve okuma alışkanlığı kazandırmaktır. Bu eserlerin tahrif edilerek geliÅŸigüzel ve özensizce yayımlanması ve bu yayınların okullara sokulması kabul edilemez.
Pedagojik olmayan örnekler kabul edilemez. Genel sözlüklerde yer alsalar bile küfür derecesindeki argo tabirlerin ve tabu kelimelerin yer aldığı eserlerin okullara girmesi engellenecek. Ayrıca bu tür yayımlarla ilgili gerekli incelemeler zaman geçirilmeden baÅŸlatılmış ve incelemelerin sonucuna göre de iÅŸlem yapılacak.”

Sabah gazetesinden Nergis Demirkaya, yazar ve çevirmen İsmail Bilgin’le görüÅŸmüÅŸ:

“İstanbul BüyükÅŸehir Belediyesi’nde jeoloji mühendisi olarak görev yapan İsmail Bilgin, “96 sayfalık Pinokyo kitabında 5-6 kez Allah geçtiÄŸini, sadece bunlara odaklanmanın yanlış olduÄŸunu” savundu. “Kitabın dilinin benzer bir çok kitapla karşılaÅŸtırıldığında çok anlaşılır ve güzel olduÄŸunu” söyleyen Bilgin, ÅŸöyle devam etti: ‘Tanrı İngilizce’de ‘God’ demek, bunu Allah diye çevirmenin, ‘TeÅŸekkür ederim’ yerine ‘Allah razı olsun’ demenin ne sakıncası olabilir? Biz Müslüman ve Türk bir ülke deÄŸil miyiz? Yine de kitapları yeniden inceleyeceÄŸim. Önce orijinal metinlerimle yayınlanan baskıyı karşılaÅŸtıracağım. Yanlış varsa, bu yanlıştan döneceÄŸim.’
Bilgin, Pinokyo kitabında yer alan tekerlemenin ise yanlışlıkla kitaba girdiÄŸini, “bunun yayınevinin suçu olduÄŸunu” söyledi. Pinokyo kitabının tekerlemeler bölümüne, “Benim elim deÄŸil / Fadime anamın eli / El benden sebebi Allah’tan / Okumak benden, ÅŸifa Allah’tan / ElemterefiÅŸ, kem gözlere ÅŸiÅŸ / Bir daha nazar deÄŸmez inÅŸallah” yazısı alınmış.”

Yayınevi edebi çeviri çerçevesinde uyarlamalar yapılabileceÄŸini savunuyor. Kitaplardan birinin çevirmeni, yayınevinin metin üzerinde editöryel deÄŸiÅŸiklikler yapılmış olacağını öne sürüyor. Buna karşılık, İsmet Berkan, çeviri normlarını ve çevirinin ideolojiyle iliÅŸkisini tartışmaya açıyor:

“Åžimdi tartışma ÅŸu: Hıristiyan olduÄŸu besbelli olan bir roman ya da öykü karakteri ‘Allah’ kelimesiyle konuÅŸmalı mı, konuÅŸmamalı mı?
‘Tek tanrılı dinler’ diyoruz, üç semavi dinin inananlarının aynı yaratıcıya inandıklarını söylüyoruz. Ama yine de, İngilizcedeki ‘god’ı Türkçeye ‘Allah’ diye çevirebilir miyiz?
Bence çeviremeyiz, çevirmemeliyiz. Onun yerine ‘tanrı’ demeliyiz. Çünkü Allah, çok özel bir sıfat ve bu sıfat sadece Müslümanların inandığı tanrıyı temsil ediyor.
‘Allah’ sıfatını belki dilsel ve kültürel yakınlıkları nedeniyle bazı doÄŸu kilisesi mensupları da gündelik hayatlarında kullanabilir. Yani Maruniler, Kıptiler, Süryaniler ve Türkiye’de Türkçe konuÅŸurken Ermeniler gibi ama sonuçta bu doÄŸu kiliseleri de, kendi dillerinde yaptıkları ayinlerde ‘Allah’ demezler.
Oysa, yayınımıza konu olan kitaplarda, örneÄŸin ünlü masal kahramanı Pinokyo, sokakta ‘Allah rızası için ekmek’ dileniyor. Eserin İtalyanca orijinalinde veya güvenilir İngilizce ya da Türkçe çevirilerinde tam orada Pinokyo’nun nasıl dilendiÄŸini bilmiyorum ama herhalde ‘Allah rızası’ için dilenmiyordu.
Bu bizi aslında çok ama çok eski bir tartışmaya götürüyor: Çevirmen bir edebi eseri çevirirken ne kadar ‘baÅŸka bir dilde yazan’dır, ne kadar ‘çevirmen’?
Bu sorunun mutlak bir cevabı yok. Çünkü öyle eserler ve onların öyle bölümleri var ki, onu yazıldığı dilde aynen söylemek diÄŸer dillerde anlamsız pasajların ortaya çıkmasına neden olabiliyor.
Son güncel örnek, ünlü Fransız yazar George Perec‘in içinde bazı harfleri hiç kullanmadığı romanı. Bu romanın Türkçe çevirmeni (yoksa yazarı mı demeliyim?) aynı çabayı ortaya koymuÅŸ ve o harfi çevirisinde hiç kullanmamış. Ama bu uÄŸurda, orijinal romana bazı ilave bölümler yazmak, bazı bölümlerin de yerlerini deÄŸiÅŸtirmek zorunda kalmış. Bu durumu Celâl Üster, Radikal Kitap’ta yazdığında bir tartışma kopmuÅŸtu.
Veya zamanında ünlü ÅŸair Can Yücel’in yaptığı ‘serbest çeviriler.’ Can Baba ÅŸimdi yaÅŸasa acaba 100 temel eserin bazı versiyonlarındaki Allahlı, Galip Babalı, hayırlı sabahlarlı cümleleri ‘serbest çeviri’ diye yorumlar mıydı? Can Yücel’in çeviri tarzı en iyi ‘tarz’ mıydı? Kendisi bile böyle çeviri yapmayı bırakmamış mıydı?
Haberimizde adı geçen yayınevlerinden biri, benim yapılan ‘TürkleÅŸtirme’ ve ‘İslamileÅŸtirmeleri’ birer ‘psikolojik harekât’ sayan cümleme takmış, ‘Hayır’ diyor, ‘Yaptığımız psikolojik harekât deÄŸildir.’
Bence öyledir. Televizyonda ana karakterlerinden biri bir domuz olan çizgi filmi yayımlamamak da, çocuk kitaplarının içine böyle ‘Allah’lar eklemek de psikolojik harekâttır.
Belki ÅŸu denebilir: Ne var, burası Müslüman bir ülke, çocuklarımızın ‘Allah’ adını daha çok duymasının ne sakıncası olabilir?
Evet ama burası gündelik hayatta din vurgusunun çok da abartılı olmadığı, inancın inananla Allah arasında olduÄŸu, yani biraz da inançların tevazu içinde yaÅŸandığı bir ülke. Bu ülkede inanca vurguyu arttırmanın sadece dini, yani o kadar da masumane olmayan anlamları var. Bu anlamlar da hep siyasi.
O yüzden bu ülkede dini veya din dışı bütün semboller çok büyük siyasi anlamlarla yüklü aynı zamanda. Çocuklarımızı hiç deÄŸilse çocukluklarında bu ağır yüklü siyasi anlamlardan uzak tutsak ve daha sonra onlar yetiÅŸkin olduklarında kendi akıllarıyla istediklerini seçseler daha iyi olmaz mı?
Ama hayır, hâlâ ‘AÄŸaç yaÅŸken eÄŸilir’ diye düÅŸünüyoruz, bilimle doldurmamız gereken kafaları daha minicikken siyasi-dini kavram ve sembollerle doldurup kendimizden yana çekmek istiyoruz. Bu uÄŸurda Batı klasiklerini tahriften de kaçınmıyoruz.”

Bu tartışmada ilginç, anlaşılması güç birkaç nokta var.
Öncelikle, dikkat edilirse, Ömer Seyfettin’in ya da Mehmet Akif Ersoy’un bir batı diline çevrisini, dolayısıyla “Allah”ın bir batı diline nasıl çevrileceÄŸini konu etmiyoruz; bu bir çeviri tartışması deÄŸil bütünüyle. Okul döneminin baÅŸlangıcında, büyük bir piyasası olan yüz temel eser piyasasında batı çocuk klasiklerinin içinde yer alan dini öÄŸelerin nasıl çevrileceÄŸini konu ediyoruz. Haberlerde bu piyasadaki tek bir yayınevi ele alınıyor ve bu yayınevinin çevirilerinde ekleme yapılıp yapılmadığı ayrıntılarıyla ortaya konmuÅŸ deÄŸil. Sadece, sözgelimi Pinokyo’nun Hıristiyan “tanrı”sını andığı yerde, onun yerine Müslüman “tanrı”yı anıp anamayacağımızı konu ediyoruz. Bu tartışmanın çeviri kararları kısmı boÅŸ bir tartışma: nasıl “good morning”i “iyi sabah” olarak çevirmeyip “günaydın” olarak çeviriyorsak, ama “iyi sabahlar” deme özgürlüÄŸüne de sahipsek, Hıristiyan “Tanrı”sının geçtiÄŸi yerde, onun yerine Müslüman “Allah”ı koyma özgürlüÄŸümüz de vardır. Ayrıca iki önemli ÅŸeyi hatırlamak gerek: birincisi, serbest piyasa ekonomisinde medya ya da devlet baskısıyla iÅŸletmelere hangi sözcükleri kullanacaklarına kadar baskı uygulanamaz. Batı klasiklerinin telif hakkını serbest bırakıp bunları okullara tavsiye ettikten sonra, çevirilerini de ÅŸu ÅŸu sözcüklerle yapacaksınız demek akla aykırı. İkincisi, bu tartışma “psikolojik harekat” deÄŸil kültür emperyalizmi tartışmasıdır. Ömer Seyfettin’in bir “Yüz Temel Eser” listesinin içinde yer aldığı ve eÄŸitim kurumlarına tavsiye edildiÄŸi herhangi bir ülke biliyor musunuz? Fransa’da Mehmet Akif’in “Allah”ının nasıl çevrileceÄŸinin tartışıldığını ve “Dieu”leÅŸtirildiÄŸi için skandal koptuÄŸunu hatırlıyor musunuz? Yanlış anlaşılmasın, ben zaten böyle bir dünya istemiyorum: ne Baudelaire ne Akif, Yüz Temel Eser paketine girip okullara tavsiye edilmemeli, bence yüz ikinci, üçüncü sırada yer alsalar da okunmaya deÄŸerler. Türkiye, umarım bu paketi hazırlayan tek ülkedir ve bu organik kültür emperyalizmiyle tek örnek olarak kalır.

Dahası, çevirinin pek saygın bir yere sahip olmadığının, hele bilimsel olarak ele alınabileceÄŸinin hiç kabul görmediÄŸinin kötü bir iÅŸareti bu skandal. Haber yapılırken, çeviriyi görmemiÅŸ çevirmenlerden (kimbilir hangi soruyla) ve bazı sivil toplum örgütü yöneticilerinden görüÅŸleri alınıyor. Kimsenin aklına çeviribilimcilere, olmadı dil uzmanlarına, olmadı bu çocuk klasiklerini özgün dillerinden okuyabilen kimselere baÅŸvurmak gelmiyor (ÅŸimdilik). Hatta çok ÅŸaÅŸkınlık verici bir biçimde, Can Yücel gibi merhum çevirmenlerin çeviri yaklaşımları onların adına kurgusal yorumlara konu ediliyor. ve bütün bunlar “Batı klasiklerini tahrif etmek” denen o büyük günah nedeniyle olaÄŸan görülüyor. (Berkan’ın yazısından Can Yücel’in de bu günahkarlardan biri olduÄŸu gibi tuhaf bir sonuç çıkıyor, ama bu apayrı bir konu.)

Türkiye’de psikolojik harekat yapıldığını görmek için klasik çevirilerini incelemeye gerek yok, sokaÄŸa çıkmak, Hizbullah propagandasına dönüÅŸmüÅŸ olan insani yardım ilanlarını seyretmek, metroya binip haÅŸemalı reklamları izlemek, ya da gazetelerde Hizbullah’ı Lübnan’ı kurtarıcısı ilan eden haber ve yazarları okumak yeter. Yüz Temel Eser’lerde çok ciddi tahrifat olduÄŸunu daha önce bu dergide yayınevlerinin intihal ÅŸüphesi uyandıran örneklerini sergileyerek dile getirdik, daha sonra bu örneklere iliÅŸkin Çevbir için bir çalışma yaptık ve Birgün gazetesinde Çevbir imzasıyla, intihal olduÄŸu ÅŸüphenilen çevirileri yayınlayan yayınevlerine yönelik bir açıklama talebi yayınlandı. Onlardan bir yanıt gelmedi. Anlaşılan Radikal gazetesi de bu Çevbir açıklama talebini görmemiÅŸ. Görseydi, Yüz Temel Eser sorununun birçok açıdan ideolojik çarpıtma ve intihaller içerdiÄŸini anlayarak, tek bir yayınevi üzerinde durmaz, sorunu bütün kapsamıyla ele alırdı. En azından, kiÅŸisel yargılarla konuyu ele almak yerine, çeviribilimcilere baÅŸvurmaya özen gösterirdi.

Åžimdi bir daha düÅŸünelim: psikolojik harekat (ya da baÅŸka bir adıyla misyonerlik) hangisi olabilir; Pinokyo’da geçen Hıristiyanlığa ait dinsel motifleri birebir aktarmak mı; bunları Müslümanlığa uyarlamak mı; farklılık içeren her tür öÄŸeyi ayıklamak mı; yoksa Yüz Temel Eser diye bir liste yapmak, bu listeyi okullara tavsiye etmek, bu listede yer alan kitapları yayınlayanları çeÅŸitli vergiden, bandrolden muafiyetlerle desteklemek, benzeri görülmemiÅŸ bir reklamı, yani “MEB tavsiyeli kitap” reklamını kullanabilmelerine izin vermek midir? Yüz Temel Eser olgusu olaÄŸan mıdır ki çevirileri olaÄŸan olsun?

Damla Yayınevi 1974 yılında kurulmuÅŸ bir yayınevi. Radikal gazetesinin haberinde ÅŸu sorular sorulmuyor yayınevine: Batı klasikleri yayıncılığına ne zaman baÅŸladınız? Çevirmenleriniz bu klasikleri hangi dillerden çeviriyorlar? Metinlerin asıllarıyla çevirilerini karşılaÅŸtıracak editörleriniz var mı? ÖrneÄŸin Gogol yayınlamışsınız, Ölü Canlar’ın Rusça aslından mı bu çeviri, baÅŸka bir dildense eÄŸer, metnin aslıyla karşılaÅŸtırdınız mı? EÄŸer çocuklar için kısaltılmış bir çeviri yayınlıyorsanız, bu kısaltmayı kim, hangi dilden yapıyor? (ÖrneÄŸin İsmail Bilgin’in yukarıdaki alıntıda bakacağını belirttiÄŸi, Pinokyo’nun “asıl metni” hangi dilden, tam çeviri mi, uyarlama mı?) .. Bu soruları sormak yerine, “Tanrı” yerine “Allah” denmez, İtalyan çocuÄŸu dilenirken “Allah rızası için” demez diyor: Tanrı aÅŸkına, Allah aÅŸkına, İnsanlık aÅŸkına, Hıristiyan “tanrı”sının eski Türkçe “Tengri” ya da yeni türkçe “Tanrı”yla bir alakası olmadığını, “Allah”ın Müslümanlıkta Hıristiyan “tanrı”sının da adı olmak bir yana, aynı “tanrı” olduÄŸunu unutuyor ya da önemsemiyorsunuz, ama çeviri kararları ya da tarihi konusunda olsun, neden çeviribilimcilere danışmıyorsunuz?

Garip bir ortam: bir taraf maliyeti düÅŸük geldiÄŸinden kültür emperyalizminden kendince özel bir ÅŸekilde yararlanıyor, bir baÅŸka taraf çeviriyi konu ediyor ama çevirinin bilimsel bir inceleme konusu olduÄŸunu (ülkemizde de üniversite kürsülerinde ele alınmakta olduÄŸunu) kabul etmeyip sezgiler, öryargılarla hareket ediyor. Her iki taraf da kendi önermelerini birtakım kesinlikler olarak öne sürüyor. Ve her iki taraf da, asıl tuhaflığın, devlet onaylı Yüz Temel Eser listesi tuhaflığının farkında deÄŸilmiÅŸ gibi davranıyor. Liste de Pinokyo’nun burnunda uzadıkça uzuyor.