DoÄŸan Hızlan’ın Hürriyet gazetesindeki blognot’unda yer alan, 100 Temel Eser’le ilgili yazılar arasında çok çarpıcı bir yazı var. Dr. Nurettin Gemici Almancadan çevirerek DoÄŸan Hızlan’a göndermiÅŸ, o da “Konuya dair Almanya’da yazılmış bir yazının çevirisi. Åžöyle de diyebiliriz bir yabancının gözüyle 100 Temel Eser meselesi” diye belirterek yazıya yer vermiÅŸ. Yazının özgün adı ya da kaynağı belirtilmiyor.
Kreiser, Eurozine’in yazarları arasında anılıyor. Bu dergide yer alan yaÅŸamöyküsü ÅŸöyle:

(d. 1945) Bamberg Üniversitesi’nde Türk dili, tarihi ve kültürü baÅŸkanı. Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün İstanbul Bölümü’nün Osmanlı Çalışmaları bölümünde yıllarca araÅŸtırmacı olarak çalıştı.
Yayınları arasında ÅŸunlar yer almaktadır: Istanbul. Ein historisch-literarischer Stadtführer, Münih: C.H. Beck, 2001; Kleine Geschichte der Türkei (with Christoph K. Neumann), Stuttgart: Reclam, 2003.

Kreiser kuÅŸkusuz MEB klasiklerinin halka geri verilmesi gerektiÄŸini dile getirmese de, buna yol açacak bazı olgular üzerinde duruyor. Türkiye’de kültür sektörünün oluÅŸumuyla ilgili akılcı gözlemlere yer veriyor ve özel sektörle devlet sektörünün dengesiz iliÅŸkisine dikkat çekiyor. Türkiye’de çoÄŸu kez ÅŸaşırdığımız bir ÅŸeyi dışarıdan gözlemliyor: “Acaba bu isimler, bu listeye çok sayıda milliyetçi ve dindar yazarı da dahil edebilmek için mi kullanılmıştır? Yoksa Bakanlık hazırladığı bu listeyle saÄŸ ile sol arasındaki kutuplaÅŸmanın sona erdiÄŸini mi ilan etmek istemiÅŸtir? Listenin insanda bıraktığı izlenim ÅŸudur: “YüceltilmiÅŸ yazarlar sanal âlemi”nde sadece öbür dünyaya göçmüÅŸ yazarlar iyi yazarlardır.” AÅŸağıda Kreiser’in yazısına yer veriyoruz:

Öbür Dünyaya GöçmüÅŸ Ulusal Yazarlar Klübü

Türkiye’nin resmi kültür politikası geriye dönük ve devlet etiketli. ÇaÄŸdaÅŸlara yer yok. GeçtiÄŸimiz yılın ekim ayında Alman Yayımcılar ve Kitapevleri BirliÄŸi Barış Ödülü’nün Orhan Pamuk’a veriliÅŸi sırasında hiçbir devlet yetkilisinin bulunmaması Ankara’daki resmi makamlara “Türkiye’nin resmi dış kültür politikası nedir?” sorusunun yöneltilmesini zorunlu kılmaktadır. Son 50 yıl süresince Türkiye Cumhuriyeti 75 devletle kültür anlaÅŸmaları yapmıştır. Klasik Batı müziÄŸi çalmak üzere Pakistan’a yaylı sazlar kuarteti göndermiÅŸ, Libya’da Osmanlı eserlerini restore ettirmiÅŸ, New York, Londra ya da Tokyo’da sergiler açılması için Topkapı Sarayı’nın Hazine dairesini boÅŸaltmıştır. 1957 yılında Menderes hükümeti, Federal Almanya ile kültürel iÅŸbirliÄŸi anlaÅŸması imzaladığında, bu ülke henüz yakın yurtdışı konumunda deÄŸildi; yakın yurtdışı konumuna gelmesi sonraları iÅŸgöçüyle ve yerleÅŸme amaçlı göçlerle oldu. O zaman Almanya en baÅŸta öÄŸrenci deÄŸiÅŸimine, dil öÄŸretimine ve arkeoloji kazılara önem vererek savaÅŸ öncesinde baÅŸlamış faaliyetlerinin devamını gözetmiÅŸti.

Kültür tutkunu Almanlar baÅŸlangıçta Türkiye’yi Osmanlı sultanlarının yanısıra Hitit tanrılarının ve Yunan fılozoflarının da hüküm sürdüÄŸü bir ülke olarak görüp tanımışlardı. Atatürk ve İnönü Türkiye’sinde radyo, tiyatro, orkestra ve operalar da tıpkı yeni kurulan fabrika ve rafineriler gibi devlet tekelinde bulunmaktaydı. TaÅŸra illerinin çoÄŸunda Milli EÄŸitim Bakanlığı yayınevi satış ÅŸubelerinin dışında kitapçı dükkânı bulunmazdı. O zamanlar hemen bütün edebi eserler İstanbul’da yayımlanmaktaydı. Çok partili sisteme geçiÅŸ denemelerinden sonra da devlet uzun süre kültür ürünlerinin en önemli üreticisi konumunda kaldı. Bu arada, banka ve holdinglerin yoÄŸun kültürel çalışmalarda bulunmasının dün olduÄŸu gibi bugün de süregeldiÄŸini, bunun Türkiye’nin bir özelliÄŸi olduÄŸunu belirtmek gerekir. Artık, devlet eliyle kurulan orkestraların yanısıra güçlü mali destekçilerin kültür programları çerçevesinde de senfoni ve oda orkestraları oluÅŸturulmaktadır. Geçen yılki Frankfurt Kitap Fuarı için Ankara’daki bakanlıklar tarafından hazırlanan kataloÄŸun sayfaları karıştırıldığında devletin kültürel dış politikasındaki ikilem kendini iyice açığa vurur. Kırık dökük bir Almancayla yazılmış bu itici broÅŸürü okuyan fuar ziyaretçilerinin İstanbul’da her yıl TÜYAP tarafından düzenlenen paralel fuarın ne derecede canlı ve zengin içerikli olduÄŸunu tasavvur etmesi mümkün deÄŸildir.

Türkiye’de, bir yanda devlet sektörü, öte yanda ise özel yayınevleriyle vakıflara ait yayınevleri bulunmak üzere gayriresmi bir iÅŸ bölümü yapılmıştır. Devlet, kendisini – bugünkü baÅŸbakan ErdoÄŸan’ın iÅŸe baÅŸlamasından beri deÄŸil, eskiden beri – Cumhuriyet öncesi Türk ve İslam kültür mirasının sorumlu yönetmeni olarak görmekte, bugüne iliÅŸkin kültür çalışmalarını ise özel sektöre (serbest pazara) bırakmaktadır. Kültür bakanları öteden beri turizm alanına giren iÅŸleri de yürütmekle görevlidir. Böyle olunca iÅŸin ticari bölümünde, arada ayrım yapılmaksızın tahta Truva atıyla dans eden derviÅŸlerin birbirine destek edilmesine ÅŸaÅŸmamak gerekiyor. Türk kültür politikasını yürüten kiÅŸilerin Atatürk ve onun takipçisi İnönü dönemlerinin biçimlendirip kiÅŸilik kazandırdığı çaÄŸdaÅŸ yazarlara karşı ihmalciliÄŸi çok ÅŸaşırtıcıdır.

Kısa bir süre önce Milli EÄŸitim Bakanlığı 100 edebi eseri içeren bir liste yayınlayarak tutumunu açıkça ortaya koymuÅŸtur. Bu listeyle orta öÄŸretim öÄŸrencilerine tavsiye edilen kitaplardan 73’ü Türk edebiyatından seçilmiÅŸtir, 27’si ise baÅŸka dillerden çevrilmiÅŸ eserlerdir. En üst sıraya, sanki bir refleks sonucu olarak KurtuluÅŸ Savaşını en ince ayrıntılarıyla anlatan Atatürk’ün dev hacimli Büyük Söylev’i yerleÅŸtirilmiÅŸtir. Onu Osmanlı dönemine ve Cumhuriyet’in baÅŸlangıç yıllarına ait edebi eserler takip etmektedir. Alman edebiyatından tavsiye edilen tek eser (Türkçe çevirisinden okunmak üzere) Goethe’nin Faust’udur. 7. sınıftan 9. sınıfa kadar Türk çocuklarına Faust okumayı tavsiye etmek bu seçimin ne kadar düÅŸüncesizce yapılmış olduÄŸunu göstermeye yeter. Orhan Pamuk’a yapılan çirkin saldırılar gözönüne getirildiÄŸinde bu 100 kitaplık listede solcu yazarların da yer almış olması pek ÅŸaşırtıcı görünmektedir. İnsan ÅŸu adlara rastlayınca rüya mı görüyorum diye hayretten gözlerini ovuÅŸtur: 1948 yılında Bulgaristan’a kaçmak isterken vurularak öldürülen hikâyeci Sabahattin Ali; 1963 yılında Sovyetler BirliÄŸi’nde sürgündeyken ölen inanmış komünist Nazım Hikmet; modern Türk yazarları arasında en baÅŸarılı yergi ustası olan, iÅŸi kendi milletini ve milleti yönetenleri en ağır biçimde tahkire kadar vardırmış olan Aziz Nesin (ölümü 1995).

Acaba bu isimler, bu listeye çok sayıda milliyetçi ve dindar yazarı da dahil edebilmek için mi kullanılmıştır? Yoksa Bakanlık hazırladığı bu listeyle saÄŸ ile sol arasındaki kutuplaÅŸmanın sona erdiÄŸini mi ilan etmek istemiÅŸtir? Listenin insanda bıraktığı izlenim ÅŸudur: “YüceltilmiÅŸ yazarlar sanal âlemi”nde sadece öbür dünyaya göçmüÅŸ yazarlar iyi yazarlardır. Türkiye, ne eskiden ne de günümüzde Almanya’da sürekli hizmet verecek bir Türk kültür enstitüsü kurma yoluna gitmemiÅŸtir. Bazı Türk konsoloslukları bünyesindeki “kültür merkezleri” daha çok Almanya’daki Türklere yönelik çalışmalarda bulunmakta ve pek fazla bir iÅŸe yaramamaktadır. Arada bir ÅŸurada Türk piyanist hanımlarına resitaller verdirilmesi, burada bir çaÄŸdaÅŸ Türk ressamının küçük bir sergisinin açılması gibi yasak savma kabilinden faaliyetler, Türkiye’nin Almanya’da önemli kültür ve tarih konularını tartışmaya açacağı bir platformu olmadığı gerçeÄŸini gözlerden gizleyemez.

Bu gibi konulardan biri de Ermeni tehciri olmalıdır. Åžu an için, herhangi bir kültür merkezinin, diyelim ‘Berlin Atatürk Enstitüsü’nün müdür ya da müdiresinin bu konuda meselâ ‘Kaçış ve Sürgün’ baÅŸlıklı bir açıkoturum düzenlemesi düÅŸünülebilecek ÅŸey deÄŸildir. Bu durumun bir etkisi olmaksızın Tarkan (rock ÅŸarkıcısı), Fatih Akın (film yönetmeni), Feridun ZaimoÄŸlu (yazar) gibileri Avrupa piyasasını fethetmekte, Türkiye DışiÅŸleri Bakanlığı da bu adları memnuniyetle web sayfasının ‘Yurtdışında Kazanılan BaÅŸarılar ve Ödüller’ sütunlarına yerleÅŸtirmektedir. DoÄŸrusunu söylemek gerekirse, Türkiye, izleyeceÄŸi kültür politikasıyla birbirinden bütünüyle farklı, baÄŸdaÅŸmaz kitlelere hizmet vermek zorundadır: Bunlar arasında politikaya karşı büsbütün ilgisiz kültür ve deniz turistleri de, Brüksel’deki Avrupa BirliÄŸi yüksek görevlileri de yer alır; çok sayıda Avrupa BirliÄŸi ülkesinde yaÅŸayan, kimi ortaokul öÄŸrencisi, kimi ise akademisyen olan Türkler de yer alır; Türkî diller konuÅŸanlara bakılacak olursa, Sibirya’da yaÅŸayan müslüman Kırgızlar da, Moldavya’da yaÅŸayan hristiyan Gagavuzlar da yer alır.

Üstelik Türk kültür politikasını yürütmekle yükümlü kuruluÅŸlarda çok farklı görüÅŸlere sahip kiÅŸiler iÅŸ başındadır. Bunlar arasında Kürtler ve Ermeniler söz konusu olduÄŸunda rahatlıkla çok kültürlülükten ve altkimlikten bahsedebilen eÄŸitimli liberaller bulunduÄŸu gibi, Türklük konularında bakış açılarını geniÅŸletmeyen çelik miÄŸferli Kemalistler hatta Turancılar bile bulunur. İşte bundan dolayı Ankara’dan uzun soluklu bir kültür politikası izlemesi beklenemez. İki milyondan fazla Türk’e ev sahipliÄŸi yapan bir ülke olarak Almanya’nın pek çok gayriresmi kültür iliÅŸkileri ötesinde, Türkiye’nin kendisini turizm merkezlerinde ve konsolosluklarda olduÄŸundan çok daha kapsamlı bir ÅŸekilde sergileyeceÄŸi bir (Türk) kültür enstitüsüne sahip olmak hakkı vardır.

Klaus Kreiser

Almanya’nın böyle bir enstitüye sahip olma hakkı var. Aynı ÅŸekilde Türkiye’nin de Atatürk ve İnönü döneminde Türkçeye kazandırılmış, devlet bütçesiyle yapılmış ve büyük çabalarla gerçekleÅŸtirilmiÅŸ Dünya Klasiklerine sahip olma hakkı var. Özel sektöre terk edilemeyecek kadar deÄŸerli bir miras bu. Gazetelerin bu klasikleri dağıtmasına, yayınevlerinin bunları yeniden ya da intihal ederek basmasına bırakmamalı devlet bu mirası. MEB yayınevi ve kitapçıları yeniden açılmalı, bu klasikler yeniden yayınlanarak bu mirasın zaten sahibi olan halka ücretsiz, en azından maliyeti karşılığında dağıtılmalı. Devlet bunu yapamıyorsa, klasik eserler çevirilerini tahrif ya da intihal ederek yayınlayan yayınevlerine, bu görevi bir ceza olarak yükleyebilir, yayınevlerinin tüketicilere verdikleri zararı böyle tazmin etmesini saÄŸlayabilir. Ama halkın ya da devletin kültür mirasını halka ya da devlete ait yayınevinin yayınlaması yeÄŸdir.

(Bu çevirisi için Dr. Nurettin Demir’e Çeviribilim de teÅŸekkür etmektedir.)