fist1667.GIF

“FIST”

Birinci Uluslararası Çevirmen Grevi

(First International Strike of Translators)

Sadece bir hayal mi?

Yazan: Alexander Gross / Çeviren: Sabri Gürses

 

Bu makale en azından kısmen bir hayal. Burada anlatacağım olayların yakın bir gelecekte meydana gelmesinin neden olanaksız olduÄŸunu, bütün nedenleriyle biliyorum. Bu nedenleri sona doÄŸru kısmen ayrıntılı bir ÅŸekilde ele alacağım. Ama ÅŸimdilik sadece baÅŸlıkta yer alan fikirle yetinelim ve bakalım bizi nereye götürüyor. Yeryüzündeki bütün profesyonel çevirmenlerin, ayrı ülkelerde ticaret, bilim, diplomasi, hatta casusluk ve askeriye alanlarında çalışan çevirmenlerin tek bir grup altında bir araya geldiÄŸini ve tek bir bayrak altında, burada resmi yer alana benzer bir dövizi yükselterek, Birinci Uluslararası Çevirmen Grevi ya da “FIST”i baÅŸlattıklarını hayal edelim. Bunun olduÄŸunu ya da olmak üzere olduÄŸunu hayal edelim. Bir grev (ya da tehdidi) kuÅŸkusuz yaÅŸanan sıkıntıları çözmek için klasik bir silahtır, ama önce bu sıkıntıların ne olduÄŸunu ve nasıl çözülebileceklerini bulalım. Ve son olarak, böyle bir grev ne gibi sonuçlar getirebilir, hem bizim için hem de bizim dışımızdaki dünya için?

Önce kim olduÄŸumuzu konuÅŸarak baÅŸlayalım, bunu çok iyi bildiÄŸimizi sansak bile. Öncelikle, bizler doÄŸum, eÄŸitim ve/ya kaza yoluyla bir ya da iki dille yakın hale gelmiÅŸ kiÅŸileriz. Hemen her ülkede bu bizi sıra dışı kılıyor. Ve ikidilliliÄŸin daha kabul gördüÄŸü ülkelerde bile, yine öne çıkıyoruz çünkü alışkanlıkla kendi dillerimizin ötesinde geçmek ve baÅŸkalarının da bunu yapmasına yardım etmek gibi ayrıntılı bir sürecin içine giriyoruz. Bazı ülkelerde bu yetenek hayretle karşılanıyor, bazılarında bir alışkanlıktan gelen bir beceri ve/ya da sürüsüne bereket bir mal olarak göz ardı ediliyor, ve daha baÅŸkalarında da büyük bir kuÅŸkuyla karşılanıyor. Bu ülkelerin hiçbirinde, hatta çevirinin daha yaygın olduklarında bile, çevirme yeteneÄŸi tümden normal karşılanmıyor. Sonuçta, biz çevirmenler aslında iki ya da daha çok dile hakimiz, iki ya da daha çok kültürün içinde belli ölçüde yaÅŸayabiliyoruz, ve aslında iki ya da daha fazla baÄŸlılığımız olabilir. Tekil baÄŸlılıklar, tekil milliyetler ve tekil kültürel seçenekler dünyasında, bu bizi farklı ve aynı zamanda potansiyel olarak tehlikeli kılıyor. Hepimiz bütün bunları biliyoruz elbette, ve bize iÅŸ veren ülke ve ÅŸirketlere baÄŸlılığımızı kanıtlamak için elimizden geleni yapıyoruz.

Ama eÄŸer bu giriÅŸimde bizi birleÅŸtirecek bir ÅŸey arıyorsak, bu kesinlikle dikkate almamız gereken bir etkendir. Milletlerimiz, kökenlerimiz ya da baÄŸlılıklarımız ne olursa olsun, ortak bir ÅŸeylere sahip olduÄŸumuz görülüyor. İki ya da daha fazla farklı kültürel baÄŸlamdan bakabiliyoruz ve ilkini ikincinin terimleriyle ve genellikle aynı ÅŸekilde ikincisini de ilkinin terimleriyle açıklayabiliyoruz. Tekil baÄŸlılıklar dünyasında bu yararlı bir beceri ama aynı zamanda tuhaf bir baÅŸarı, bizi hem sıkıcı, sadık asalaklar hem de potansiyel olarak bölünmüÅŸ dışarılıklılar olarak öne çıkartan bir ÅŸey.

Bu tür bir baÅŸarı en azından bazı ideolojik ve milli ayrımların yavaÅŸça bulanıklaÅŸmaya, karışmaya, belki bir parça rahatlamaya baÅŸladığı bir dünyada daha da dikkat çekici. Duymaya baÅŸladığımız uluslararasıcı belagatin bir kısmının doÄŸru olduÄŸunu varsayalım, gerçekten daha geniÅŸ, daha çok kültürlü bir dünya ortamına geçtiÄŸimizi hayal edelim. O zaman ne olacağız? Bütün insanlar arasında ilk ve en önde bu tür bir deÄŸiÅŸim bayrağını biz taşımıyor muyuz? Bizin öncü ve kahraman olduÄŸumuz anlaşılır mı?  EÄŸer dünyanın özgürlük tanımı birden fazla kültürü bilmekte özgür olmak ÅŸeklinde geniÅŸletilirse, biz de bu tür bir özgürlük hiyerarÅŸisinde biraz yüksek bir yerlerde yer almaz mıyız? Bütün bunlar da fantezi mi, yoksa üzerinde durmaya deÄŸer bir ÅŸey mi? Benim “Kimiz biz?” sorusuna verdiÄŸim kısmı yanıt bu.

Ve ÅŸimdi ikinci soru: ne istiyoruz? Yeryüzündeki bütün çevirmenlerin bizimle greve çıkmasını saÄŸladığını varsayarsak, iÅŸe dönmek karşılığında hangi koÅŸulları talep edeceÄŸiz? Sadece o asırlardır süregelen o ücret ve çalışma koÅŸullarındaki artış talebinde mi ısrar edeceÄŸiz? Belki saat başına çevrilecek azami sözcük sayısı üzerinde birkaç ayrıntı da ekleyebiliriz? Aramıza bilgisayarların katılmasına karşı Luddite hoÅŸnutsuzluÄŸunu dile getirecek miyiz? Yoksa hâlâ dille gerçeklik arasındaki gerçek etkileÅŸimli iliÅŸkiyi anlamayı beceremeyen bir dünyada felsefenin ve eÄŸitimin düzeyi konusunda birtakım güçlü salvolar mı savuracağız? Buna bu tür taleplerden oluÅŸan (ÅŸimdi aklıma geldiÄŸi kadarıyla) geçici bir liste ekliyorum ve okurları bunları geniÅŸletip tanımlamaya davet ediyorum.

 

Birinci Uluslararası Çevirmen Grevi’nin Geçici Talepleri

 

  1. Ücret, çalışma saatleri ve iÅŸ koÅŸullarıyla ilgili, uluslar arası bir komite tarafından karşılıklı iÅŸbirliÄŸi içinde, çeÅŸitli ülke ve toplumlardaki özel koÅŸullara göre olası farklılıkların da gözetilmesiyle ÅŸekillendirilecek özel talepler.
  2. Bütün dünya devletlerinin uluslar arası iletiÅŸimde çeviri sürecinin öncelikliliÄŸini açıkça kabul etmesi ve bu devletlerin, bizim temsil komitelerimizle iÅŸbirliÄŸi içinde, bütün bu tür iletiÅŸim medyasında olası en yüksek çeviri standartlarını saÄŸlamayı taahhüt etmesi.
  3. Dünya devlet ve üniversitelerinin dil/çeviri’yi kültürün ve insan bilincinin baÅŸlıca kaynağı olarak gördüklerini ve bilgi ve bilimin gelecekte dilin bir dalı olarak görüleceÄŸini, dilin bilginin ya da bilimin bir dalı olarak görülmeyeceÄŸini de taahhüt etmeleri.
  4. Bütün ülkeler (ya da uluslar arası bir örgüt) tarafından çevirmenlere, diplomatlara verilen türden, onların ziyaret etmek istedikleri bütün yabancı ülkelere yolculuk edebilmelerini saÄŸlayan, özel pasaport verilmesi.
  5. Çevirmenlere ahlaki olarak kabul edilmez buldukları metinleri, söz gelimi savaÅŸ ilanlarını, terörist talepleri, ölüm tehditlerini, bir millet ya da halkın bir baÅŸkasına doÄŸuÅŸtan üstün olduÄŸu açıklamalarını, farklı görüÅŸlere sahip kimseler için zedeleyici olan dinsel ya da politik sistemlerle ilgili açıklamaları çevirmeyi reddetme seçeneÄŸinin saÄŸlanması. Bu tür durumlarda, çevirmenler en azından bu açıklamaları yazarlarına yeniden düÅŸünüp yazmaları için geri verme seçeneÄŸine sahip olmalı. Bu talep baÅŸta köktenci görünse de, aslında bazı uluslar arası örgütlerde yürürlükte olan bir süreci yansıtmaktadır, buralarda bazı uluslar arası anlaÅŸmaların son baskısı ve son düzenlemesi en son halini çevirmenlerin elinde bulur ya da onları içeren iÅŸbirlikçi bir süreçin sonucunda ortaya çıkar.
  6. Åžu an için çok zor algılanan bir gerçeklik olan ÅŸey için, milli ve uluslar arası organlar aracılığıyla yaygın tanınma ve tanıtım saÄŸlanması; bu gerçeklik, bir çevirinin niteliÄŸinin büyük ölçüde özgün metnin niteliÄŸine ve berraklığına baÄŸlı olduÄŸudur. Nasıl bulanık orjinallerden temiz bir fotokopi almak düzeltilmediÄŸi sürece pek mümkün olmuyorsa, kötü tasarlanmış ve kayıtsızca yazılmış bir özgün metin de yabancı bir dile ancak çevirmenin hatırı sayılır yardımı sayesinde, güçlükle çevrilir. Uygulama açısından, bu alanda ortaya çıkan sorunları ele almak üzere çevirmenlerden oluÅŸan Karar Verici Komiteler oluÅŸturulmalıdır. “Sadık olmayan bir çeviri” ÅŸikayetlerinin ortaya atıldığı önemli vakalarda, bu tür bir komitenin rolü bu tür ÅŸikayetlerin haklı olup olmadığını, daha en baÅŸtan gerçekten sadık bir çevirinin olanaklı olup olmadığını belirlemek olacaktır. Åžikayetlerin haksız olduÄŸu saptanırsa, komite çevirmeni bilerek suistimal edenleri cezalandırmak ve onlardan bu tür iÅŸlemlerin masrafını almakla yetkili olacaktır. Bu tür bir komitenin kararları baÄŸlayıcı olacaktır.
  7. Çevirmenlerin bütün bilgisayar temelli çeviri yardımcılarının yararlılığı ve kullanışlılığı konusunda nihai danışman olarak iÅŸlev görme ve bunların çalışmalarında nasıl kullanılacağının ölçütlerini belirleme hakkı. Bu hiçbir ÅŸekilde çevirmenler arasında bu tür araçlara düÅŸmanlık olduÄŸu belirtmez, birçok çevirmen bu tür araçların çalışmalarında nasıl yardımcı olabileceÄŸini öÄŸrenmek konusunda meraklıdır, hatta heyecanlıdır. Bu talep sadece iki kabul görmüÅŸ durumu onaylar, bilgisayarların çeviride kullanımı hâlâ görece yeni ve denenmemiÅŸ bir süreçtir ve bu alanda çok fazla yanıltıcı bilgi vardır. Bir bilgisayar sistemi mucitlerinin elinde çok parlak bir ÅŸekilde çalışabilir ve yine de normal çalışma rutinine katıldıkları zaman takibi güç sorunlar yaratabilirler. Bir düzenekte iyi çalışan bazı sistemler baÅŸkalarında daha baÅŸarısız olabilir. Daha yakın bir zamanda yararlı çeviri yardımcıları olarak pazarlanan baÅŸka sistemler, üreticileriyle birlikte ortadan kaybolmuÅŸtur. Dahası, çalışmaları ancak bir iki saatlik vardiyalarla çalışmalarına fırsat verecek kadar talepkar olan mütercimler için sözkonusu olduÄŸu gibi, çevirinin talepkar alanında çalışan bilgisayarlar kullanmakla baÄŸlantılı özel insani ihtiyaçlar da ortaya çıkabilir. Bu karmaşık ve pahalı sistemlerin yandaÅŸlarının, insan çevirmenlerin çalışma ya da saÄŸlığını düÅŸünmeksizin büyük ölçüde artmış ürünler vaat ettiÄŸi durumlar açısından özellikle doÄŸrudur.

 

Ve ÅŸimdi en hayati soru: bu talepleri gerçekten bu tür bir greve baÅŸlayarak (ya da baÅŸlamakla tehdit ederek) gerçekleÅŸtirebilecek miyiz? Bu soru hayalimizi tam kalbinden yaralar ve aynı zamanda neden, birçoklarına göre, bu tür bir grevin aslında ortaya çıkamayacağının nedenlerini ele almaya zorlar. Ya da, ortaya çıksa da, baÅŸarılı olamayacağının. Bu savları samimi bir tavırla ve bu tür eleÅŸtirilerin de haklılık payı olduÄŸunu tümden reddetmeksizin ele alacağım. Ama bugün tümüyle olanaksız görünen ÅŸeyin birkaç yıl ya da birkaç on yıl sonra hiç de olanaksız görünmeyebileceÄŸini düÅŸünmekte yarar var.

Açıkça kavramamız gereken ilk ÅŸey, hemen bu tür bir greve baÅŸlama zorunluluÄŸumuzun olmadığı. Aslında bu alandaki bütün gündelik deneyimler gerçekten hazır olduÄŸumuz vakte dek buna baÅŸlamamamız gerektiÄŸini söylüyor. Bütün baÅŸarılı grevlerin anahtarı yetenekli, uzun vadeli ve kapsamlı bir örgütlenmedir ve bu açıkça sonsuz çalışmayı içerir. Bu arada çevirmenlerin bu tür bir grevi tasarladıklarının ilan edilmesi ya da bunun olasılığının tartışılması bile, medyanın güttüÄŸü bir dünyada, kendi kaynaklarımızı harekete geçirmemiz gerekmeden önce bize belli bir tanıtım saÄŸlayabilir. Bizim zaten gerekli gücün bir miktarına sahip olmamız olası – sadece bu gücü dışavurmaya ve onu kamunin ve kendimizin bilincinde ÅŸekillendirmeye baÅŸlamaya ihtiyacımız var. KuÅŸkusuz bazı ilk raporlar bizim çabalarımızı gülünçleÅŸtirecek ve baÅŸarısızlığa mahkum olduÄŸunu düÅŸündürecek, tıpkı dünyanın büyük kısmının çevirmenleri olup bitenlerin içinde önemli bir ÅŸey gibi görmediÄŸi ve bizim, ister baÅŸka çevirmenler ister makineler tarafından kolayca deÄŸiÅŸtirilebilir olduÄŸumuzu sandığı gibi.

Ama bizim örgütlenme ve araÅŸtırma çabalarımızın yoÄŸunlaÅŸması gereken yer, bu tür saldırılara karşı makul bir yanıt hazırlamak üzere, tam da burasıdır. Yani, bu talepleri gerçekleÅŸtirmek için gerekli baÅŸlangıç çabasını, uzun vadeli bir tartışma, örgütlenme, uluslararası koordinasyon ve kendi aramızda “bilinç yükseltme” ve bununla birlikte basını ve kamuoyunu niyetlerimizden ve ilerlememizden haberdar etmek üzere buna koÅŸut giden bir tanıtım kampanyası olarak hayal ediyorum. Bu tartışma ve örgütlenme etkinliklerinin baÅŸlıca bir hedefi baÅŸkalarına ve kendimize son sorumuzla ilgili kesin yanıtlar saÄŸlamak olacak: grev gerçekten meydana gelirse ne olacaktı? Ve öncelikle de bu soruya uygulamaya yönelik yanıtlar hazırlamak.

Bu noktada kuramsal düzlemde (bazı en zorlu soruları sona bırakarak) eÄŸer tartışmalar sırasında ve örgütlenme safhasında baÅŸarılı olursak, ve bütün milletlerde bütün alanlardaki çevirmen ve mütercimleri bizimle greve gitmek üzere ikna etmeyi gerçekten baÅŸarabilirsek, sonuçlar kesinlikle çok ÅŸaşırtıcı olacağını öne sürmeye hazırım. Ticaret, iletiÅŸim, uluslar arası iliÅŸkiler, bilim, askeriye, casusluk, patent tesisi ve uluslar arası iÅŸ ve boÅŸanma baÅŸvuruları hep birden duracaktır. Bütün dünya (en azından bizim dünyamız) elimizden geçen gerçekten muhteÅŸem güç karşısında hayran kalacaktır.

Peki dünya böyle bir greve nasıl tepki verir, diye soruyor olmalısınız, dört bir yandaki devletlerin hepsi de çıkıp bizim yerimize baÅŸkalarını kiralamayacak mı, hepimizi iÅŸsiz bırakmayacak mı? Bu sorunun yanıtı taleplerimizi halka tanıtmanın ilk aÅŸamasında ne kadar etkin olduÄŸumuza baÄŸlı. EÄŸer burada baÅŸarılı olursak, hiç greve gitmemiz bile gerekmeyebilir. Dünya devletlerini ve iÅŸ dünyalarını tek bir kurÅŸun atmaksızın deÄŸerimize ikna etmek olası olabilir.

Burada çalışmamızın uzmanlık gerektiren doÄŸası üzerinde durmak ve kamuoyunu bizim yerimize baÅŸkasını bulmanın sanıldığından daha zor olduÄŸuna ikna etmemiz gerekecektir. Sözcüklerle cümlelerin yerini deÄŸiÅŸtirmekten daha fazla ÅŸey yapıyoruz, düzenli olarak milletler arasındaki bütün gerçeklikleri ÅŸekillendiriyor ve aktarıyoruz. Ama bu çabamızda baÅŸarısız olsak bile (ve hatta grevimizde baÅŸarısız olsak bile), iÅŸsiz kuyruklarında yerimizi alırken, yine de bilmenin tatminini yaÅŸayacağız; bizim yerimizi alanların iÅŸleri hakkında çok geçmeden bizimle aynı hislere kapılacaklarını ve aynı arzu ve sıkıntıları seslendirmeye baÅŸlayacaklarını bileceÄŸiz. Sonuçta çok özel bir halk topluluÄŸuyuz ve bizim rolümüzü oynamak isteyen baÅŸkaları mecburen aynen bizim gibi insanlardır ya da olacaklardır.

Bu vakte dek ertelediÄŸim gerçekten zorlu soruları ele almanın zamanı geldi. Elbette ÅŸu anda bile bütün çevirmenlerin benim görüÅŸlerimi paylaÅŸmadığının ya da böyle bir greve bile gerek görmediÄŸinin farkındayım. Ayrıca birçok çevirmenin uzun zamandır arabulucu olarak çalıştığının ve mesleki inkara bu tür bir eylemciliÄŸi tamamen yersiz bulacak kadar çok alışmış olduÄŸunu da biliyorum. BaÅŸka çevirmenler doÄŸrudan devlet ya da askeriye için çalışır ve iÅŸverenlerinin hiçbir zaman anlattığım türden ÅŸeylere izin vermeyeceÄŸinden emindirler. DiÄŸer yandan baÅŸka çevirmenler de, devlet çalışanları bir yana, yurttaÅŸların bile grev hakkına sahip olmadığı ülkelerde çalışır. Yani, kendimizi ve hedefimizi ne kadar masum ve anlamlı görürsek görelim, bazılarımız sonunda gerçekten hapse girebilir – belki idam edilebilir (sonuçta bu bir hayal) – çabalarımız yüzünden. Yine de bütün bu durumlarda, eÄŸer telaÅŸ etmezsek çözümlerin ortaya çıkabileceÄŸine inanıyorum.

Olumlu yanıyla bakarsak, çevirmenler ve mütercimler zaten iÅŸlerinin doÄŸası gereÄŸi uluslararasıdır. Uluslararası bir baÄŸlantı, mesleki grup ve yayın ağını paylaşırız. Tasarılarımızın haberini en ücra köÅŸelere bile yaymamız hiç olanaksız deÄŸildir. Sonuçta görece küçük bir insan topluluÄŸuyuz ve bunun zararları olduÄŸu gibi yararları da var. Bazıları iÅŸ dünyasının ve devletin basitçe bizim yerimizi almaları için okul ve üniversiteleri yaÄŸmalayacağını öne sürebilir. Daha en baÅŸtan topluluÄŸumuzu, içine öÄŸretmenleri de alan bütün dil çalışanlarını kucaklayacak ÅŸekilde geniÅŸleterek buna karşı durabiliriz, belki kendimizi FISTITALP, yani “Birinci Uluslar arası Çevirmen, Mütercim, Terimbilimci ve Müttefik Dil Çalışanları” olarak yeniden düzenleriz. Ya da devlete hiç karışmayıp dil profesörlerini kapmasına izin verebiliriz – onların gerçekten çeviri yapıp yapamadığını görmek eÄŸlenceli olabilir.

Bu noktada, benim hayalim (hayal olduÄŸu ölçüde) yetersiz kalıyor. Bana gerçekten öyle geliyor ki çevirmenlerin ÅŸu anda elde ettiklerinden daha büyük bir görünürlük elde edebilmesini saÄŸlayan birtakım yollar olmalı diye düÅŸünüyorum. Onlar çok ciddi bir anlamda yaÅŸamın asıl aristokratları, uzmanları ve Kenner‘i, yaÅŸamın çoÄŸul gerçekliklerinin tadını çıkaran insanlar, bir masada sohbet ettiklerini duyan ya da aralarına katılan herkesin bildiÄŸi gibi. Gitgide karmaşıklaÅŸan ve çokkültürlü bir hal alan dünyada, (servet sahibi aylaklar, iÅŸ adamları ya da bilimcilerden farklı olarak) dünyanın birçok gerçekliÄŸini ve bu gerçeklikler arasındaki farklılıkların mihenk taşının asıl farkında olan kiÅŸiler onlar. Grev olsun olmasın, onların çok geçmeden benzersiz öncü nitelikleri nedeniyle kabul görmeyeceklerine inanmak zor.

Ama kuÅŸkusuz bazıları benim hayalime sadece gülüp geçecek. Bu tür bir senaryo kesinlikle geleceÄŸe ait. Ya da belki birisi gelecek, benim anlattığım her ÅŸeyi ve daha da fazlasını yapacak ve bunu bir hayal olarak adlandırdığım için beni yaÅŸlı bir örümcek kafalı olarak adlandıracak.

 

YAYIN HAKKI AÇIKLAMASI: 1990 tarihli bu makalenin yayın hakkı Alexander Gross’a, çevirisinin yayın hakkıysa Sabri Gürses’e aittir. Sadece bireysel olarak ve eÄŸitim amaçlı çoÄŸaltılabilir (Çeviribilim‘in yaptığı gibi). Yazardan ya da çevirmenden izin alınmaksızın, herhangi bir ticari amaçla (yani para kazanmak amacıyla) kullanılamaz. Bizi yazıdan haberdar ederek heyecanlandıran Sn. Faruk Atabeyli ve Doç. Dr. Sakine Eruz’a teÅŸekkür ederiz.