Pamuk’un üç çevirmeni var. İlk çevirmeni Güneli Gün, aynı zamanda Bilge Karasu’nun da çevirmeni, fakat Pamuk çevirileri tartışıldı ve Gün’e ait Kara Kitap çevirisi yeniden, ikinci Pamuk çevirmeni Maureen Freely tarafından yapıldı. Ama uzun zamandır Pamuk, ErdaÄŸ Göknar’ın çevirileriyle tanınıyor. Göknar’ı nasıl tanımlamak gerektiÄŸi biraz karmaşık bir sorun: yerli bir çevirmen mi, yoksa ikidilli bir çevirmen mi? İlk çevirisi Pamuk’un Benim Adım Kırmızı‘sının İngilizceye çevirisi. İkinci çevirisi Farsçadan İngilizceye yapılmış, Afgan yazarı Atık Rahimi’nin Toprak ve Küller adlı kitabı. 2007 içinde, 2005 yılında TEDA çerçevesinde desteklenen Ahmet Hamdi Tanpınar’dan Huzur çevirisi ve Pamuk’un yeni romanının çevirisi yayımlanacak. Göknar’ın çevirilerinin Nobel baÅŸarısında katkısı olduÄŸu neredeyse kesin, bu baÅŸarının TEDA çevirilerinde, genel olarak Türk edebiyatı çevirilerinde yeni bir yaklaşıma yol açması mümkün mü?

Kimbilir, ama Göknar’ın yaÅŸam öyküsü daha ÅŸimdiden ağırlığını belli eden ve ileride daha da ağırlık kazanacak bir olgunun habercisi: dünyanın birçok ülkesinde yaÅŸayan, aileleri ya da kendisi vaktiyle o ülkelere göç etmiÅŸ Türkiye kökenli kiÅŸiler, artık gerek o ülkelerde Türk topluluklarının etkinliÄŸi ölçüsünde, gerek kiÅŸisel geliÅŸimlerinin bir sonucu olarak, hem Türkiye hem de dünya kültüründe söz sahibi olmaya baÅŸlıyor. Avrupa ya da Amerika’da ünlenen Türk yazarlarının, akademisyenlerinin eserlerinin Türkçeye çevrilmesi gibi ilginç bir yeniliÄŸe, ÅŸimdi çevirmenler de katılıyor. Göknar, ABD doÄŸumlu, ama Türkiye’yle baÄŸlarını koparmamış, uzmanlığını Türkçe ve Türk edebiyatı üzerine yapan, bir bakıma ikidilli olan bir çevirmen, akademisyen. ABD’deki Türk topluluklarının gençlerine bir tür “kültür modeli” oluÅŸturduÄŸu söyleniyor, dolayısıyla önümüzdeki yıllarda, bu topluluklardan birçok kimsenin akademik çalışma alanlarını Türkiye olarak belirlemiÅŸ olması gibi, çeviri etkinliklerini de Türkiye çerçevesinde belirlemeleri, özellikle Nobel ödülünden sonra önemli bir olasılık olarak görünüyor.

Bir dilin eserini bir baÅŸka dile çevirmek sözkonusu olduÄŸunda, bunun için en uygun kiÅŸinin anadili o erek dil olan kiÅŸi olduÄŸu savı, yeterince temellendirilemeyen bir sav. Bunu çürüten en ilginç örneklerden biri, Binbir Gece Masalları’nın Batı dillerine çevirileri. Bu çevirilerin büyük kısmının büyük kısmının tahrifli, eksik, sorunlu olduÄŸunu biliyoruz artık; çeviri anadil ölçütüyle ölçülemeyecek kadar karmaşık, çok ölçütlü bir iÅŸlem. Bu nedenle TEDA çevirileri gibi projelerde, eserlerin Türkçe öÄŸrenen yabancı çevirmenlere yaptırılmasının yanısıra, Göknar gibi yurtdışında yaÅŸayan, Türk edebiyatına ilgi duyan çevirmen ya da çevirmen adaylarına yaptırılması da anlamlı olabilir. Çünkü Türk edebiyatına ilgi duyan yabancı yayınevleri ya da çevirmenler, bu edebiyatın ticari ya da kültürel baÅŸarısı ölçüsünde onu çevirmeye her zaman ilgi gösterecektir; buna karşın, devlet tarafından desteklenen bir çevirinin, yurtdışına dağılmış, ikidilli (bir yaklaşıma göre ideal çevirmen adayı) gençler tarafından yapılması, bu gençlerin Türkiye’yle olan baÄŸlarının güçlenmesi açısından da yararlı olabilir. Üstelik bu, bu gençlerin Türk edebiyatının kültürel olanaklarını ve zenginliÄŸini keÅŸfederek, devlet desteÄŸi olmasa da çeviri yapmalarını destekleyecektir.

AÅŸağıda, ErdaÄŸ Göknar üzerine Amerika basınında, Benim Adım Kırmızı çevirisinin baÅŸarı kazanmasının ardından yayınlanmış, bu yaklaşıma destek olduÄŸu söylenebilecek 8 ve 13 AÄŸustos 2003 tarihli iki yazının çevirisi yer alıyor.


Duke Üniversitesi’ndeki Türk Çevirmenin Åžaşırtıcı Bir Çoksatarı Var

Duke’da konuk olan bir profesör, büyük övgüler alan çevirileriyle bir Türk kültür ikonunun Amerika’da okurlara ulaÅŸmasına yardımcı oldu

Geoffrey Mock, 8 AÄŸustos 2003 (çev. Sabri Gürses)

 

1998 sonbaharında, Türkiye’nin en önde gelen romancısı Orhan Pamuk, İstanbul’da yaÅŸayan bir üniversite mezunu ErdaÄŸ Göknar’ı aradı. “Yazı atölyeme gel, konuÅŸalım,” dedi Pamuk.

Pamuk’un BoÄŸaziçi ve Haliç’e bakan atölyesinde buluÅŸtular. Romancı Göknar’a bir teklifte bulundu: Göknar’ın birkaç yazısını okumuÅŸtu ve Göknar’ın Pamuk’un son romanını çevirmek isteyip istemeyeceÄŸini merak ediyordu.

Türk edebiyatı ve tarihi dalında yüksek lisans yapan Göknar’ın, daha önce önemli bir çevirisi yayımlanmamıştı. Pamuk çoksatar bir yazar olmanın dışında, Türkiye’de bir kültür ikonuydu.

Ama bir örnek çeviri teslim ettikten sonra, Göknar bu iÅŸ için baÅŸvuran üç aday arasından seçildi. “Bu çok harika bir ÅŸeydi,” diyor artık Duke Üniversitesi’nde, Slav, Avrasya ve DoÄŸu Avrupa Çalışmaları Merkezi’nde konuk asistan olarak bulunan Göknar.

Benim Adım Kırmızı, İngilizce olarak Eylül 2001’de yayımlandı ve büyük bir baÅŸarı oldu, 160000’den fazla sattı.

Haziran ayında, Pamuk ile Göknar, dünyanın en zengin kitap ödüllerinden biri olan ve yazarla birlikte çevirmeni de ödüllendiren çok az sayıdaki ödülden biri olan IMPAC Dublin Edebiyat Ödülü’nü almak üzere Dublin’e gittiler.

Göknar romanın baÅŸarısı karşısında ÅŸaÅŸkındı. Tasarıyı ilginç olacağını düÅŸündüÄŸü için üstlenmiÅŸti, ama kariyeri için özellikle iyi olacağını düÅŸünmüyordu.

“Çeviriyi yaparken ‘Üzerinde çalışmam gereken baÅŸka ÅŸeyler var, bu yaptığım aklı başında bir ÅŸey mi?’ diye düÅŸündüÄŸüm anlar oldu,” dedi.

Pamuk’un Türkiye’deki büyük popülerliÄŸine raÄŸmen, daha önceki romanlarının İngilizce çevirisi yaklaşık 10000 kopya kadar sattı. Benim Adım Kırmızı ÅŸaşırtıcı bir çoksatar: 16. yüzyıl İstanbul’unda geçen, 59 bölümde birçok bakış açısıyla, bir köpeÄŸin, bir aÄŸacın, bir sikkenin ve kırmızı renginin bakış açısıyla anlatılan 500 sayfadan uzun bir postmodern cinayet romanı.

Buna karşın, ABD’de övgüyle karşılandı. Roman ülkenin bütün gazetelerinde tanıtıldı; hatta New York Times (bu gazete sadece romanı deÄŸil Göknar’ın onu çevirmekte gösterdiÄŸi “akıcı zerafeti” de övdü) ve The New Yorker’da (yine çeviriyi öven John Updike’ın yazdığı bir yazıyla) tanıtıldı.

“İçinde John Updike’ın tanıtımı olan The New Yorker’ı aldığım zaman, adımı anması karşısında sarsıldım,” dedi Göknar. “Gerçekten bunun bu kadar kabul göreceÄŸini düÅŸünmüyordum.”

Türk edebiyatına belirsizliÄŸin içine daldığını düÅŸünerek giren Göknar için bu hoÅŸ bir ÅŸaÅŸkınlık oldu.

Göknar’ın ailesi BirleÅŸik Devletler’e 1950’lerde, çocuk felci olan kızkardeÅŸinin tedavisi için Türkiye’den gelmiÅŸlerdi. Kaldılar ve Göknar bir Detroit banliyösünde büyüdü. Evde Türkçe konuÅŸuyordu ve Türkiye’yi birkaç yılda bir ailesiyle birlikte ziyaret ediyordu, ama ancak 20’lerine gelince Türk edebiyatını meslek olarak benimsemeyi düÅŸünmeye baÅŸladı.

Oregon Üniversitesi’nden yaratıcı yazarlık MFA’sı aldı, ve kendi yazdıkları özyaÅŸamöyküselleÅŸmeye baÅŸladıkça, ilgisi Türk edebiyatına yönelmeye baÅŸladı.

“Bu edebiyat benim için çok zengindi,” dedi. “Çok tatmin ediciydi, hem kiÅŸisel, hem de mesleki düzeyde.”

Bir Fullbright bursu alıp vaktini İstanbul’da geçirdi, aynı zamanda Pamuk’un arkadaşı olan bir profesörle birlikte çalıştı. Yazara Göknar’ın onun hakkında yazdığı denemeleri gösteren bu profesördü.

Çalışmaya baÅŸlayınca, Göknar Pamuk’un atölyesinde kitabı İngilizceye çevirme üzerinde çalışarak saatler geçirdi.

“Pamuk İngilizce biliyor, Iowa Yazarlık Atölyesi’nde çalıştı, o yüzden süreç iÅŸbirliÄŸi içinde geçti,” dedi Göknar. Pamuk’un atölyesinde buluÅŸuyorlar, bir noktalı virgül ya da çizgi kullanmak gibi ayrıntılar, God ya da Allah sözcüÄŸünü kullanmak gibi önemli konular üzerinde çaba harcıyorlardı.

“Bu beni rahatlattı ve süreci daha da verimli, daha gerçek hale getirdi,” dedi Göknar. “Çeviri yaparken, bir tür keÅŸiÅŸ hayatı yaÅŸanıyor.”

God’a nasıl deÄŸinileceÄŸi konusundaki özel seçim kitabın ana temalarından biriydi, DoÄŸuyla Batı arasındaki gerilim. EÄŸer God deselerdi, sözcüÄŸü kültür baÄŸlamından çıkarmış mı olacaklardı? EÄŸer Allah deselerdi, İngilizce konuÅŸan okurlar için bir yabancılaÅŸma hali mi yaratacaklardı?

Pamuk kitabı tümüyle İngilizce istedi, ama Göknar bazı İngilizce olmayan sözcükler kullanmanın önemli olduÄŸunu düÅŸünüyordu. Sonunda, kitap içindeki baÄŸlama baÄŸlı olarak, hem God hem Allah kullanmak konusunda uzlaÅŸtılar.

“EÄŸer onunla tanışmış olmasaydım bu konuÅŸmalar hiç olmayacaktı,” dedi Göknar.

Duke Üniversitesi’ne 2001 sonbaharında geldi, Benim Adım Kırmızı‘nın İngilizcesi yayınlandığı sırada. Türk dili kursları ve Osmanlı, Türk tarih ve edebiyatı üzerine seminerler veriyor. KarşılaÅŸtırmalı Alan Çalışmaları’nda ders veren karısı, Banu Gökarıksel’le kampüsteki bir ofisi paylaşıyor.

Göknar Pamuk’un 2002 yılında bir okuma günü için kampüse gelmesini saÄŸladı ve Pamuk’un yakında çıkacak olan Masumiyet Müzesi adlı romanını çevirmeyi tasarlıyor.

Duke’ün Uluslararası Çalışmalar Merkezi’nin idarecisi Rob Sikorski, Göknar’ın Duke ile canlı Türk entelektüel topluluÄŸu arasında önemli bir köprü olduÄŸunu söyledi.

“ErdaÄŸ sadece bir çevirmen deÄŸil, aynı zamanda modern Türkiye’yi de tanıyor,” dedi Sikorski. “Pamuk’u kampüse getirmekle kalmadı, baÅŸka yazarları de getirdi ve bizim çaÄŸdaÅŸ Türk sanat dünyasıyla iliÅŸki kurmamızı saÄŸladı.”

 

* 

 

Hüner BaÅŸarıya Çevriliyor

Bir Türk Polisiyesinin İngilizce DeÄŸiÅŸkesi Bir Duke Profesörüne BaÅŸarı Getiriyor

Thomas Goldsmith, Newsobserver.com (çev. Sabri Gürses)

13 AÄŸustos 2003

Türk göçmenlerin ABD doÄŸumlu çocuÄŸu olan, 36 yaşındaki ErdaÄŸ Göknar, ünlü Türk romancı Orhan Pamuk’un Benim Adım Kırmızı adlı romanının çevirisinin sonucunda edebiyat dünyasında göründü. Irish Times tarafından “sanat ve hakikatin burlesk bir çözümlemesi ve cinayet esrarı” olarak tanımlanan kitap, 2001’den bu yana İngilizce edisyonlarıyla 160000’den fazla sattı.

Kısa süre önce, Göknar’ın çevirisi kendisine 2003 Uluslar arası IMPAC Dublin Edebiyat Ödülü’nü kazandıracak kadar baÅŸarılı oldu. Benim Adım Kırmızı‘nın İngilizce çevirisi, Bel Canto‘nun yazarı Ann Patchett ve The Corrections yazarı Jonathan Franzen gibi ünlü rakiplerin arasında, “yüksek edebi hünere” dayanan ödülü kazandı. Göknar ve onun gibi Duke’de ders veren karısı Banu Gökarıksel, bu yaz baÅŸlarında ödülün 28000$’ını paylaÅŸmak üzere Dublin’e gittiler.

“Bu heyecan verici bir ÅŸey, çünkü alışılmadık bir biçimde çevirmeni de tanıyan bir ödül bu,” dedi Göknar Duke’deki ofisinden yaptığımız bir telefon görüÅŸmesinde.

Çeviri zor bir sanat: en az iki dilin yakından bilinmesini, kompozisyon için bir sanatçı kulağı ve yüksek düzeyde taklit yeteneÄŸi gerektiriyor.

“İnsanlar genellikle çevirinin mekanik bir etkinlik olduÄŸunu sanıyor,” dedi Göknar.

Tersine, dedi, çeviri ÅŸiirselleÅŸtirme denen ÅŸeyi içermeli – “metni erek dilde doÄŸal bir biçimde edebi bir ÅŸekilde okunabilir kılmak.”

Benim Adım Kırmızı üzerine 2001 tarihli uzun bir New Yorker yazısında, edebiyat aslanı John Updike, Göknar’ı öne çıkardı.

“Türkçeden, bir Hint-Avrupa dili olmayan, fiili en uzun cümlede bile sona koyan bir dilbilgisine sahip bir dilden çeviri yapmak, herkesin harcı deÄŸil,” diye yazdı Updike. “.. ErdaÄŸ Göknar Pamuk’un kolayca zedelenen cümlelerini, tutkulu sanat deÄŸerlendirmelerini, kurnazca ayrıntıcı tartışmalarını, ürkütücü kent sahnelerini (insanın İstanbul havası sanmadığı bir ÅŸekilde kar yaÄŸmayı sürdürüyor) ve yorucu envanterlerini aktarmış olduÄŸu dingin, akıcı İngilizce için övgüyü hak ediyor.”

Türkiye’nin en çok satan yazarı olan Pamuk, Göknar’ın kendisiyle ilgili yazılarına rastladı ve onunla Benim Adım Kırmızı‘yı çevirmesi için görüÅŸtü. Çok gezgin bir akademi kariyeri sırasında, Göknar çevirinin bir kısmını Seattle’da, bir kısmınıysa, İngilizce konuÅŸan yazarla doÄŸrudan çalıştığı İstanbul’da tamamladı.

“O çok ilginç biri ve iliÅŸkimiz dostluÄŸa dönüÅŸtü,” dedi Göknar. “Çeviriyi yapmanın artısı da bu oldu.”

İngilizce çeviri ortaya çıkınca, Pamuk Triangle’ın davetini kabul etti, orada geçtiÄŸimiz yıl Duke öÄŸrencilerine ve bölgenin Türk topluluÄŸunun üyelerine bir konuÅŸma yaptı. Göknar’ın yazarla yakınlığı, büyük kalabalıkların toplandığı bu ziyareti saÄŸladı.

 â€œErdaÄŸ’ın iki yıl önce Duke’de çalışmaya gelmesi bizim için biraz sürpriz oldu,” dedi Emin Pamucak, bir IBM program müdürü ve Kuzay Carolina Amerikan-Türk BirliÄŸi’nin baÅŸkanı.

“İkinci kuÅŸak bir Türk-Amerikan olan ErdaÄŸ Göknar topluluk içindeki çocuklarımız için harika bir kültür modeli.”

Göknar’ın çevirisi kariyeri üzerinde kalıcı bir etkiye sahip. İngilizceye eserler çevirmeyi sürdürdü (bunlar arasında Afgan yazar Atık Rahimi’nin Toprak ve Küller adlı kısa romanı da var) ve Pamuk’un yakında çıkacak olan romanını çevirmeyi de kabul etti. Buna ek olarak, Pamuk’un ziyaretinin yol açtığı edebi alışveriÅŸler, Pamucak’ın söylediÄŸine göre Türkçedeki eserlerin İngilizceye çevrilmesine odaklanan yerel bir kitap kulübünün oluÅŸmasına yol açtı.

“[Kulüpte] OkuduÄŸumuz ilk kitap Benim Adım Kırmızı oldu,” dedi.

Michigan’da büyümüÅŸ olan Göknar için, Türkçeye dalması dolambaçlı bir yoldan oldu. İkinci kuÅŸak göçmenlerin çoÄŸu gibi, o da evde ailesinin anadillerinde ve dışarıda İngilizce konuÅŸmalarıyla büyüdü. Yirmili yaÅŸlarının ortalarına, mirasının elinden kaçtığını görünceye dek Türkçeye akademik bir uzmanlık olarak dönmedi,.

“KızkardeÅŸlerim sekiz ve on iki yaÅŸ büyük benden,” dedi. “İkisi de Amerikalılarla evlendi; GeleceÄŸin ne olacağını gördüm ve bu asimilasyon yüklü bir gelecekti. Bunun üzücü olduÄŸunu düÅŸündüm.”

Göknar’a göre, ailesi, onun çocukluÄŸunun ve anavatanının diline baÅŸarılı bir dönüÅŸ yapmış olması karşısında ÅŸaşırmış ve heyecanlanmışlar.

[ErdaÄŸ Göknar’ın gurur dolu ailesi, TACAM üyesi olan Dr. Kemal ve Meral Göknar. ErdaÄŸ kariyerinde ilerlemek üzere eyaletten (Michigan) taşınmadan önce TACAM’ın bir üyesi olarak büyüdü. TACAM baÅŸarıları yüzünden ErdaÄŸ’ı tebrik eder.]

 

Not: İkinci yazının sonundaki açıklama, yazıyı tekrar yayınlayan Anatolian News dergisinin bir açıklaması. TACAM, Turkish American Cultural Association of Michigan, yani Michigan Türk Amerikan Kültür DerneÄŸi’dir.

Duke Üniversitesi’ndeki.. adlı yazının İngilizce aslı için: http://www.dukenews.duke.edu/2003/08/erdag0803.html; Hüner BaÅŸarıya Çevriliyor yazısının İngilizce aslı için: http://www.tacam.org/AnatolianNews/2003Fall.pdf

Orhan Pamuk’un çevirilerini incelemek açısından ÅŸanslıyız, çünkü bu çeviriler üzerine 2004 yılında yapılmış bir çeviribilim incelemesi bulunuyor: Melike Yılmaz’ın “Bir Çeviri YolculuÄŸu: Orhan Pamuk İngilizce’de” adlı çalışması. Bu çalışma yazarın çevirilerinin tarihçesini izlemek açısından temel bir kaynak. (BoÄŸaziçi Üniversitesi Çeviribilim Bölümü’nde yapılmış bu tez çalışması için internet adresi: http://www.transint.boun.edu.tr/html/tezler/MelikeYilmaz.pdf)