(Çevirmeni Ve Çevirisi Olmayan Kitabın Çeviri EleÅŸtirisi)

Çevirmenin görünmezliÄŸi konusu bu günlerde çok boyutlu hale geldi. GörünmezliÄŸin bilinen tarafı, çevirmenin perde arkasında kalması ve kadir kıymetinin bilinmemesi. DiÄŸer bir görünmezlik türünü yakın zamanda keÅŸfettik. Görünmeyen bir kitabın çevirmeninden hesap soruldu. Faturayı çevirmen ödeyecek, fakat ortada çevirmen yok. Çevirilerin çevirmenleriyle ilgili görünmezliÄŸe alışığız da, çevirisi olmayan kitapların çevirmeninin nasıl görüneceÄŸini merak ettik.

Çeviriyle ilgili tartışma, medya ve meclis gündemine haftalarca oturan ve hurafe tartışmalarına yol açan “abdest suyu” tartışması oldu. Bu tartışmada, çevirmenin çeviride tahrifat yaptığı ve çevirmenle ilgili gerekenin yapılacağı sonucuna varıldı. Çevirmen bilimsel bir eserden yaptığı alıntıyı “tahrif” ederek çevirmiÅŸti(!). Milli EÄŸitim Bakanı, “çeviride tahrifat yapılmış, gereken yapılacak, ben hatada ısrar etmem” dedi.

Tartışma konusu, 11. sınıf din ve ahlak kültürü kitabının 28. sayfasında “İslam’da İbadetin Faydaları” baÅŸlığı altında yer alan ÅŸu ifadeydi:

“Abdest alırken kullanılan su sayesinde kan dolaşımı hızlanır, alyuvar sayısı çoÄŸalır, solunum hareketlenir. Alınan oksijen miktarı artar. Sinirler sakinleÅŸir, ferahlar, kalbin yükü hafifler, tansiyon normalleÅŸir. Dışa atılan karbondioksit fazlalaşır. Vücut yıkanır ve toksinlerden temizlenmiÅŸ olur”

Bu ifadeler bir anda büyük bir fırtına kopardı. Birçok gazetede haber ve yorumlar yazıldı. İş gensoruya kadar varıp, sorumlu olan bakanı zorlarken, gazetelerde bu ifadenin bir Alman doktorun kitabından çevrildiÄŸi haberi yer aldı. Milliyet Gazetesi Almanca yazılmış olan kitabı bulmuÅŸ. Kitabın orijinalinde “abdest” ibaresi olmadığı, Alman bilim adamı Dr. Albert Schalle’nin “Die Kneipp Kur” adlı kitabından alıntı yapıldığı, baÅŸlığının Türkçesinin “baÅŸarılı tedaviler” (?) olduÄŸu ve bilimsel bir kitap (?) olduÄŸu yazıldı.

Çok geçmeden Milli EÄŸitim Bakanlığı’ndan çevirinin doÄŸruluÄŸuna ve çeviriye sahip çıkan açıklamalar geldi. Din ÖÄŸretimi Genel Müdürü Prof. Dr. İrfan Aycan, Schalle’nin eserinde yer alan alıntının aslının ÅŸu ÅŸekilde olduÄŸunu belirtti:

“Abdest almanın insan saÄŸlığına birçok katkısı vardır, abdest alırken kullanılan su sayesinde kan dolaşımı hızlanır, alyuvar sayısı çoÄŸalır. Solunum hareketlenir. Alınan oksijen miktarı artar. Sinirler sakinleÅŸir, ferahlar, kalbin yükü hafifler, tansiyon normalleÅŸir”. (Yeni Åžafak 23.09.2006).

Yine Din ÖÄŸretimi Genel MüdürlüÄŸü’nden üst düzey bir yetkili, Schalle’nin bilimsel (?) verilerinin kullanıldığını belirterek “Bilim dışı ifadeler olsa karşı çıkardık” açıklamasını yaptı (Milliyet 09.10.2006).

Karşı görüÅŸ olarak Prof. Dr. Gençay Gürsoy, bu bilginin bilimsellikle uzaktan yakından alakası olmadığını, alyuvar sayısının abdestle ilgisinin olmadığını, ifadelerin yanlış olduÄŸunu” (Milliyet 09.10.2006), Hidroklimatoloji Anabilimdalı BaÅŸkanı Prof.Dr. Zeki Karagülle ise “Bu tür bir uygulamayla alyuvarların artması mümkün deÄŸil. Kullandığınız su sıcaksa damarlarda gevÅŸemeye yol açar, o da tansiyon düÅŸüklüÄŸüne yol açar. SoÄŸuksa tam tersi bir etki yapar ..Bu yazılanlar abdestle deÄŸil, suyun kullanımıyla ilgili” (Milliyet 09.10.2006) ÅŸeklinde bir açıklama yaptı. Birçok İlahiyatçı, bu tür bir bilginin hurafe olduÄŸunu ve dinin bilimsel verilere ihtiyacı olmadığı ÅŸeklinde açıklamalarda bulundu.

Oysa ortada ne çeviri vardı ne de çevirmen? Ya kaynak metnin bilimselliÄŸi?

Ne çevirinin yapılışı doÄŸruydu, ne de orijinal eser gazetelere yansıdığı gibi bilimsel bir eserdi. Hatta gazetede yayınlanan baÅŸlık da yanlış çevrilmiÅŸti. Bu konuda birçok bilim adamı ve siyasetçiden açıklamalar geldi. Fakat iÅŸin uzmanları olan çeviribilimcilerin görüÅŸü hiç sorulmadı. Bir bakıma sorunun kaynağına inilmedi.

Bu konuyu savunanlar kadar karşı çıkanlar da belli bir çizginin ötesine geçerek bilimsel bir tartışma yapamadılar. Milliyet’in yazısında orijinal eserde abdest ibaresinin yer almadığı ve Alman Bilim Adamı Schalle’nin “BaÅŸarılı Tedaviler” adlı bir kitabından alıntılandığı konusunda bilgiler yer aldı. Oysa kitabın yazarı Schalle, Sebastian Kneipp adlı bir rahibin “suyla tedavi yöntemlerim” (Meine Wasserkur) adlı kitabındaki geleneksel suyla tedavi yöntemlerini anlatmıştı baÅŸtan sona. Eser bilimsel deÄŸil, hidroterapi ve geleneksel doÄŸal tedavi yöntemlerinin anlatıldığı bir kitap. Türkiye’de yayımlanan gazetelerde yer aldığı gibi kitabın baÅŸlığı olan “Die Kneipp Kur”, “BaÅŸarılı Tedaviler” anlamına gelmeyip “(Rahip) Stefan Kneipp’in (BaÅŸarılı Su) Tedavileri” anlamına gelmekte. Gazetelerde, kitabın içindeki tedavi yöntemlerinin Schalle’ye ait olduÄŸu ve Schalle’nin “suyla tedavi yöntemleri”ni anlattığı ÅŸeklindeydi.. Oysa bu bilgiler doÄŸru deÄŸildi. Kitabın içindeki tedaviler tamamen Kneipp’e ait. Rahip Sebastian Kneipp, yaÅŸamını suyla tedavi konusuna adamış, kitapta yer alan suyla tedavileri bizzat yapmış bir kiÅŸi. İşin ilginç yanı, kitaptaki alıntıyı savunanlar da Alman bilim adamı Schalle’nin abdestin yararlarını anlattığını söylediler.

null
(Rahip Sebastian Kneipp, 1821 – 1897)

“Abdest” ibaresinin dışında hemen bütün ifadeler kaynak metinde yer almakta. Abdest ifadesi ise yanıltıcı bir biçimde çevrilmiÅŸ. Türkçe’den Almanca’ya sözlüklerde “abdest” in karşılığı olarak “Waschung, rituelle Waschung, Reinigung” karşılıklarını görebiliriz. Fakat, Almanca’dan Türkçe’ye çeviride “Waschung” yerine “abdest” sözcüÄŸünü göremiyoruz. Çünkü Alman kültüründe “abdest” diye bir sözcük yok. Alıntıdaki bir diÄŸer ilginçlik, eserin 41 ve 42. sayfalarındaki üç ayrı parçanın tek birbirlerinin devamıymış gibi birleÅŸtirilmesidir.

Türkçe’ye alıntı yapıldığı söylenen kısım Schalle’nin kitabının 41. sayfasındandı. Konunun baÅŸlığı “Waschungen”;

“Die kalten Waschungen sind in uralter Bestandteil der Wasserkur. Sie sind das bekannteste Mittel zur Abhaertung, wirken aber ausserdem blutzirkulationsanregend, waermeregulierend, nervenerfrischend, beeinflussen den Stoffwechsel, usw. Auch bei der Waschung gilt, dass das kalte Wasser das beste ist. Zur Erhöhung des Hautreizes kann dem Wasser, das zur Waschung benutzt wird, etwas Essig zugefügt werden.
…Die zwei Hauptformen der Waschungen sind die Ganzwaschung und Oberkörperwaschung. Man beginnt bei der Ganzwaschung an der Innenseite des rechten Armes und Faehrt dann über die Oberseite, und von hier, ohne abzusetzen, auf Brust und Leib über. Darauf wird ebenso der linke Arm behandelt und von da ab der Rücken und dann die Beine gewaschen, zum Schlusse auch die Fusssohlen
…Die Waschungen wirken vor allem im Sinne der Abhaertung; sodann wird eine günstige Wirkung auf die Regelung des Blutkreislaufes und des Waermehaushalts des Körpers ausgeübt. Durch die intensive Anregung der Hauttaetigkeit, Öffnung der Poren, wird die Ausleitung, die Ausscheidung der krankhaften Stoffe gefördert. Schliesslich wird das Nervensystem im Sinne einer Erfrischung und Kraeftigung beeinflusst” (Schalle, 1957:41-42).

Yukarıdaki alıntının çevirisi yaklaşık olarak ÅŸöyledir:

“SoÄŸuk suyla yıkanma ÅŸekilleri, suyla tedavinin çok eski bir ÅŸeklidir. Çok bildik direnç artırma yöntemidir; kan hareketini saÄŸlayıcı, vücut ısısını düzenleyici, sinirleri rahatlatıcı ve vücut kimyasını etkileyicidir. Yıkanmanın en iyisi soÄŸuk suyla olandır. Yıkanma sırasında cilt kabarmalarına karşı biraz sirke kullanılabilir
… Suyla yıkanmanın iki ÅŸeklinden biri tüm vücudu yıkama, diÄŸeri bedenin üst kısmını yıkamadır. Tüm vücudun yıkanması esnasında saÄŸ kolun iç kısmından baÅŸlanır ve üst kısmına doÄŸru kuru yer bırakmaksızın göÄŸüsten tüm bedene doÄŸru yıkanılır. Sol kol da aynı ÅŸekilde yıkanıp, daha sonra sırt ve bacaklar yıkanır. En sonunda ayaklar yıkanır.
… Yıkanmalar özellikle rahatlama anlamında etki ederek, daha sonra vücut ısısına ve kan dolaşımına düzenleyici bir etki yaparlar. Cildin hastalıklı unsurların vücuttan ayrılması yönünde bir harekete teÅŸvik edildiÄŸi görülür. Sonunda sinir sistemi rahatlama ve güçlenme anlamında etkilenir” (Schalle, 1957:41-42).

Yukarıdaki alıntı üç ayrı kısmın alıntısı olup, birbirinin devamı deÄŸildir. Yukarıda yer alan alıntılarda, tüm beden bu ÅŸekilde yıkandığında hastanın iyileÅŸmesindeki etkisinden söz edilmektedir. Yani hastaya uygulanan terapi söz konusu. Herhangi bir yıkanma ya da abdest deÄŸil.

Çevirilerin metin baÄŸlamında anlaşılması gerekliliÄŸi ilkesinden hareketle, metnin önü ve arkasını okuduÄŸumuzda sözü edilen “Waschung” sözcüÄŸünün “abdest” in tanım ve tarifiyle bir ilgisinin olmadığı açıkça görülüyor. Metnin bütününe baktığımızda da böyle iliÅŸkinin hiçbir ÅŸekilde yer almadığını görmekteyiz. Metinde sözü edilen hasta bir kiÅŸinin tüm vücudunun belli bir sistemle yıkanmasıyla vücudunda gerçekleÅŸecek olumlu reaksiyonlar.

Bir yanda çeviride manipülasyon, diÄŸer yanda bilimsellikle uzak yakın bir ilgisi olmayan bir kaynak metin. Bir Rahip tarafından önerilen ve bilimsel verilere dayanmayan tedavi ÅŸekillerinin bilimselliÄŸinden söz ederek, bilimsel bir eserin nasıl çarpıtıldığını tartıştık günlerce.

EÄŸer alıntıyı çeviri kabul edersek, çevirmen kendine verilen görev, hem görevini baÅŸarılı bir biçimde yerine getirmiÅŸ, hem de amaç ve metin türleri açısından “yıkanma” yerine “abdest” sözcüÄŸüyle “abdestin yararlarını” çok iyi yakalamış. İlgili olmayan kısımları atlayarak, amaca uygun cümleleri alıntılamış; “suyla yıkanmanın faydaları”nı, “abdest almanın faydaları”na dönüÅŸtürmüÅŸ. Tahriften çok söz konusu olan, amaçlı ve bilinçli bir metin yorumu ve manipülasyon. Bu bilgiler ışığında sorulması gereken önemli bir soru; bu tür bir alıntının çeviri sayılıp sayılamayacağı.

ÇEVİRİ VE ÇEVİRMENDEN SÖZ EDİLEBİLİR Mİ?

Schalle’nin kitabı en son 1957 yılında 15. baskısını yapmış. Biz kitabı ancak ikinci elden bulabildik. Satışı yok. Türkçe çevirisine de rastlamadık. Alıntıları yapan bir çevirmenin varlığı konusunda herhangi bir ipucu yok. Çeviriyle ilgili bir kitaptan birkaç cümleyi çevirme gibi bir faaliyet, çeviri kuramında yer almamaktadır. EÄŸer burada çevirmenden kastedilen yabancı dil bilen bir kiÅŸiyse, yabancı dil bilenlerin hesabını çevirmenler verecek demektir..

Öncelikle bir alıntının çeviri sayılabilmesi için, “bir metnin bir çevirmen tarafından belli bir amaç ve görevle” çevrilmiÅŸ olması gerekmektedir.

Diyelim ki bu metni bir çevirmen çevirdi. Hal böyle ise, çevirmen kendine verilen görev ve amacı baÅŸarıyla yerine getirmiÅŸ olur. Çünkü söz konusu olan dini bir metin. Dini metinlerin yazılış amaçları, insanları manipüle edip dini sevdirerek, din etkisini artırmaktır. Hiçbir dinsel metin bilgi vermek için kaleme alınmayacağı gibi, çevirmenlere dinsel bir metni bilgi verici metin olarak yorumlama görevi verilmez genelde..

EÄŸer “metin çeviridir” sonucu çıkacaksa, yine çeviri süreciyle ilgili ÅŸu sorular sorulmalıdır: Çevirmen bu süreçte kararları kendisi mi almıştır? Çeviri süreci gerçekten çevirmenin kendi başına kararlar alabildiÄŸi bir süreç midir?

Çeviriyi, “görev verenden baÅŸlayıp, görev verenin nihai kararında biten; çevirmenin görevinin alıcı ve görev verenin beklentilerini iÅŸleve göre koordine ettiÄŸi amaçlı bir iÅŸbirliÄŸi faaliyeti” olarak görürsek, yıkanmayı abdest olarak çevirenden ziyade, bu kitabı arayıp bulan, abdesti sevdirme amacıyla çevrilmesi kararını verenleri bulmalı önce.

Dini çevirilerde sıkça rastlanan bu tutum, çevirmenlikten öte belli bir görüÅŸü savunmak için bir kaynağın amaca yönelik kullanılmasıdır. Oysa ne kaynak ne de amaç için kullanılan cümleler tek başına metin olmayıp, metnin parçası olarak belli bir söylemi kuvvetlendirmek için kullanılmaktadırlar. Bu tür alıntılar çeviri, bu alıntıları yapanlar çevirmen olarak adlandırılabilirler mi? Böyle bir alıntıyı yapanın çevirmen olması gerekir mi?.

Din, siyaset, edebiyat vs. birçok alanda çoÄŸu kez belli cümlelerin alıntılanıp yorumlanarak, kestirme yoldan sonuçlara gidildiÄŸi bilinen bir gerçek. Bu ÅŸekildeki alıntılar yalnızca çevirilere ait olmayıp, atasözü, ya da ÅŸiirin yorumlanarak kendi savını kuvvetlendirmek için kullanılması alışıldık bir durumdur.

Dini metinleri skolastik verilerle destekleme gereksinimi öteden beri tüm dinlerde var olan bir olgu. Dinin buna ihtiyacı olup olmadığı ayrı bir tartışma konusu. Sonuç olarak dini bir metinde yer alan bilimsel ve teknik bilgiler dine hizmet etme, dinin varlığını kuvvetlendirme ve kanıtlama amacına hizmet için kullanılmaktadırlar. Fakat bu tartışmada kaynak metne baktığımızda bilimsel bir metinden söz etmediÄŸimizi anlarız. Bir rahibin yazdığı, suyun faydalarıyla ilgili geleneksel yöntemleri bilimsel bilgiler olarak sunmak da ayrı bir manipülasyon tabi.

Çevirinin bilinçli yapıldığı konusu tartışma götürmez. Milli EÄŸitim Bakanı’nın, olayı çevirmene mal ederek, çevirmeni “abdest suyunda boÄŸma” amacıyla, çeviride “tahrifat” olduÄŸu ÅŸeklindeki yaklaşımı çeviri gerçeÄŸine uymamaktadır. “Tahrifat” sözcüÄŸü bu tartışmada doÄŸru yerde kullanılmış da deÄŸil. Bu kavramı kullandığımızda, biz de kaynak metnin kutsallığını kabul etmiÅŸ oluruz. Bu da bir tartışma uÄŸruna çeviribilimi göz ardı etme anlamına gelir.

Çevirmenlik bu kadar tartışıldı ama çevirmen ortalarda yok. Ya çevirisi?

kneippfur.jpg
(Albert Schalle’in kaynak olarak kullanılan kitabının 1937 baskısı.)

Ek Okumalar:

Rahip Sebastian Kneipp (1821 – 1897) ve Albert Schalle (1877-1952) için genel bir yazı: http://www.milliyet.com.tr/2006/10/02/guncel/agun.html
(Milliyet gazetesi daha çok metinde “abdest” sözcüÄŸünün geçmemesi üzerinde duruyor.)
Yeni Åžafak gazetesinin savunması için: http://www.yenisafak.com.tr/gundem/?t=24.09.2006&q=1&c=1&i=6942&S%C4%B1ra/abdestle/namaza/geldi
Özgün kitabı yazan rahiple ilgili güncel Almanca kaynak:
http://www.kneippbund.de/
http://www.kneipp-und-kur.de/Informationen_zu_Kneipp/body_informationen_zu_kneipp.html

Konuyla ilgili ilginç bir kaynak da Dostoyevski’nin Amcamın Rüyası (1859) adlı kısa romanı. Burada yaÅŸlı prens, amca, Avrupa’ya giderek, herhalde Rahip Sebastian Kneipp’ın yanında hydropatie tedavisi görmeyi düÅŸünmektedir.
“- Mut-la-ka! Çoktan kararımı verdim, hem biliyor musunuz, hydropatie tedavisi görmek istiyorum.
– Hidropatie mi?
– Evet, Hydropatie. Bundan önce bir defa daha hydro-patie tedavisi görmüÅŸtüm. O zaman kaplıcalardaydım. .. İşte onlar beni su ile tedavi etmeyi akıllarına koydular. İtiraf ederim, hiçbir hastalığım yoktu, ama yakama yapıştılar: “İlle tedavi ol da tedavi ol!” Ben de nezaket gösterdim, su içmeye baÅŸladım; belki gerçekten de iyi gelir, dedim. İçtim içtim, içtim içtim, bir çaÄŸlıyan kadar su içtim, biliyor musunuz hydropatie pek faydalı bir ÅŸey, bana da çok yaradı, öyle ki nihayet bir gün has-ta-lan-ma-say-dım sapasaÄŸlam olacaktım…” (Amcamın Rüyası, Dostoyevski, çev. Servet Lünel, s. 37-38, M.E.B. Yayınları, 1950 – aktaran: Çeviribilim)