26 Kasım 2006 günü İstanbul’da binlerce insan Papa gelmesin ya da özür dileyerek gelsin konulu bir toplantıya katıldı. BaÅŸka ÅŸehirlerde de benzer toplantılar oldu. Bu toplantılarda Papa’nın “cahil ve sinsi†olduÄŸu için gelmemesi gerektiÄŸini söyleyen pankartlar vardı: Papa 1000 yıl kadar önceki bir metinden alıntı yapmış, bu alıntıyı günümüzü açıklamak için kullanarak bir hata yapmıştı. Papa’nın çeviri yoluyla aktardığı bu alıntıyı çeviriler yoluyla öÄŸrendik, sonra Papa bu alıntının yarattığı öfke karşısında üzgün olduÄŸunu ya da özür dilediÄŸini söylediÄŸi zaman, bunu da çeviriler yoluyla yorumlamaya çalıştık. Ama sonuçta, Papa’nın özür dilemediÄŸine karar verilmiÅŸ olmalı ki binlerce insan Papa’nın gelmemesi için gösteri yaptı ve binlerce insan da Papa’nın gelmesi için gösteri yapmadı.
28 Kasım 2006 günü, bugün Papa Türkiye ziyaretine baÅŸlıyor; Roma, Leonardo Da Vinci Havaalanından yola çıkacak ve Ankara, EsenboÄŸa Havaalanına gelecek: ekranlar ve kağıtlar bu ziyaretin resimleri, yorumlarıyla kaynayacak ve Türkiye’de Papa’nın ziyaretini saÄŸsalim tamamlaması için dua edeceÄŸiz, çünkü kötü bir ÅŸey olursa, sanırım bu, Birinci Dünya Savaşı için tarih kitaplarında sıkça duyduÄŸumuz bir ÅŸeyi hatırlatacak: “bugün Saraybosna’da bir Sırp milliyetçisi ArÅŸidük Ferdinand’ı vurduâ€.
Böyle olmamasını ve Papa’nın ziyaretinin birçok soruna çözüm getirmesini diliyorum. Ve bu sorunların en başında çeviri sorunları geliyor. Çünkü Papa’nın ziyaretini nereye yaptığından baÅŸlayıp ne için yaptığına kadar karmaşık bir çeviri ağı var.
Türkiye’de Papa’nın İstanbul’a geldiÄŸi söyleniyor. Konstantinopolis’e geldiÄŸi yazılabiliyor. Ziyaret edeceÄŸi yerin Ayasofya Müzesi olduÄŸunu söyleyenler de var, Ayasofya Camisi olduÄŸunu söyleyenler de, Ayasofya Kilisesi olduÄŸunu söyleyenler de. Saint Andrew yortusuna katılmaya geldiÄŸini belirtenler de var, Aziz Andreas yortusuna geldiÄŸini söyleyenler de. Aziz Andreas’ın gerçek olmadığını söyleyenler de var, adına bir kilise olduÄŸunu söyleyenler de; bu kilisenin KocamustafapaÅŸa Camisi olduÄŸunu söyleyenler de var, Sümbül Efendi Camisi olduÄŸunu söyleyenler de. Ayasofya ziyaretini bakış açısına göre tanımlamak kolay, kim nasıl bakıyorsa ona göre buraya Cami, Müze ya da Kilise diyebiliyor. Peki ya KocamustafapaÅŸa Camisi? Burası Sümbül Efendi dergahının camisi mi, yoksa Hagios Andreas manastırının kilisesi mi?
Bunlar sonuçta Türkiye’ye özgü garip sorunlar. Osmanlı Devleti’nin neden bir ÅŸehirdeki bazı kiliseleri camiye çevirip bazılarını koruduÄŸunu tanımlamak güç deÄŸil belki: geleceÄŸin dünyasını birçok İstanbul’la dolu görüyordu Osmanlılar, bütün yeryüzünün fethedileceÄŸini tasarlıyorlardı. Irak’taki Amerika ya da Hindistan’daki İngiltere gibi. Ama Amerika gittiÄŸi yeri yıkıma uÄŸratıyor, MTV’ye boÄŸuyor, İngiltere’yse bağımsızlığı bile en ağır kültürel bağımlılığa dönüÅŸtürüyor. Osmanlılar ÅŸaşırtıcı bir özgüvene sahipti: denetimde tutmakla yetindiler. Fakat ÅŸimdi, Osmanlılardan çok sonra, bu özgüven, kaotik sonuçlara ve karışıklıklara yol açarak, Osmanlı Devleti’nin kaybolduÄŸu toprakta yaÅŸayan bizler için bir kekeleme haline yol açıyor: “Ayasofya’ya ne diyeceÄŸiz, müze diyelim, orta yolu bulmuÅŸ oluruz; peki KocamustafapaÅŸa Camisi’ne ne diyeceÄŸiz, din turizmi için Aziz Andreas Kilisesi diyelim, halk zaten onu Sümbül Efendi Camisi olarak biliyor.†Notre Dame Kilisesi’nin Notre Dame Camisi olarak da adlandırıldığı bir dünya yok, ama bizim içinde yaÅŸadığımız böyle bir dünya var.
Çevirmenlerin karşısına Türkiye’de yüzyıla yakın bir zamandır çok temel bir sorun çıkıyor. Batı dillerinden yaptıkları bazı çevirilerde, İstanbul’dan söz açıldığında, bu ÅŸehrin Konstantinopolis olarak anıldığını ve 1453 tarihinin “Konstantinopolis’in DüÅŸmesi†(sözgelimi “The Fall of Constantinopleâ€) olarak geçtiÄŸini gördüler genellikle. Ve genellikle Konstantinopolis’i İstanbul olarak, Konstantinopolis’in DüÅŸmesi’ni de İstanbul’un Fethi olarak çevirdiler. Bunu yapabildiler, çünkü çeviriyle kaynak metin arasında belli bir mesafe, okurun dünyasıyla kaynak metnin dünyası arasında bir boÅŸluk vardı. Åžimdi, bu boÅŸluk yok, kaynak metin bir hipermetinler ağı halini aldı. Çevirmenler karar vermekte daha büyük güçlük çekiyorlar: Konstantinopolis’in Fethi, İstanbul’un DüÅŸüÅŸü çevirileri de aynı ölçüde olanaklı görünüyor. Dini turizm için bir cami aynı zamanda kiliseyse, İstanbul da aynı zamanda Konstantinopolis’tir. Ama Londra’nın aynı zamanda Fethiye olduÄŸu bir dünya yok, bizim içinde yaÅŸadığımız dünyaysa biraz çevirisi zor bir dünya.
Dolayısıyla, Papa’nın ziyaretinin artık bu ikircikli, gidip gelen çeviriler dünyasına bir berraklık kazandırmasını dileyebiliriz. Ziyaret edilen yer neresi, gelinen ÅŸehir hangi ÅŸehir, konuÅŸulan dil hangi dil. Papa’nın ziyareti aslında bu açılardan berrak belki de: Türkiye’ye, İstanbul’a geliyor, Latince, Türkçe, Fransızca, Almanca, Süryanice, Arapça ve İspanyolca konuÅŸmayı tasarlıyor – bir diller ve dinler arası diyalog. Sonuçta turist gittiÄŸi yerde istediÄŸi dilde, anlaÅŸabildiÄŸi ölçüde konuÅŸur ve oraya istediÄŸi adı verir. Berraklık belki de ziyaret edilen yerde yok: turizm için adını deÄŸiÅŸtirmeye hazır ve çevirirken kararsız kalan bir yerde – cami mi kilise mi, fetih mi düÅŸüÅŸ mü? Yoksa her ikisi de deÄŸil mi? Belki Papa’nın ziyareti bu çeviri kararlarına bir adım daha yaklaÅŸtırır bizi.
Kaynakça:
Özürle ilgili bir çeviri tartışması için: http://www.proz.com/topic/55474
Papa Konstantinopolis’e geliyor: http://www.archons.patriarchate.org/news/detail.asp?id=145
Papa İstanbul’a geliyor: http://patriarchate.org/news/articles.php?id=8
Papa diyalog için geliyor: http://www.vatican.va/news_services/liturgy/2006/documents/ns_lit_doc_20061128_present-turchia_en.html
Kültür Bakanlığı’nın Kocamustafa PaÅŸa Camisi ya da Krisei Church tanıtımı: http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF2A3F2E1B8CE803BB

yazınızı oldukça beÄŸendim. Yazdıklarınızda haklısınız. Çeviri üzerine ilginç bir site kurmuÅŸsunuz ve bunda oldukça baÅŸarılı görünüyorsunuz. Umarım siteniz aynı ciddiyeti ile daha çok kiÅŸi tarafından bilinir.
İyi günler…