Mine Yazıcı

ÖNSÖZ

Her alanda olduÄŸu gibi, çeviribilim alanında da bilgi ve teknolojinin ilerlemesiyle birlikte alana sadece yeni terim ve kavramlar girmekle kalmaz, var olan terim ve kavramlar da bu geliÅŸmelere koÅŸut olarak evrilip, kapsamını geniÅŸletir. ÖrneÄŸin 80’li yılların ortasında kuramsal bilginin devreye girmesiyle birlikte çeviri iÅŸlemlerinde erek dil edincinin de en az kaynak dil edinci kadar önemli olduÄŸu anlaşılmıştır. Gerçi bu konuda ülkemizin 1930’lu yıllardan baÅŸlayarak daha ÅŸanslı konumda olduÄŸu öne sürülebilir. 1928’de Latin harflerinin kabulüyle ilk çeviri etkinliÄŸini baÅŸlatanların yazar kimliÄŸi sadece Türkçe’nin dinamiklerini harekete geçirmekle sınırlı kalmamış, ülkemizin kapılarını dünyaya açan bir kültür anlayışının da temellerinin atılmasına neden olmuÅŸtur. KuÅŸkusuz bunda dönemin yazarlarına yüklenen Cumhuriyet’in mimarlığı görevinin de büyük etkisi olmuÅŸtur. Bununla birlikte, yazınsal alanda saÄŸlanan baÅŸarının bilgi ve teknoloji alanındaki çevirilerde saÄŸlanamaması düÅŸündürücüdür.

Yazınsal alandaki çevirilerin baÅŸarısı, Cumhuriyet dönemi yazarlarının siyasal ve ekonomik anlamda çöküÅŸe karşın gerçekte çok renkli, hoÅŸgörülü kültürel mozaiÄŸe sahip bir imparatorluÄŸun iniÅŸ ve çıkışlarından edinilen yaÅŸam deneyiminin saÄŸladığı geniÅŸ ölçekli bakış açısına baÄŸlanabilir. Öte yandan, teknik ve bilimsel alandaki çevirilerin baÅŸarısızlığı da geçmiÅŸteki özgün bilgi üretiminin eksikliÄŸiyle iliÅŸkilendirilebilir. İki alanda görülen bu çeliÅŸkiye karşın kültürlerarası yazınsal iletiÅŸimle baÅŸlayan çeviri hareketinin sonunda bilimsel ve teknik alanda yapılan çevirileri de hem nicelik hem de nitelik açısından etkileyeceÄŸi yadsınamaz. Dünyanın II. Sanayi Devrimini yaÅŸadığı ve bilgi patlamasıyla sonuçlanan 1960’lı yıllarda kültürlerarası iletiÅŸim araçlarının da yaygınlık kazanarak dil bilenlerin sayısının artması, tüm ülkelerde olduÄŸu gibi ülkemizde de evrensel bilgiyi paylaÅŸmak üzere bilim ve teknik alanında çeviriye raÄŸbeti artırmıştır. Gerçi bu dönemdeki çeviri etkinliÄŸinin yazınsal alanda elde edilen baÅŸarıyı yakaladığı öne sürülemez. Bunda her dil bilenin mekanik bir iÅŸlem olarak çeviri yapabileÄŸi kanısı kadar temeli bilimsel meraklılığa dayalı konu alanı bilgisi ve araÅŸtırma eksikliÄŸinin de payı vardır. Bir baÅŸka deyiÅŸle 1960’lardan 90’lı yıllara uzanan bu geçiÅŸ sürecinde çevirinin, kültürel ve evrensel bilgi birikimi ve çevirmenin iki dil edinci yanı sıra yaÅŸam deneyimiyle ilgili bir birikim olduÄŸu gerçeÄŸi göz ardı edilmiÅŸtir. Bu ara süreçte, dil edinci çeviri edincinin önüne geçmiÅŸtir. Ancak bu bir süreç olup, bu süreci baÅŸlatmanın da kendi başına erek ekinde bir iÅŸlevi olduÄŸu unutulmamalıdır. Üstelik 80’li yılların ortasından baÅŸlayarak uygulamalı dilbilim kapsamında ele alınmaya baÅŸlayan çeviri konusu Prof. Dr. AkÅŸit Göktürk, Prof. Dr. Berke Vardar, Prof. Dr. Özcan BaÅŸkan ve Prof. Dr. Ahmet Kocaman gibi önde gelen akademisyenler aracılığıyla ülkemizde kuramsal olarak tanınmaya baÅŸlamıştır. Bu alandaki bilgi birikimi, sonunda çevirinin yüksek öÄŸretim kapsamına alınmasına neden olmuÅŸtur.
Bir konu alanının akademik bir disiplin olarak kabulü ona birtakım yükümlülükler getirir. Bunlar ÅŸu ÅŸekilde sıralanabilir:
• Birincisi, evrensel bilgiyi ülkeye taşımak
• İkincisi, bu bilgi ışığında ülkede olup biteni sorgulayarak hem özgün bilgi üretimini tetiklemek, hem de bu bilgiyi evrensel kültüre mal olacak ÅŸekilde harmanlayıp, çıkarımda bulunmak
• Üçüncüsü ise, ülkenin zaman kaybetmeden kalkınmasına katkıda bulunacak düzeyde bilgi ve teknik beceriye sahip elemanlar yetiÅŸtirmektir.

Bu sonuncu unsura dayalı olarak kaleme aldığım bu küçük yapıtta özellikle profesyonel çevirmenin el yordamıyla veya deneme yanılma yöntemiyle uzun zaman harcayarak edindiÄŸi bilgi ve deneyimin, bilgiye susamış veya her gün milyonlarca bilginin üretildiÄŸi dünyamızda nasıl daha kısa zamanda edinilebileceÄŸi düÅŸüncesinden yola çıkılmıştır. Kendi deneyimlerime dayanarak salt “dil edinci”ne dayalı eÄŸitimin gerçekte çevirmen adayının ufkunu nasıl sınırlayıp, ona nasıl zaman kaybettirdiÄŸini gözlemleme ve bunu kuramsal bilgi ışığında sorgulama olanağı buldum. Bu baÄŸlamda kuram ve uygulama arasında köprü kurarak çeviri edincinin evrilerek günümüzde ne anlama geldiÄŸini, çeviri edincini dil edincinden ayıran yönleri kuramsal bilgi ışığında irdeleyerek günümüz çevirmen adaylarına üst bilinç kazandırmak istedim. Çeviri edinciyle ilgili olarak kazanılan üst bilincin çevirmen adayına zaman kazandırarak belli bir konu alanında bilinçli bir ÅŸekilde uzmanlaÅŸmasını saÄŸlayacağını ve geçmiÅŸte yazınsal alanda saÄŸlanan baÅŸarının “küreselleÅŸmenin” bilgi ve teknolojiyi tetiklediÄŸi çağımızda bilimsel ve teknik alanda çevirilere de yansıyacağını düÅŸünüyorum.

Çeviri eÄŸitimi aracılığıyla çevirilerde bu alana ilgi duyanlara ve çevirmen adaylarına kuramsal bilgi ışığında kendi deneyimimden yola çıkarak yazdığım bu yapıt dört bölümden oluÅŸmuÅŸtur. Birinci bölümde çeviri eÄŸitimiyle ilgili kitaplar üzerine betimleyici bir inceleme örneÄŸi verilerek çevirmen adayına çeviri edincini sorgulama olanağı yaratılmıştır. Çeviri Kuramları ve EÅŸdeÄŸerlik baÅŸlıklı ikinci bölümde ise, çeviri edincinin tarihten baÅŸlayarak ölçütü “eÅŸdeÄŸerlik” kavramı, buna koÅŸut olarak geliÅŸtirilen çeviri stratejileri ve çeviri kavramının geniÅŸlemesiyle birlikte deÄŸiÅŸen eÅŸdeÄŸerlik anlayışı ve eÅŸdeÄŸerlik ölçütünü irdeleyen iÅŸlevsel yaklaşım ve kuramlardan söz edilmiÅŸtir. Üçüncü Bölümde ise, çeviride biliÅŸsel iÅŸlemler mercek altına alınmış ve özellikle teknolojik bilginin gözde konumda olduÄŸu çağımızda bu alanda çeviriye duyulan gereksinimin ve çevirmenin anlama ve düzgüleme yetilerinin önemi üzerinde durulmuÅŸtur. Son dördüncü bölümde ise, özel alan çevirisi ve bilgi kaynaklarının önemi ve çevirmenin araÅŸtırmada hangi yazılı ve elektronik kaynaklara baÅŸvurabileceÄŸi, elektronik kaynak ve bilgisayar destekli çeviri programlarının saÄŸladığı kolaylıklar ve riskler konusunda bilgi verilmiÅŸtir. Bu baÄŸlamda günümüz çevirmen profilini çizmek üzere çevirinin sanayi teknolojisindeki önemi ve profesyonel alanda teknik bilgi ve beceriye duyulan gereksinim vurgulanarak çeviri edincinin kaynak ve erek dile, araÅŸtırmaya, uzmanlaÅŸmaya, teknik bilgi ve beceriye deÄŸgin boyutları kuramsal açıdan sorgulanmıştır. Bu ÅŸekilde söz konusu yapıtın, teknolojik geliÅŸmelerin çeviri etkinliÄŸini ne ÅŸekilde etkileyip, kuramsal alanda yeni paradigmalara yol açarak çeviri edincini etkileyeceÄŸi konusunu tartışmaya açtığı söylenebilir. Her bölümün sonunda yer alan “uygulama” bölümlerinde ise, kuramsal alandaki bilginin uygulamaya ne ÅŸekilde yansıdığını, gerçekte bir birinin ne ÅŸekilde tamamlayıcı olduÄŸunu açığa vurmak hedeflenmiÅŸtir. Bundan böyle çeviri eÄŸitiminde kuramın uygulamayla baÄŸlantısı olmadığı ÅŸeklindeki eleÅŸtirilerin kuramdan çok hedef kitlenin dikkatsiz ve pasif öÄŸrenme alışkanlıklarından kaynaklandığı açığa çıkarılmaya çalışılmıştır.

Yazılı Çeviri Edinci, Multilingual Yayınevi, 2006. Kitapyurdu’ndan almak için.