stratejikortak2.jpg

İnsanın insan olmaktan sevinç duymasına yol açan bir cenaze töreninin ardından Türkiye’nin bir yanı akıl almaz bir bulanıklığa düÅŸtü. Siyasi ve ticari ÅŸirketler, medya ve partiler harıl harıl çalışmaya koyulup aslında Ermeni miyiz, Türk müyüz, adımız ne diyerek akılları çığrından çıkartmaya baÅŸladılar. Temel dilsel anlaÅŸmazlığı, belirsizliÄŸi ortadan kaldırmak, katliama karşı kardeÅŸliÄŸi ifade etmek, savunmak üzere söylenen ve böyle anlaşılması gereken bir sözü, “Hepimiz Ermeniyiz” sözünü sanki bunu söylemek insanın doÄŸuÅŸtan gelen özelliklerini reddetmek anlamına geliyormuÅŸ ve sanki bir özellik diÄŸerinden üstünmüÅŸ gibi yorumladılar: bu çok çarpıcı bir ÅŸekilde Hallac-ı Mansur hikayesini hatırlatıyor.
Bu tedirginlik verici bir durum, 70’lerde de böyle yapmışlardı, toplumu iki ve daha çok parçaya bölmüÅŸlerdi. “Bağımsız Türkiye” diyenlerin sözünü bulanık yorumlayarak cinayetlerin yolunu açmışlardı. Åžimdi tekrar aynı filmi oynatıyorlar, fakat bu kez gizlemekte zorlanacakları çok ÅŸey var ve insan filmi ikinci kez seyrederken ilkinde gözden kaçırdığı ÅŸeyleri görebiliyor. Åžunu netleÅŸtirelim: Hrant Dink cinayeti adi bir çete cinayeti deÄŸil, bir gizli örgüt iÅŸi ve karmaşık uluslarası baÄŸlantıları var. Bu baÄŸlantıları tanımlayamayabiliriz, ama görmek için uzman olmaya gerek yok. Irak cinayetleri yanıbaşımızda duruyor. Yine de, her koÅŸulda, siyasi düzlem Çeviribilim’in düzlemi deÄŸil; bu yazıda durumun dil ve çeviriyle olan baÄŸlantısını, olasılıklarını kendi anladığımca ortaya koymaya çalışacağım.

Öncelikle bulanıklığı dağıtmak, bu tuhaf dilsel yorumun aslında bir ÅŸirket yorumu olduÄŸunu tanımlamak için bir iki resmi inceleyelim.

stratejikortak.jpg

Bu yukarıdaki resim “Hepimiz Ermeniyiz” sözünü bulanık yorumlayarak hemen “Hepimiz Türküz” kampanyasını baÅŸlatan Tercüman gazetesinin 26 Ocak 2007 tarihli kapak sayfasından bir görünüm. Yorum gerektirmiyor: “Hepimiz Ermeniyiz” sözünü bölücülük olarak tanımlayan gazete, Irak’ı iÅŸgal eden, bölen, parçalayan, sayısız cinayete sebep olan ve Türkiye’yi tedirgin eden Amerikan yönetimiyle stratejik ortak olarak tanımlanmamızda bir sakınca görmüyor. OrtadoÄŸu’nun yeniden paylaşımında söz hakkı sahip olmayı bir erdem sayıyor.

stratejikortak3.jpg

Aynı gün, aynı gazete Irak’a giden savaÅŸ gemisinin Marmaris’te konaklamasını, askerlerin sahilde alışveriÅŸ yapıp geceyi eÄŸlenerek geçirmelerini de bir erdem sayıyor. Onlara samimi bir ÅŸekilde “Coniler” diye sesleniyor. Yorum gerektirdiÄŸini sanmıyorum.

medya.jpg

Aynı zamanda, bu gazetenin internet sayfasının en alt kısmına baktığımızda Turkmedya ÅŸirketler grubunda yer aldığını görüyoruz. Bu grup İngilizce isimleri olan (yani Türk yerine İngiliz-Amerikan isimleri almış olan) dergiler çıkarmaktan rahatsızlık duymuyor: Autocar, FourFourLine, World Business, Stuff. Aynı zamanda Alem adında, sosyeteden magazin haberleri veren bir dergi de bu grup çerçevesinde yer alıyor. AkÅŸam ve GüneÅŸ gazetelerinin de bu çerçevede yer alması, böylece geniÅŸ bir yelpazeyle karşı karşıya kalmamız da ayrı bir durum. Burada açıkça görülen ÅŸey ÅŸu – haber, günlük yorum, köÅŸe yazısı ÅŸirket ürünü haline gelmiÅŸtir. Bunu yeniden örneklemek için, yukarıdaki Marmaris sefahatı haberinin yanında insanı üzecek kadar çeliÅŸik bir ÅŸekilde, bir köÅŸeyazarının aÄŸzından Mustafa Kemal’in ÅŸu sözünün yer almasına bakabiliriz: “Vatan toprağı kutsaldır, kaderine terk edilemez.”

Åžirketlerin dünyasında dil, nesneleÅŸmiÅŸ, alınır satılır bir nesne, bir meta haline gelmiÅŸtir. Bunu çeviri yapan herkes bilir: ÅŸirketlere çeviri yapılır, ÅŸirketlerin istediÄŸi ÅŸekilde çeviri yapılır, dilin kaderi iÅŸi verenin elindedir, çevirmen ÅŸirketler karşısında özgürlüÄŸünü elinden geldiÄŸince korumaya çalışarak kendi dilinin, emeÄŸinin de özgürlüÄŸünü korumaya çabalar.
Bu cenazenin ardından çevirmenin ve dilin özgürlüÄŸünün önemi daha da ciddi bir ÅŸekilde göründü. Dahası, çevirmenlerin ve dil uzmanlarının toplumsal sorumluluÄŸunun daha da arttığı ortaya çıktı. Bunu da birkaç örnek üzerinden ele alalım.
ÖrneÄŸin, “Hepimiz Ermeniyiz, Yani Hepimiz İnsanız, ÜrkeÄŸiz” yazısının ardından, dün bir üyemizden ÅŸöyle bir mektup geldi:

“Sitenize üye olmuÅŸtum, fakat yayınladığınız yazı tamamen bana ters düÅŸüyor ve ben bu siteden daha fazla mail almak istemıyorum.. Türkiye’de yaşıyorsak, TürklüÄŸe dair alanları geniÅŸletmek TürklüÄŸü yaÅŸamaktır önemli olan.. Sizden ricam üyeliÄŸimin derhal iptali ve yayınladıklarınızın bana ulaÅŸmamasıdır. İyi akÅŸamlar.”

Öncelikle, böyle bir mektup gelmesine sevindim, çünkü siyasi ÅŸirketlerin yarattığı akıl karışıklığının ardından çok ağır mektuplar gelse ÅŸaşırmayacaktım. İkincisi, ifade kanımca doÄŸru, sadece çıkarım yanlış: Türkiye’de yurttaşın durumu “Türklük” olarak tanımlanıyor, herhangi bir kanun maddesinde tanımlanması gereken “Türklük” etnik bir aidiyet deÄŸil, Türkiye’de yaÅŸayan her yurttaşın durumu olarak “Türklük” olmalı. Bu “Türklük”ün çerçevesine, Ermeniler de, Türkler de, Abazhalar da, Çerkesler de, kısacası dünyanın en renkli ülkelerinden biri olan bu ülkede yaÅŸayan herkes giriyor. Tıpkı İngiltere’de “İngilizlik”in, Fransa’da “Fransızlık”ın çerçevesine o ülkede yurttaÅŸ olarak yaÅŸayan herkesin girmesi gibi. 301’in sorun halini almasına yol açan ÅŸey, “Türklük”ün ne yazık ki, yurttaÅŸlık deÄŸil, ırk temelinde yorumlanmasıdır. Bu da eninde sonunda bizim, dil uzmanları ve çevirmenlerinin sorumluluÄŸuna giren bir ÅŸey sayılabilir: Türkiye TürklüÄŸünün ırksal bir zemin olmadığını topluma yeterince anlatamıyor, aktaramıyor olabiliriz. Bir katil cinayetinin ardından “Ermeni’yi öldürdüm” diye bağırarak sokakta koÅŸuyorsa, ertesi gün binlerce insanın “Biz de Ermeni’yiz” diyerek yürümesinin ÅŸaşırtıcı bir yanı yoktur, gurur duyulacak bir yanı vardır. Aksine, cinayeti “TürklüÄŸe hakaret edilmesi” nedeniyle iÅŸlediÄŸini söyleyen bir katille karşı karşıyayken, “Hepimiz Türküz” demenin ciddi bir hata olduÄŸunu fark etmek gerekir. Sonuçta herkes zaten olduÄŸu ÅŸeydir.

Bu cinayetin ardından gelen yorumlar da bize önemli bir dil ve tarih sorunu karşısında olduÄŸumuzu gösteriyor. Cumhuriyet ve demokrasi çerçevesinde yaÅŸayan bir ülkede, yurttaÅŸların bir kısmının eskiden “sadık teba”, günümüzdeyse “emanet” olarak tanımlandığı öne sürülebiliyorsa, sorun çok ciddi demektir. Bu sorunu anlaşılır kılmak için, örneÄŸin Rusya’da yurttaÅŸların bir kısmına “sadık teba” ve “emanet” denmesinin yaratacağı rahatsızlığı düÅŸünebiliriz; eÄŸer azınlık olmak böyle bir tanımlamaya izin veriyorsa, Amerika’da Kızılderililerin bu ÅŸekilde tanımlanması da doÄŸal karşılanabilir demektir. Bu da akıldışıdır.
Bu dil ve tarih sorununu kırmak için çevirmenlere önemli bir sorumluluk düÅŸüyor. Cenazede kamuoyunu rahatsız edebilecek tek ÅŸey vardı: o da, Hrant Dink’in 1500001’inci cinayet olduÄŸunu, bu cinayetin genocide’nin bir devamı olduÄŸunu dile getiren birkaç küçük afiÅŸ. Bunlar cenazenin afiÅŸleri deÄŸildi, binlerce insan bu afiÅŸlerin ardında yürümedi, fakat çeviri yoluyla gelmiÅŸti bu afiÅŸler. Bu ifade de, Ermenileri bu kez Avrupa emperyalizminin “sadık tebası” ve “emaneti” olarak gören kiÅŸilerden birinin, Robert Fisk’in cinayetin ardından yazdığı yazısından çeviri yoluyla gelmiÅŸti. Fisk 20 Ocak 2007 tarihinde ÅŸöyle yazdı:

“Hrant Dink dün Ermeni genocide’sinin 1500001’inci kurbanı oldu. EÄŸitimli ve kibar bir gazeteci ve akademisyen olarak, Türkçe-Ermenice haftalık gazete Agos’un editörü olarak iki millet arasında 20. yüzyılın ilk holokost’unun ortakl bir anlatısını elde etmeye çalışıyordu. Ve bunun bedelini ödedi: dün öÄŸle vaktinde İstanbul caddelerinde bir suikastçi iki kurÅŸun kafasına, iki kurÅŸun da bedenine sıktı.”

Bir İngiliz haber ÅŸirketinden gelen bu çirkin yorumun, en az, burada “Hepimiz Ermeniyiz” gibi erdemli bir sözü “bölücülük” olarak tanımlayanların yorumu kadar çirkin olduÄŸunu söylemekle yetineceÄŸim. (Fisk’in yaklaşımının olumsuz yönlerini daha önce Çeviribilim’de ele almıştık.) Burada asıl çarpıcı olan ÅŸey, Ermenice’nin kendi adına konuÅŸmasının her iki tarafça da engellenmesidir. Her iki yorumu yapan taraf da üst dillerle, hiçbir ÅŸekilde asıl dili bilmeden yorum yapmaktadır. Fisk, belirgin bir ÅŸekilde “diyaloÄŸun bedelinin ölüm olduÄŸunu” ifade ediyor. DiÄŸer taraf da diyaloÄŸu daha en baÅŸtan, reddediyor.
Öyleyse, bizim, dil uzmanı ve çevirmenlerin diyalog sorumluluÄŸunu üstlenmemiz gerekiyor: yaÅŸadığımız ülkenin sahip olduÄŸu dilleri bilmekle, onların tarihine ve geleceÄŸine katkıda bulunmakla yükümlüyüz. İnsan olarak tek yükümlülüÄŸümüz geçimimizi saÄŸlamak, bunun için uluslararası ÅŸirketlerle anlaÅŸabileceÄŸimiz, onlara iÅŸ yapabileceÄŸimiz dilleri öÄŸrenmek deÄŸildir. Önünden geçtiÄŸimiz kilisenin, Ermeni harfleriyle yazılmış Türkçe tiyatro oyunlarının, Rumca anıtların yazılarını okuyabilmek insan ve dil uzmanı olarak sorumluluÄŸumuzdur; tıpkı eski Türkçe yazıyı öÄŸrenmek gibi. Anne babası kavga etmiÅŸ olan kardeÅŸler birbirinden ayrılmaz, o kavgayı kendi hayatlarında yinelemez, bilinçlerinin, vicdanlarının bir parçası olarak anlar, öÄŸrenir, deÄŸerlendirirler. BaÅŸkalarının, aileden olmayan, aynı memeden süt emmiÅŸ, aynı kucakta oturmuÅŸ olmayan kiÅŸilerin söylediklerini dinler, ama yüreklerinin sesine kulak verirler; çünkü dil aslında ÅŸirketlerin deÄŸil insanların, o insanların ortak duygularının tınısını taşır. Tıpkı bütün Anadolu’nun seslerini taşıyan Türkiye Türkçesi gibi.
Ermenice atölyeleri önerisinin anlamı budur. Acilen bu atölyelerle iÅŸe koyulmak, dil bilmezliÄŸin, ikinci dillerin araya girmesine engel olmak gerekiyor.