Zafiyet Kuramı - Ersan Üldes

Edebiyatımızda Mai ve Siyah‘tan bu yana, kahramanı çevirmen olan ya da kahramanının çevirmenlik yaptığı görülen oldukça ilginç romanlar yazıldı; fakat plan b tarafından yayımlanan, Ersan Üldes‘in son romanı Zafiyet Kuramı çeviriyi merkeze alan ilk roman. Bir “yaratıcı çevirmenlik” meraklısının başına gelenleri ya da onun edebiyat dünyasının başına ne çoraplar ördüÄŸünü anlatıyor. AÅŸağıda romandan bazı parçalar yer alıyor:

*

“Elimden baÅŸka bir iÅŸ gelmediÄŸi için yazar olduÄŸumu zannetmeyin. Önceleri tercümandım mesela, yıllarca da (iÅŸ ahlakından yoksun olduÄŸum piyasaya duyuruluna kadar) tercümanlık yaptım. Bütün yayınevleri fikir birliÄŸi ederek bana iÅŸ göndermekten vazgeçince, mecburen iÅŸsizliÄŸin bordasına yaslandım. Yılgın ve biçare…

SaÄŸda solda aylak aylak sürttüÄŸüm günlerin öncesinde, günlük masraflarımın çıkması için ne teklif etseler kabul ediyor, önüme ne koysalar çeviriyordum. Henüz büyük vurgunu yememiÅŸtim; internet baÄŸlantım kesilmemiÅŸti, suyum akıyordu. Her bozuluÅŸunda sifon için ayrı bir tesisatçı çağırabilmeyi, ayda en az bir kitap çevirerek mümkün kılıyordum. Yazarlık gibi koruyucu kollayıcı deÄŸilse bile, tercüman olmanın da kendine has güzel yanları vardı. Tekdüze giden hayatımda başıma silah dayasalar okumayacağım türde kitaplarla tanışıyordum mesela. Bir sayfacık tercüme bile, huzurla dolu saatler demekti sonra. Faydalı bir iÅŸ yaptığını düÅŸünen insanın iç huzuru hiçbir ÅŸeye deÄŸiÅŸilmez. SaÄŸlıklı yemeklerden sonra içinize dolan hafiflik gibi, ÅŸöyle balık gibi bir balık, istavrit ya da hamsi deÄŸil, ÅŸöyle çeviri yaparak hayatta sofranızda hayal edemeyeceÄŸiniz balıklar; koskocaman bir deniz levreÄŸi mesela, mevsiminde lüfer ya da süt gibi taze bir sarıkanat (bundan sonra kısaca balık olarak geçecektir) indirildikten sonra mideye, üzerine rakı da aramam, göbek salata ya da bir yudum kola. O zaman nasıl mavimsi bir mutluluÄŸa yelken açıyorsam, iÅŸte birkaç sayfa tercümeden sonra da iÅŸe yarar biri olmanın verdiÄŸi doygunluk ve tatmin duygusuyla yaşıyordum günümü.

Kısaca yazarlar adını verdiÄŸim sünepe zümreyle ilk tanışıklığım, tercümanlık yaptığım döneme rastlar. Yayınevine gittiÄŸim nadir zamanlarda karşılaşıyordum o kılıksızlarla. Beni ifrit ederdi; bacak bacak üstüne atışlarında, sigara dumanını savuruÅŸlarındaki kibir ve herkese üstten bakarken, sekretere alttan bakmalarındaki ikiyüzlülük, yılışıklık… Ve söz geçirmez bir dokunulmazlık perdesi; çevrelerine alev gibi yaydıkları, her ÅŸeyden muaf olma hali…” (56)

*

“Çevirmenlik yaptığım yayınevince basılacakmış son romanı. Baktım elinde bir fincan kahve, bana ikram ediyor. “Sizi tanıyorum,” dedim. Buna çok sevindi. Buna o kadar sevindi ki hemen yazarların uÄŸrak yeri bir bara davet etti beni. Nedenini bilmiyorum, edebiyat dünyasına dair bazı sırlar da verdi.

Sonraki günlerde yine buluÅŸtuk, dostluÄŸumuz gün geçtikçe geliÅŸiyordu. Ayrı meseleydi ama son romanının Almanca’ya çevirisi için de yardım istiyordu. Önceki romanının çevirisinden hiç memnun kalmadığını, kitabını handiyse paçavraya çevirdiklerini söyleyip duruyordu.

“Almanca biliyor musunuz,” diye sormuÅŸtum, “çeviriden hoÅŸnut olmadığınıza göre?”

“Hayır ama yurtdışında beş bin kopya bile satmamasından belli değil mi?” (57)

*

“Net bir son hazırlama takıntısını sevmediÄŸim gibi, kurguda bırakılmış büyük boÅŸluklardan da haz etmezdim. Böylesi çabaları, eli yüzü düzgün bir kompozisyonu hakkıyla tamamlamaktan aciz yazarların, derinlik yaratma kisvesi altında baÅŸvurduÄŸu soytarıca bir gösteri, bir tür kepazelik olarak görürdüm, artık kendimi ne sanıyorsam. Tercümesini yaptığım bütün postmodern yazarların bozdukları yapıları yeniden onardım, bıraktıkları boÅŸlukları bir bir doldurdum, gereksiz bulduÄŸum geri dönüÅŸleri ortadan kaldırdım, mekânları deÄŸiÅŸtirdim, olayları deÄŸiÅŸtirdim, tarihlerle oynadım, bazen coÅŸkun dalgalanmalara kapılıp aralara ÅŸiirsel metinler bile döktürdüm.

“Tercümelerini kontrol eden, elden geçiren biri yok mu peki?” diye sormuÅŸtu Bahadır.

“Elbette var, tek kelime Almanca bilmeyen bir editör…”

*

“Hiçbir zaman, bozma, deÄŸiÅŸtirme ya da tahrifat koyuluÄŸunda sözcüklerle tanımlamadım yaptıklarımı. Konuya açıklık getirecek kelime, sanırım düzeltmedir. Ya da tashih mesela… Veya rötuÅŸ… Bilemiyorum, duruma uyan en masum ifade, artık hangisiyse…

Çevirisini yaptığım romanlardaki karakterleri, kendilerine biçilen elbiselerden özgürleÅŸtiriyor, onları hapsedildikleri cendereden çıkarıyordum sonuçta. Romanları yeniden yazıyor, onlara hiç sahip olamayacakları kadar güçlü bir kiÅŸilik kazandırıyordum.
Yalnız eserlerini tashih ettiÄŸim onca yazar arasında, biri var ki onu hep ayrı tutarım; ünlü Alman yazar Judith Wohmann… VerdiÄŸim deÄŸer açısından Wohmann, her zaman birinci mevkide oturur. Nitekim yazarlığa terfi ediÅŸimde, üzerimde onun da hakkı var. En azından Bahadır kadar…” (88)

*

“Judith Wohmann yüzündendi her ÅŸey, kafayı ona fena takmıştım. Wohmann külliyatının tamamını ben tercüme ettim, desem, mübalaÄŸa etmiÅŸ sayılmam. Ülkemizde tanınmasını saÄŸlayan ikinci romanı Åžahinin Feryadı, ilk baskıya üç binle giren Sırlar Kulübü, edebiyat çevrelerinde günlerce tartışılan ve adını söyler söylemez anımsayacağınız Bir Gezginin Anavatanı, kadın okurları yüreÄŸinden yakalayan AÅŸkın Pi Sayısı da dahil olmak üzere toplam yedi eserini dilimize kazandırdım. Artık uzmanlaÅŸtığımı düÅŸünerek, her yeni Wohmann romanını doÄŸrudan bana gönderiyordu yayınevi.

Her defasında yorum hakkımı daha da ileriye götürüyordum; Åžahinin Feryadı’nı bir nebze periÅŸan ettiysem, Sırlar Kulübü’nü tümden paçavraya çeviriyordum. Tuhaf olan ÅŸu ki sonuç hiçbir zaman deÄŸiÅŸmiyordu. Okur beÄŸenisinin daha da arttığını görünce, iyice kuduruyor, baÅŸka baÅŸka yöntemlere baÅŸvuruyordum. Åžöyle de denebilir: İşi kitabın adına kastetmeye kadar vardırmıştım. Kısaca okur adını verdiÄŸimiz girift zümre, nedense bazı yazarlara karşı bir tahammül sınırı geliÅŸtirmiyordu kendinde. Ne yapsam fayda etmiyordu, okur Judith Wohmann’ı seviyordu.” (89-90)

*

“Kendini dine adamış ihtiyar bir adamın yaÅŸam mücadelesine odaklanıyordu roman. AlabildiÄŸine sürükleyiciydi, nitekim bir solukta okudum. Yöntemim bu deÄŸildi aslında, bana gönderilen kitapları genelde tercüme ettiÄŸim sırada okurdum. Ama Bir Gezginin Anavatanı‘na özel tarife uyguladım; çeviri iÅŸine hiç soyunmadan, önce kitabı baÅŸtan sona, bir güzel okuyup bitirdim. Çünkü Wohmann’la görülecek bir hesabım vardı, bir önceki kitaptan kalan… Bu defa hata yapmak istemiyordum. AÅŸkın Pi Sayısı‘nın, neredeyse bir tek kelimesine bile dokunamadığım için yeniktim. Fuarda dikkate alınmadığım için yeniktim. Hayatımda organize ettiÄŸim tek ÅŸiddet eyleminden Wohmann kazançlı çıktığı için de yeniktim. Evet, kazanma sırası artık bana gelmiÅŸti ve daha iyi yenilmek istemiyor, bu yüzden de elimden geldiÄŸince temkinli davranıyordum.” (164)

*

“Bir Gezginin Anavatanı‘ndan önce çevirdiÄŸim Wohmann romanlarına dokunulmayacak; yani Åžahin’in Feryadı, Sırlar Kulubü gibi romanlar aynen basılmaya devam edecekti. Çünkü 50 bin okura, tutup da biz bir düzenbaz istihdam etmiÅŸiz, siz yanlış çeviriyi okudunuz, kandırıldınız, doÄŸru metni yeniden basıyoruz, demek tecimsel bir ahmaklık olurdu. AÅŸkın Pi Sayısı‘nda zaten elim kolum baÄŸlanmıştı, onun yeniden tercüme edilmesine gerek yoktu. Ancak Bir Gezginin Anavatanı, öyle sıradan bir çevirmene deÄŸil, bizzat Orkestra Åžefi’nin güvenilir ellerine teslim edilecek, dilimize yeniden kazandırılacaktı. Seferi’nin Gerçek Yurdu adlı eski kopyalar piyasadan toplanacak, yeni çeviri, eski baskıların bir düzeltilmiÅŸi olarak deÄŸil, sanki yepyeni, bambaÅŸka bir kitapmış gibi, Bir Gezginin Anavatanı ismiyle piyasaya sürülecekti.

Yayınevi iÅŸime haince son verdi. Eski iÅŸlerimden kalma üç beÅŸ kuruÅŸ alacağım vardı, patron saÄŸ olsun, sus payı mahiyetinde onu da verdi. Yalan yanlış çevirilerin duyulmasını kim isterdi. Yalnız bütün yayınevlerine haber ulaÅŸtırıldı, benim gibi bir ahlaksıza bundan sonra iÅŸ verilmeyecekti.” (225)