Fethi Naci (1927-2008), resim: YKY
Fethi Naci (1927-2008)

Fethi Naci’nin en canlı yaÅŸamöykülerinden biri Mehmet Seyda’nın Edebiyat Dostları (1970) adlı deneme kitabında yer alıyor. Fethi Naci’yi ışıl ışıl bir insan olarak gösteren, canlı bir söyleÅŸi-deneme bu. Mehmet Seyda’nın yazısını, Fethi Naci’nin cenaze gününden görüntülerle aktarıyoruz.

FETHİ NACİ / Mehmet Seyda

Baba, 1303 doÄŸumlu İbrahim Fethi, Giresun’da, “Karpuzcu Fethi AÄŸa” diye tanınıyor, anılıyor. Soyu sopu hep Giresun’lu. Anne de öyle; yedi göbek Giresun’lu. İkisinin de okumaları yazmaları yok. Baba sadece imzasını atabiliyor, o da Fethi olarak deÄŸil, “Feti” olarak.

Karpuzcu Fethi AÄŸa, bir zamanlar aÄŸabeyiyle fındık fabrikasında ortaklaÅŸa çalışırmış, bu aÄŸabey ona bir Ali Cengiz Oyunu oynayınca, küçük Fethi Naci babasını hep karpuz sergisinin başında görür olmuÅŸ. Hattâ, 1933-34 ders yılında ilkokula baÅŸlarken, baba “Gel!” deyip, elinden tutup, onu okula bu karpuz sergisinden alıp götürmüÅŸ.

Anne, orta halli bir aileden gelme. 4 erkek kardeÅŸi var. Fethi Naci en çok ÅŸarapçı Mustafa Dayısını sevgi ile hatırlamakta ve bugün biraz küfürbaz oluÅŸunu da bu sevgiye baÄŸlamaktadır, ilginç adammış Mustafa Dayı kendi çocuÄŸu olmadığından, Fethi Naci’yi öz oÄŸlu yerine koyup sevmiÅŸ. Çeker alırmış kucağına onu, “Hele söv bakalım nasıl söveceksin, küfret bakayım oÄŸlum!” dermiÅŸ. DüÅŸünüyor küçük Naci, en yakası açılmadık sövgüleri sıralıyor, yenilerini buluyor. Bulunca okÅŸanıyor ve avucuna paralar konuyor. Hadi, gel de sövme!
Baba, zor, çetin yaÅŸama koÅŸulları içinde yetiÅŸip piÅŸmiÅŸ adamdır. Kendi mutluluÄŸunu çocuklarının, —şimdi ressam Kemal İncesu ile evli olan büyük kıza Zehra ile küçük oÄŸlu Naci’nin— mutluluklarına baÄŸlamış birisi. Onları sevindirirse sevinmekte, onları iyi görürse kendini iyi saymaktadır. Anne, 1315 doÄŸumlu Hatice Hanım ise, bunun tam tersi. Dar, sıkışık koÅŸullardan gelmiÅŸ kimi insanlara özgü bir bencillikle, en baÅŸa hep kendini alıyor. Çocuklarıyla kocasından önce kendini düÅŸünüyor. Yakınlarına karşı açılacağı yerde kapanıyor. Bunun küçük Naci üzerinde etkisi büyük, acı ve derin.

TeÅŸvikiye Camisinde öÄŸle vakti, Fethi Nacinin cenazesinden üç saat kadar önce. Caminin içinde yer var, ama cemaat dışardaki halıların üzerinde ibadet etmeyi yeÄŸlemiÅŸ. İmam vaazında ruh ve madde iliÅŸkisinden bahsediyor, cemaati hafta içinde yeni bir caminin açılışına davet ediyor.
TeÅŸvikiye Camisi'nde 25 Temmuz 2008 günü, öÄŸle vakti, Fethi Naci'nin cenazesinden üç saat kadar önce. Caminin içinde yer var, ama cemaat dışardaki halıların üzerinde ibadet etmeyi yeÄŸlemiÅŸ. İmam vaazında ruh ve madde iliÅŸkisinden bahsediyor, cemaati hafta içinde yeni bir caminin açılışına davet ediyor.

Karpuzcu Fethi AÄŸa’nın Ramazan gecelerinde zevkle ve tekrar tekrar anlattığı, Annenin “Bu kaçıncı anlatış?” diye sorduÄŸu, Fethi Naci’nin ise, “Anlat baba, anlat baba!” dediÄŸi iki anısı var. Biri, İstanbul’dan Kuvay-ı Milliyeci Osman AÄŸa kuvvetlerine, üstüne sap saman ve mısır örtülerek mavnalarla kaçırılan silâhların hikâyesidir. Osman AÄŸa, bu hizmetlerine karşılık, İbrahim Fethi’ye iki ev verici olmuÅŸ. İbrahim Fethi de demiÅŸ ki: “Evi neyleyeyim AÄŸa? Biz genciz, verecek isen para ver ki, yiyip keyfimize bakalım!”
İkinci hikâye, Åžebinkarahisar dolaylarında Rumların bırakıp gittiÄŸi bir hazine ile ilgilidir. Çok topraklar kazılıp çok aranılmış o hazine. EÄŸer “baba” o hazineyi bulsaymış, yok mu yani..

Bir de önemli tutku Fethi AÄŸa’da: Eski adıyla Tayyare Bileti’nin, ÅŸimdiki adıyla Millî Piyango’nun gedikli müÅŸterisi o. ÇekiliÅŸe zaman varken, hiç ÅŸaÅŸmadan, bilet alınıp cebe konuluyor. Büyük ikramiye üzerinde, günlerce, büyük düÅŸler kuruluyor. “Şunu alacağım, ÅŸöyle yapacağım!” Sonra amorti bile çıkmayınca, onu üç dört gün süren büyük bir keder kaplıyor, dünya basma yıkılıyor. (Fethi Naci, 1960 yılında babasını yitirince, Vatan’da, babasının ölümüyle ilgili, ölüm üstüne bir fıkra yazmıştır.)

İlkokul ikinci sınıfta, haftalık fasiküller halinde yayınlanan bir serüven romanı ile Yavru Türk dergilerini okur. İlk okuma zevkini, kendisinden 3-4 yaÅŸ büyük, sonraları Beykoz takımında saÄŸ haf oynamış Fikri’den, kapı karşı komÅŸusundan aldığını sanmaktadır. Bu Fikri aÄŸabey, ikide birde, “Naci,” dermiÅŸ, “ulan biraz dergi al da birlikte okuyalım!”

Hava Yarışı adlı romanı, Fethi Naci yüksek sesle, çok sevdiÄŸi Babaannesine okurmuÅŸ. Romancı, yarışmaya bir Türk havacısını da katmış, bu yoldan, okurun ilgisini büyültmüÅŸ. İşte o zaman, Babaanne ile torun, merakla ve heyecanla, o uçağın Giresun’dan geçmesini beklemeye baÅŸlamışlar.

1938’lerde falan olmalıdır; “Kırmızı Beyaz” adlı bir spor dergisi yayınlanıp Giresun’a gelmez mi, futbol hastası, Fenerbahçe tutkunu Fethi Naci o dergide “Büyük Fikret”in yaÅŸamı ve çalımları üstüne döÅŸenmiÅŸ bol resimli yazıları okumaz mı, aman Allah, kendinden geçermiÅŸ. (Fethi Naci’deki bu futbol hastalığının ben yakın tanıklarındanımdır. Eski Fenerbahçe Stadı’nda, takımın mevsim başı hazırlık maçlarım az mı seyrettik!)

İkindi vakti Fethi Naciyi uÄŸurlamak üzere gelenler avluda toplanmış. Basın açıklamaları yapılıyor.
İkindi vakti Fethi Naci'yi uÄŸurlamak üzere gelenler avluda toplanmış. Basın açıklamaları yapılıyor.

Karpuzcu Fethi AÄŸa, çektiÄŸi sıkıntıların çoÄŸunu, kendi okuma yazma bilmezliÄŸine baÄŸlamaktadır. Onun için, Naci’deki okuma merakını son kertesine kadar desteklemekten hiç geri kalmaz. “OÄŸlum okusun, adam olsun, aile de refaha ersin!” diye düÅŸünür. Elindekini avucundakini, çocuÄŸunun istediÄŸi her kitabı, dergiyi almak için harcar.

Öte yandan, Fethi Naci okulda çok baÅŸarılı bir öÄŸrencidir, özellikle üçüncü sınıftan sonra, hep sınıf birincisi olur. Öyle ki, 1951 Nisanında, İstanbul Yüksek Tahsil Gençlik DerneÄŸi kurucuları ve yöneticileri arasında Fethi Naci de tutuklandığı zaman, ilkokul öÄŸretmeni Tevfik Esen Bey olayı duyup: “Hay Allah, ben o çocuÄŸu, okuttuklarım içinde en çok adam olacaklardan biri bellerken, o da tutmuÅŸ komünist olmuÅŸ..” diye yakınır.
1938-39’da ilkokul biter, Giresun Ortaokulu baÅŸlar. Giresun’da lise yoktur. Ortaokulun yalnız birinci sınıfını kendi memleketinde okuyan Fethi Naci, katıldığı yatılı parasız sınavlarını kazanarak, ortaokul ikinci sınıftan lise sona kadar Erzurum Lisesi’nde okuyacaktır. Bu geçen 5 yılı ben, onun edebiyata duyduÄŸu yakınlık bakımından, bizler için önemli saymaktayım. Erzurum, eÄŸlence yeri kıt, hele İkinci Dünya Savaşı içinde büsbütün kıt olan, karlı bir ÅŸehir. ÖÄŸrencinin dışarda gidip oyalanacak yeri yurdu yok. Okulda kapanıp, bol bol kitap okuya-caksın. Fethi Naci için açlık bir baÅŸka dert ve sıkıntı; karnı iyice doymuyor. Memleketinden ayda bir gelecek parayı gözlermiÅŸ, Üç gün tıka basa yer, karnını doyurur, sonra mide aÄŸrıları çeker, daha sonra geri kalan günlerde tekrar, memleketten gelecek parayı beklermiÅŸ. Çok sevdiÄŸi Babaannesi 1942 yılında ölür. ÖÄŸrenci Fethi Naci’nin, Babaanne sevgisi üstüne yazılmış ilk yazısı Erzurum gazetesinde yayınlanır. Karşımızda “içli bir delikanlı” vardır, kendi sorunlarını açıklamaÄŸa yatkın.

1943 yılında, Sami Nabi Özerdim, lisenin orta bölümüne Türkçe öÄŸretmeni olarak çıkar gelir. İkisi arasında, öÄŸretmen – öÄŸrenci iliÅŸkisinden çok, edebiyata gönül vermiÅŸ kimselerin yakın anlaÅŸması yer alır, dostluÄŸu kurulur. Fethi Naci bir yandan da, edebiyat üzerinde okul öÄŸretmeni Sıtkı DursunoÄŸlu’nun isteklendirip özendirmesini görmektedir. DursunoÄŸlu, onun Ahmet Hamdi Tanpınar stilindeki ÅŸiirlerini pek beÄŸenip Halkevi dergisinde yayınlatacak, gene 1944-46 yıllarında, YeÅŸil Giresun gazetesinin ek sanat sayfası ile bir Halkevi yayını olan Aksu dergisinde Naci’nin ÅŸiirlerine ve edebiyat üzerine yazılarına rastlanılacaktır.
Bugün bile keyifle hatırlar bunları ve bugün bile, Giresun’a gidip geliÅŸini, YeÅŸil Giresun gazetesi, okuyucularına haber verir.

Cami ikindi vakti ıssız, 10-15 kiÅŸilik bir cemaat var içinde.
Cami ikindi vakti ıssız, 10-15 kiÅŸilik bir cemaat var içinde.

Asker ocağında arkadaÅŸlık, cezaevi arkadaÅŸlıkları.. ama bunların içinde en unutulmaz olanı, belki de, anıların kaymağını kendinde toplayan okul arkadaÅŸlarımızdır. Lisedeyken böyle, çok sevdiÄŸi bir arkadaÅŸ edinir o; adı OÄŸuz Ogün’dür bu arkadaşının. Anlatırken gözleri bir noktaya dalıp, “Olunamayacak kadar iyi bir insan..” diye mırıldandı. Lise arkadaÅŸları arasında Asım Bezirci vardır, Turhan Gürkan vardır. Bir aralık OÄŸuz, Asım ve Naci aynı kıza abayı yakarlar. Naci ile o kızcağızın “iftihar listesine geçmeleri, üç arkadaÅŸ arasında birtakım hırlaÅŸmalara, çekiÅŸmelere yol açar: “Bu kız kimin sevgilisi?”

Fethi Naci’nin lise yılları daha çok ÅŸiir üzerinde çalışmalarla geçmiÅŸtir. 1945’de biten liseden, Yahya Kemal’i, Ahmet Haşînı’i, Ahmet Hamdi’yi, Ahmet Muhip’i, Necip Fazıl’ı, Cahit Sıtkı’yı, Sait Faik ile Sabahattin Ali’yi baÅŸtan aÅŸağı ve defalarca okumuÅŸ olarak çıkmıştır.

Üniversiteye gidilecektir, ama neyle, nasıl? Ailede bunu karşılayacak 10 para yoktur. Sonunda, Karpuzcu Fethi AÄŸa evin çamaşır teknesini 20 liraya satar, Fethi Naci de bu 20 lirayı cebine koyup, Üniversite’ye girmek üzere İstanbul’a gelir. Gelip, İktisat Fakültesi’ne girer. Birkaç ay süren açlık ve yoksulluk onu adamakıllı sarsıp silkeleyecek, bir Giresun’lu tanıdığın imalâthanesine boÄŸaz tokluÄŸuna kontrolör olarak giriÅŸiyle, karnı sıcak aÅŸ görecektir. İşte o günlerdedir, lise iftihar listelerine geçmiÅŸ bir öÄŸrenci iken dilediÄŸi Üniversite öÄŸrenimini yapa-mamanın acısı, onu özgür öÄŸretim ve eÄŸitim sorunları üzerinde derin derin düÅŸündürmeye baÅŸlar. Ve kâğıt üzerinde kalan özgürlüklerle gerçek öÄŸrenim özgürlüÄŸü arasındaki çakışmalar ve açmazlar, onun bilincinde birtakım soruların, sorunların uyanmasına yol açıp, kendisini yavaÅŸ yavaÅŸ sosyalist düÅŸüncelere yanaÅŸtırır. O yıllarda Beyazıt Kütüphanesinde, kiminin yetiÅŸmesine, uyanmasına önayak olmuÅŸ, sosyalizm üzerine bazı kitaplar vardır, parası pulu olmayan yoksul öÄŸrenciye yardım eden kitaplar ki, Fethi Naci bunları dikkatle okur. Ve 1946 yılı başında, bundan 23 yıl önce, 1927’de doÄŸduÄŸuna bakılırsa, 19 yaşında iken, YeÅŸil Giresun gazetesine yazdığı “ÇeÅŸmeler, Yollar ve İnsanlar” baÅŸlıklı bir yazıda, kendisini sosyalizme ve halkının mutluluÄŸuna adadığını üstü kapalı bir ÅŸekilde ilân eder. Üniversite yılları, Fethi Naci için, sosyalist teoriyi öÄŸrenme bakımından çok verimli geçen yıllardır. Bu konudaki Türkçe yayınları okuyup bitirmiÅŸ, susuzluÄŸunu giderememiÅŸ, Fransızcasını ilerleterek Marksçılığı Fransızcadan okumaya giriÅŸmiÅŸtir. Diyor ki: “Bugünkü yayın bolluÄŸu o zamanlar ne gezer! EÄŸer ÅŸimdiki gibi olsaydı, ben Fransızcayı dünyada öÄŸrenemezdim.”

Böylece, edebiyatla ilgisi Üniversite yıllarında da sürüp giderken, onun asıl merakının bilimsel sosyalizme yöneldiÄŸini görüyoruz. Manifesto’nun Fransızcasını ezberlemek sevdasına tutuluyorsa da, pek beceremiyor.
Üniversite bittiÄŸinde 1949’un güzüdür. Kendisine burs vermiÅŸ olan Bankanın yolladığı bir Anadolu ilçesinde çalışmaya baÅŸlar. Bankada çalışmış ÅŸef olmuÅŸsun, müdür olmuÅŸsun, genel müdür olmuÅŸsun; bunlar hiç gözünde yok onun. Bütün isteÄŸi Üniversite’ye dönmek, akademik ortama girmek ve ekonomi bilgini olmaktır.

Avluda çiçekler dizili.
Avluda çiçekler dizili.

Nitekim, biraz sonra açılan bir asistanlık sınavına girip kazanır o sınavı. Kürsünün profesörü, Fethi Naci’yi asistan olarak almak istediÄŸini Profesörler Kurulu’na bildirir. İşler yoluna girmiÅŸtir, gelgelelim, Türkçede “Neye niyet, kime kısmet?” diye bir söz vardır; “Dernek” arkadaÅŸlarıyla birlikte tutuklanan Fethi Naci, Üniversite yerine Sultanahmet Cezaevi’ni boylar. (Burada içlendi biraz, kalktı gitti üçüncü kadehi doldurdu geldi.) Bu bir yaÅŸama dönemidir. Onu, bir buçuk ay kadar yatırdıktan sonra salı-verirler. Åžimdi yazıklanıyor: “KeÅŸke üç ay yatırsalardı.. İngilizceyi de öÄŸrenecektim. Çünkü günde 8 saat İngilizce çalışırdım.”

Salıveriyorlar evet, İktisat Fakültesi’nde iken eline kopya verip mezun ettiÄŸi, ÅŸu günlerde milyoner olan bir arkadaşından yol parası alarak Giresun’a gidiyor. Orada dört ay kalıyor. Anlaşılan o ki, “İktisat” kimi öÄŸrenciye milyoner olmanın, kimi öÄŸrenciye de cezaevini boylamanın yordamını öÄŸreten bir bilim. Åžarkı “Giresun’da kayıklar/ Kızlar fındık ayıklar..” derken duruma bakalım: Giresun’da, bir Vali Beyin özel polisi vardır, bir de Fethi Naci’nin. Nereye gitse, polis peÅŸinde. Eski arkadaÅŸlarından sadece biri, ÅŸimdi Adalet Partili olan Orhan Çulvaz’dır onunla konuÅŸmaya cesaret eden, geri kalanı uzaktan bir merhaba ve Allahasmarladık, kaçacak delik arıyor. İnsan gerçeÄŸine geniÅŸ açılardan bakmasını bilen Fethi Naci’nin bu tutumunda, sanırım, Orhan Çulvaz epey rol oynamış; siyasal düÅŸünceleri yüzünden yalnızlığa bırakılmış bir kimseyi, o düÅŸünceleri paylaÅŸmaz etmezken, yalnız bırakmayıp eski arkadaÅŸlığını sürdürerek..

DİSK ÖÄŸretmene veda ediyor.
DİSK ÖÄŸretmen'e veda ediyor.

Korkunç denecek bu dört ayda, bir yandan Anti-Dühring okunup Politzer’in Diyalektik Materyalizm’i çevrilirken, sokak çocuklarının akÅŸam karanlığında birbirlerine “Ulan, komünizm ne demek ki?” diye saklıca sorular sordukları duyulur. İş duyulmuÅŸ, yayılmış, çoluk çocuÄŸun merak ettiÄŸi bir konu olmuÅŸtur. Bunlar duyulur, geçilir yollardan, eve girilir. Bir ilkokul arkadaşının yazıhanesinde muhasebe defterleri tutulur. Ve ilk aylık 100 lira cebe konulur konulmaz “Ver elini İstanbul!” denilir. “Oh, dünya varmış..” tır. Ve o günden bu yana, “Varsa yoksa istanbul!” dur.

Bir baÅŸka dönemdir bu da. Cepteki 100 lira suyu çekmek üzereyken, bir fabrikada muhasebecilik bulur. “Edebiyatımızdan İsimler SözlüÄŸü”nde Behçet Necatigil: “Güven Çeltik ve Bulgur Fabrikaları muhasebeciliÄŸi (1950 -1958)” diye yazmıştır, Naci’nin soyadının KalpakçıoÄŸlu olduÄŸunu belirtmiÅŸtir.

Sultanahmet’ten tanıştığı arkadaÅŸlar “Yeryüzü” adlı bir 15 günlük dergi çıkarmaktadırlar. Tam o sırada 167’lerin tutuklanması baÅŸlar, dergiye yazanların çoÄŸu içeri alınır. ArkadaÅŸları Fethi Naci’ye, dergiye yazması için ısrar ederler. O da, bu dergiye, “Oktay Deniz” takma adıyla, son birkaç yılın edebiyat ve toplum sorunlarının birikimini içermiÅŸ yazılar yazar. Yazdıkları büyük yankılar uyandırır.

Gülerek anlattı: “Dergiyi Åžükran Kurdakul’la ikimiz çıkarmaktaydık. Bir akÅŸam BeyoÄŸlu Çiçek Pazarı’nda Åžükran’la bira içiyoruz. YaÅŸar Kemal de geldi. ‘Biz sanki bilmiyor muyuz Oktay Deniz’in kim olduÄŸunu? Elbette Behice Boran!’ dedi.”

“Yeryüzü” kapanır. Fethi Naci, Åžükran Kurdakul ve Metin Özek, “Beraber” dergisini çıkarmaya baÅŸlarlar. Dergi, polisin matbaacılar üzerindeki baskısıyla, kapanmak zorunda kalır. Yıl 1952’dir. Ve Fethi Naci, 1953’de ilk olarak, “Fethi Naci” adıyla Kaynak dergisinde görü-nür. “KurtuluÅŸ Yolu” adındaki bu yazısında Orhan Kemal’in bir hikâyesini eleÅŸtirmektedir. Yazıyı gören Ataç, Nihat Erim’in “Halk” adlı gazetesinde, yazarını öven bir “SöyleÅŸi” döktürmüÅŸtür. Ondan sonra Fethi Naci, Kaynak dergisiyle Yeni Ufuklar’da edebiyat sorunları üstüne yazılarını sürdürür. Bu yazılar, o yılların koÅŸulları içinde, edebiyat sorunlarına Marksçılık açısından ilk yaklaşım denemeleridir. Büyük bir ilgiyle karşılanır. 1956’da bu yazılar “İnsan Tükenmez” adlı kitapta toplanır. “İnsan Tükenmez” yayınlandıktan üç ay sonra polis tarafından toplatılarak, yazarı için, komünizm propagandası yaptığı iddiasıyla 7.5 yıl ceza istenir. (Åžu günlerde gerek “İnsan Tükenmez”, gerekse Rauf Mutluay’ın “100 Soruda Türk Edebiyatı” Rusçaya çevrilmektedir. Demek, “İnsan Tükenmez” Rusya’da, yazarı Fethi Naci ise SaÄŸmalcılar’da “arz-ı endam” eyleyecek.) Fethi Naci bundan sonra yazılarına Ankara’da yayımlanan Pazar Postası ile Dost dergilerinde devam eder. Özellikle askerliÄŸini yaptığı 1958 – 59 yılları, onun en yoÄŸun edebiyat çalışmalarını toplayan yıllardır. Öyle ki, Dost dergisinin açtığı bir soruÅŸturmada, 1959 yılının en beÄŸenilen eleÅŸtirmeni olarak seçilir. Ve 1959 yılında da, ikinci edebiyat kitabı olan “Gerçek Saygısı” yayınlanır. Yayınlayan, ÅŸimdiki Sol Yayınlar sahibi Muzaffer Erdost’tur. Bu ikinci kitabında, hiç

Fethi Naci omuzlar üzerine alınıp Zincirlikuyu Mezarlığına götürülmeden biraz önce. Az sonra imam gelip cenaze namazını kıldıracak. Hakkınızı helal ediyor musunuz? diye sormadan önce, bir edebiyatçının uÄŸurlandığını dile getirdiÄŸi konuÅŸmasında, Necip Fazılın ölüm üzerine bir ÅŸiirini okuyacak: Ölüm güzel ÅŸey, budur perde ardından haber / Hiç güzel olmasaydı, ölür müydü peygamber.
Fethi Naci omuzlar üzerine alınıp Zincirlikuyu Mezarlığı'na götürülmeden biraz önce. Az sonra imam gelip cenaze namazını kıldıracak. "Hakkınızı helal ediyor musunuz?" diye sormadan önce, öÄŸle vaazında ruh ve madde iliÅŸkisini ele alan imam, bu kez, bir edebiyatçının uÄŸurlandığını vurguladığı konuÅŸmasında, Necip Fazıl'ın ölüm üzerine bir ÅŸiirini okuyacak: "Ölüm güzel ÅŸey, budur perde ardından haber / Hiç güzel olmasaydı, ölür müydü peygamber." Tuhaf bir Mobius ÅŸeridi: "Lise yıllarında, sırf Sait Faik'in hikâyeleri yayımlanıyor diye, onca parasızlığıma raÄŸmen, Necip Fazıl'ın çıkardığı Büyük DoÄŸu dergisinin tek sayısını kaçırmazdım."

kuÅŸkusuz, Fethi Naci’yi edebiyat sorunlarını çok daha iyi kavramış, daha geniÅŸ görüÅŸlü bir eleÅŸtirmen ve denemeci olarak görürüz karşımızda. Ele aldığı konulara çok zekice, çok ustalıkla sokulur. Hem duygulu, hem ölçülüdür. Hiçbir ÅŸeyi kestirip atmaz. Daha doÄŸrusu kestirip atmaz görünürken, geçerli ve doÄŸru yargılara ulaşır.

1959 Aralık ayında askerlik bitmiÅŸ, o Ankara’dan İstanbul’a dönmüÅŸtür. Edebiyat üstüne yazılarını, artık İstanbul’da çıkan Pazar Postası dergisinde “10 Türk Romanı” dizisi ile, Dost’a yolladığı yazılarla sürdürür.
İstanbul’daki EmayetaÅŸ Fabrikasına, “İş ve İşçi Bulma Kurumu” aracılığı ile, personel ÅŸefi ve genel sekreter olarak girmiÅŸtir.

27 Mayıs 1960!

Fethi Naci edebiyattan kopacak, yıllardan beri kafaıinda birikmiÅŸ durmuÅŸ olan ÅŸeyleri yazıp söylemek için ekonomik sorunlara geçecektir, önce Melih Cevdet’in yönettiÄŸi “Büyük Gazete”de, sanat sayfasında sosyal ve politik konulu yazılar yazar, sonra çok sevdiÄŸi dostu Ali Gevgilili’nin zorlamasıyla Vatan gazetesinde 1961 yılında ekonomik, sosyal, politik konulu yazılar yazmaya baÅŸlar.

1962 yılı Haziranından Kasım ayının 12’sine kadar “Gerçek Saygısı” baÅŸlığı altında günlük fıkralar yazmıştır. Bunlar genellikle, sosyalizmi öÄŸrenmek isteyenlere, sosyalizmi daha önce öÄŸrenmiÅŸ olan birisinin ilettiÄŸi düÅŸüncelerdir ve bu bakımdan ilgiyi çekmiÅŸtir. Naim Tirali Vatan’ı Ankara’ya götürmeÄŸe karar verince, Vatan’dan ayrılan Fethi Naci, Türkiye İşçi Partisi’nin yayın organı olan “Sosyal Adalet” dergisinin ilk kurucuları ve yöneticileri arasında yer alır. Ve yazdığı yazılar Parti içinde birtakım tartışmalara yol açınca, dergiden ayrılmak zo-runda kalır. 1962 Kasımında, üyesi olduÄŸu Türkiye İşçi Partisi’nin faaliyetlerinden bir süre uzaklaşır. Nedir ki, 1963 Haziranında Türkiye İşçi Partisi’nin programım hazırlamak zorunluÄŸu ortaya çıkınca, Mehmet Ali Aybar’m üstelemeleriyle, bu programı hazırlama faaliyetine katılır. 7 ay, geceli gündüzlü, bu programı hazırlamak için çalışır. (“Bu 7 ayda belki yedi kere karımla ve çocuÄŸumla yemek yememiÅŸtim..” diyor.) Program biter, 1964 yılında Partinin İzmir’de ilk Büyük Kongre’si olur, Kongre sonunda Parti yöneticileriyle uyuÅŸmazlığa düÅŸen Fethi Naci, Partiden kovulur.

1964 güzünde, DoÄŸan AvcıoÄŸlu’nun çaÄŸrısı üzerine Yön dergisinde yazmaya baÅŸlar. Bir yandan haftalık fıkralar yazarken, bir yandan da derginin sanat sayfasını yönetir. 1965 Nisanında, EmayetaÅŸ Fabrikası Murahhas Üyesi, Fethi Naci’yi bir seçme karşısında bırakır: “Ya EmayetaÅŸ’ı seçersiniz, ya sosyalizmi..”
Bu söz üzerine hemen istifasını verip EmayetaÅŸ’tan ayrılan Fethi Naci “Gerçek Yayınevi”ni kurar.

Sordum: “Ne alırdın Emayetas’tan?”

“Ayda 3.200 lira!” diye cevap verdi.

Eylemin düÅŸünceyle uyuÅŸumu konusunda çeÅŸitli çalışmalara giriÅŸen Fethi Naci’yi, 1967 yılının başında, haftalık Ant dergisini yayınlamak için YaÅŸar Kemal ve DoÄŸan Özgüden’Ie anlaÅŸmış buluruz. Bu dergi hâlâ yayınlanmaktadır, ama 1967’nin sonunda, DoÄŸan Özgüden’le an-laÅŸamayan Fethi Naci dergiden ayrılmıştır.
Önce ÅŸair, sonra eleÅŸtirmen, daha sonra program hazırlayan bir partizan. En sonunda editör. “Gerçek Yayınevinin kimisi toplatılan kitap sayısı kısa sürede 25’i bulmuÅŸken, buna ÅŸimdi “100 Soruda” adıyla ekonomi, toplum, tarih ve sanat sorunlarını sorulu cevaplı götüren yeni bir dizi eklendi, bu dizinin sayısı da, ÅŸimdiden 13’ü buldu.

“Gerçek Yayınevi”ni kuralı beri Fethi Naci yalnız baÅŸkalarının kitaplarını çıkarmamış, kendisi de kitap yayınlamıştır: Yayınevinin Mayıs 1965’de çıkan “Az GeliÅŸmiÅŸ Ülkeler ve Sosyalizm” adlı ilk kitabı onundur. Sonra bu kitabını “Emperyalizm Nedir?” (AÄŸustos 1965), “Japon Kalkınması ve Türkiye” (Åžubat 1966), “Askerî Darbeler ve Demokrasi” (AÄŸustos 1966), “Kompradorsuz Türkiye” (Mayıs 1967) ve “100 Soruda Atatürk’ün Temel GörüÅŸleri” (Ekim 1968) adlı kitapları izler.

Bu arada, seyrek de olsa, Yeni Dergi’de onun roman sorunlarına deÄŸinen yazılarına raslıyoruz.
Yıldız Sertel, “Türkiye’de İlerici Akımlar” adlı kitabında (s. 293 ve sonrası), Fethi Naci’yi “Sosyalist Veya Kapitalist Olmayan Yolla Kalkınma Akımı (TİP’liler)” içinde anar: “Bu hareketin fikir önderliÄŸini yapanlar arasında Parti Genel BaÅŸkanı Aybar, eski Doçent Behice Boran, Fethi Naci, ErdoÄŸan BaÅŸar, Selâhattin Hilâv gibi aydınları sayabiliriz. Bu akımı öteki akımlardan ayıran önemli özelliklerden biri, bunun sadece bir fikir hareketi olarak kalmayıp, aynı zamanda bir siyasal parti ÅŸeklinde çalışmasıdır.” der.
Sendikaların eÄŸitimi konusunda, zaman zaman Anadolu gezisine çıkıp, öÄŸretici nitelikte konferanslar vermesi saÄŸlanan Fethi Naci’nin görüÅŸlerine iliÅŸkin ÅŸu açıklamalarda bulunur: “.. toplum içinde siyasal nüfuzlarını artıran iÅŸçiler sanayileÅŸmeyi ön plana alan, emekten yana ve emekçi yığınlarının iÅŸtirakiyle iÅŸleyen, özel sektörü genel plana baÄŸlı duruma getiren bir iÅŸçi idaresi kuracak ve bu safhada sosyalizme demokratik yolla geçiÅŸin temelleri hazırlanacaktır.

Bu sosyalizmin dışında ayrı bir sistem, bir “az geliÅŸmiÅŸ memleketler sosyalizmi” falan deÄŸildir. Bu sadece ve sadece bir geçiÅŸ safhasıdır. “Kapitalist olmayan yol sadece, memleketi sosyalizme götürecek ekonomik ve sosyal bir evrimin baÅŸlangıcım gösterir.” (Fethi Naci: “Az GeliÅŸmiÅŸ Ülkeler ve Sosyalizm” s. 74) F. Naci’ye göre, az çok geliÅŸmiÅŸ kapitalist iliÅŸkilerin var olduÄŸu memleketlerde bu, kapitalizmi daha çok geliÅŸtirmek safhasını atlayarak, sosyalist ekonomiye geçiÅŸi saÄŸlayan bir mekanizmadır. Bu yolu tutan memleketler deÄŸiÅŸik geliÅŸme safhalarında olabilirler. Fakat herhalde, çoÄŸunda kapitalizm az geliÅŸmiÅŸ durumdadır ve feodalizm kalıntıları hâlâ önemli bir rol oynamaktadır. Onca Türkiye bu kategoride bir memlekettir. Bu sebepten, onun geliÅŸmesine en uygun yol, kapitalist olmayan yoldur. Bu yola geçiÅŸ, objektif ÅŸartlarında tabii geliÅŸmesine bırakılamaz. “Kapitalist olmayan bir geliÅŸmede ilk rol sübjektif faktöründür; baÅŸka bir deyiÅŸle, devrimci sınıflarındır; bu sınıfların haklı ve doÄŸru politikasıdır.” Fethi Naci’nin izahına göre, tarihsel bakımdan, kapitalist olmayan yol, bugünkü ÅŸartlarda ortaya çıkmış bir imkândır, yani sosyal geliÅŸmenin feodalizm – kapitalizm – sosyalizm ÅŸeklinde tabii ardarda geliÅŸimindeki sırayı bozmak ve sosyalizme, kapitalizm devresini büsbütün atlayarak veya olgunlaÅŸmış bir kapitalizm devresini durmadan geçmek mânasına gelir. BaÅŸka kelimelerle, “kapitalist olmayan yol, belli bir noktaya kadar sosyal geliÅŸme kanunlarının kapitalizme ayırdığı tarihsel rolü oynar. Sosyalizm için maddî ve sosyal hazırlık yapar. Fakat kapitalist olmayan geliÅŸme, bu iÅŸi son derece kısaltılmış bir tarihsel süre içinde ve kapitalizmin kaçınılmaz aksaklıklarından kurtularak yapmayı mümkün kılar” (Az GeliÅŸmiÅŸ Ülkeler ve Sosyalizm, s. 75).

Böylece Fethi Naci, Türkiye’deki sol akımların yorumlanışı ve deÄŸerlendiriliÅŸinde adı sayılı kimseler içinde anılır. O, doÄŸruluÄŸuna inandığı yolda herkesle çalışmaya hazırken, bir yer gelir, bir an gelir, o yol uÄŸruna, en “gözünün bebeÄŸi” kimselerle tartışıp çatışmaktan geri kalmaz. Yön’den ayrılır, EmayetaÅŸ’tan istifa eder, Partiden kovulur, Ant dergisinden uzaklaşır. Günlük dostları arasına daha çok sanat çevresine baÄŸlı kimseler, ÅŸair Edip Cansever’ler, eleÅŸtirmen Rauf Mutluay’lar, sanatsever “Balıkçı Nuri”ler girer.

Sanat yazıları da yazdığım AkÅŸam’ın 9 Ekim 1956 günlü nüshasında, onun “İnsan Tükenmez”i ile ilgili bir yazı yazmıştım. 1958 güzünün bir akÅŸamüstü, bize gelen Nezihe Meriç, Salim Åžengil, Turgut Uyar arasında baktım o da var. O da var ve sayılmasını istemekle birlikte, sevilmeyi çok isteyen, kasıntısız bir insan. Sonra ben onun, onu edebiyat alanında alıkoymaÄŸa çalışır, eleÅŸtirmenliÄŸini sürdürmesini ister arkadaÅŸları arasına girdim. Kendisine karşı, bu konuda, direnmekteyim. Türk Edebiyatı, zaten sayıca az olan dostlarını baÅŸka alanlara kaptırmamalıdır, derim.

Kadıköy : 16 Eylül 1969

100 Kere Sorulan: Gençler nerede? Bir öÄŸle vakti cemaatinden daha az ya da o kadar bir topluluÄŸun uÄŸurladığı bu insanı okuyan gençler; genç edebiyatçılar, çevirmenler, yayıncılar, akademisyenler, medya insanları.. nerede onlar? Çok geliÅŸmiÅŸ Türkiyede bile İnsan Tükenmez, ama Görünmez mi aynı zamanda?
100 Soruda: Gençler nerede? Bir öÄŸle vakti cemaatinden daha az ya da o kadar bir topluluÄŸun uÄŸurladığı Fethi Naci'yi okuyan gençler; genç edebiyatçılar, çevirmenler, yayıncılar, akademisyenler, medya insanları.. nerede onlar? İnsan Tükenmez, ama Görünmez mi oldu geçen zamanda?