Rusça çevirmeni Nihal Yalaza Taluy’un M.E.B. Klasikler Dizisi’nde 1946 yılında yayımlanan bir çevirisi (Rus din adamı Protopop Avvakum’un Hayatım adlı özyaÅŸamöyküsünün çevirisi), 1958 yılında Rusya’da “Rus Edebiyatı ve Folkloru” adlı dergide tanıtılmış ve eleÅŸtirilmiÅŸ. Bu çeviri eleÅŸtirisi 50 yıl sonra Rusçadan Türkçeye ilk kez çeviriliyor.

PROTOPOP AVVAKUM’ UN “HAYATIM” ADLI ESERİNİN TÜRKÇE ÇEVİRİSİ

А. H. RAFİKOV

Protopop Avvakum’un yazdığı Hayatım adlı eser, çoktan beri dünyadaki müstesna eserler arasındaki haklı yerini aldığından, bütün ya da alıntı olarak birçok Batı Avrupa ve DoÄŸu diline çevrildi.

Avvakum’un Nihal Yalaza Taluy -Prototop Avvakum‘ı Türkçe’ye de çevrildi. Çevirinin basımının üzerinden on yıldan fazla bir zaman geçmesine raÄŸmen, ÅŸu ana kadar neredeyse kimsenin haberi yok.(1) Bu yüzden konunun üzerinde kısaca durmanın mümkün olduÄŸunu düÅŸünüyoruz.

Avvakum’un Hayatım‘ının çevirisi, İstanbul’da Milli EÄŸitim Basımevi “Rus Klasikler Dizisi”nde basılmış. Çeviri için protopop Avvakum’un 1934 yılında N. K. Gudziy editörlüÄŸünde çıkan Sovyet basımı kaynak alınmış.(2) Çeviri, Nihal Yalaza Taluy tarafından yapılmış. Çeviride küçük bir giriÅŸ makalesi ve Hayatım’ın N. K. Gudziy basımında gösterilen bölümleriyle ilgili yazılan yorumlar var. Yazar, giriÅŸ makalesinde Avvakum’un eski bir din adamı ve yazar olarak kısa bir özgeçmiÅŸini veriyor ve hayatındaki baÅŸlıca olayları anlatıyor. Çeviri, sadece A’nın imzasıyla redakte edilen kaynaktan yapılmış, diÄŸer iki farklı basım seçeneÄŸi çevirmen tarafından bir kenara bırakılmış.

Avvakum’un Hayatım‘ını çevirmek kolay iÅŸ deÄŸil, bu eserin hem dili hem de üslubu fazlasıyla özgün. Avvakum’un otobiyografisinin yabancı bir dile çevrilmesi hususunda F. M. Dostoyevski’nin dile getirdiÄŸi ÅŸüpheler de yersiz deÄŸil.(3)

N. Y. Taluy’un hakkını teslim etmek adına, bir 17. yüzyıl sanat eserinin bu zor metninin Türkçe’ye çevrilmesiyle ilgili ödevin üstesinden baÅŸarıyla geldiÄŸini belirtmek gerekir. Avvakum’un yazı tarzını ve içeriÄŸinin özgünlüÄŸünü Türkçenin elverdiÄŸi ölçülerde aktarmış. Bununla birlikte çeviri, geniÅŸ Türk okuyucu kitlesinin anlaması için oldukça sade, basit ve doÄŸru yapılmış. Çevirinin eksiklerinden bahsedecek olursak bunların çok az olduÄŸunu ve N. Y. Taluy’un çalışmasının genelde bıraktığı iyi izlenimi hiç aÅŸağıya düÅŸürmediÄŸini söyleyebiliriz.

Eksiklikler genel olarak coğrafi adların, bazı Rus isim ve soyisimlerinin yanlış yazılmasıyla ilgili. İşte onlardan bazıları:

Avvakum, biyografisinde: “Novgorod’a yakın bir yerde, Kudma Nehri arkasında” yaÅŸadığını belirtiyor, N. Y. Taluy ise bu cümleyi: “Novgorod sırasında, Kudma nehri arkasında” olarak çeviriyor.(4) Bu arada aynı hata Türk Ansiklopedisi’nin Avvakum’a ayrılan maddesinde de tekrarlanıyor(5) ve Hayatım ÅŸu ÅŸekilde tanımlanıyor: “Avvakum’un Hayatım adlı eseri yazarın en ünlü eseridir ve Rus edebiyatındaki ilk otobiyografidir. Avvakum, kendi ana dili olan Rusça’yı çok sevdiÄŸini ve eserlerini o zamanlar Rusya’nın edebi dili olan Slavcayı reddedip, Rusça konuÅŸma diliyle yazdığını söylüyor” (çeviri bana ait, A. R.).

Rus ismi Filip, Filik,(6) Prokopiy ismi ise Propopey olarak çevrilmiÅŸ.(7) Avvakum’un annesi için “anam Martay’dı” denilmiÅŸ,(8) orjinalinde, annesinin Mariya, vaftiz annesinin Marfa olduÄŸu söylenmesine raÄŸmen.
Sayıların yanlış ifade edildiÄŸi yerler var. Avvakum’un eserinde: “Papazlık hayatım sadece otuz yıldan ibaret” yazan kısmını, Nihal Yalaza Taluy: “Papazlık hayatım yirmibeÅŸ yıldan ibaret” olarak çevirmiÅŸ. Birkaç küçük eksiklik daha göstermek mümkün, fakat tekrar ediyorum: Bu eksiklikler, Avvakum’ un Hayatım adlı eserinin, Nihal Yalaza Taluy’un büyük bir emek sarfederek, eski Rus edebiyatının bu eÅŸsiz eserini, Türk okuyucusuyla tanıştırmasını saÄŸlayan iyi çeviri çalışmasının deÄŸerini düÅŸürmüyor.

Son olarak, bu vesileyle, Sovyetler BirliÄŸi Bilimler Akademisi Kütüphanesi’nin Avvakum’un Hayatım adlı eserinin Türkçe çevirisinin gönderilmesiyle ilgili ricasını, hızlı ve nezaketle yerine getirdikleri için Ankara’daki Milli Kütüphane yöneticilerine teÅŸekkürlerimi iletmek istiyorum.

Notlar:

(1) Protopop Avvakum, Hayatım. Nihal Yalaza Taluy tarafindan dilimize çevrilmistir. İstanbul, Milli EÄŸitim Basimevi, 1946, s. 140.
(2) Protopop Avvakum’un kendisinin yazdığı hayatı ve eserleri, editörlük, giriÅŸ makalesi ve yorumlar N. K. Gudziy, “Academia” yay., Moskova, 1934, 500 s.
(3) F. M. Dostoyevski, Bir Yazarın GünlüÄŸü 1876, Külliyatı, Devlet Basımevi, Moskova, 1929, c.11., s. 362. (Türkçesi: Bir Yazarın GünlüÄŸü, çev. Kayhan Yükseler, YKY.)
(4) Bk. : Protopop Avvakum, Hayatım, s. 13.
(5) Türk Ansiklopedisi. Cilt IV. Ankara, 1950, s. 341.
(6) Protopop Avvakum. Hayatım, s. 109.
(7) Agy, s. 77.
(8) Agy, s. 13.

(Türkçeye çeviren Hanife Çaylak, Aralık 2008; kaynak: А. Н. Рафиков (Ленинград), “Турецкий перевод «Жития» протопопа Аввакума,” Русская литература и фолклор, стр. 668-669, 1958. Resim: xirsahaf.)