Bu yazıyı okuduÄŸunuza göre büyük bir olasılıkla makine çevirisini ya bir ÅŸekilde duymuÅŸsunuzdur ya kullanıyorsunuzdur. Ya da hiçbiri… Ama adından da anlaşılacağı gibi insanın deÄŸil makinenin yaptığı çeviriden bahsettiÄŸimizi anlamışsınızdır.

Saçaklı Mantık’la (Fuzzy Logic) bir yakınlığınız var mı? Felsefe veya bilgisayar dünyasındansanız cevabınız kesinlikle evettir. Yoksa kısaca ÅŸöyle özetleyebiliriz: yalnız siyah ve beyazın deÄŸil gri tonların da var olduÄŸunu, karar aÅŸamasında ara katmanların da hesaba katılması gerektiÄŸini ileri süren, yani ikili mantığı deÄŸil çoklu mantığı, Aristo mantığını deÄŸil diyalektiÄŸi temel alan düÅŸünce sistemidir.

Åžimdi burada bilmediÄŸim denizlere yelken açıp ne bir bilgisayar teknolojisinden ne de zaman zaman uhrevi boyutları da sorgulanabilecek bir felsefi düÅŸünce sisteminin bilinmeyen yönlerinden bahsedeceÄŸim. Sadece mütevazı çevirmen kimliÄŸimle insan çevirisi ile makine çevirisi üzerine yapacağım bir düÅŸünce egzersizini, bir denemeyi paylaÅŸacağım sizinle.

Siyah kahve? Yoksa zenci kahve mi istersiniz? Ya da karanlık kahve? Ben ÅŸahsen sade kahveyi tercih ederim. Sütsüz.

Diyelim elimizde bir makine kahvesi kullanım kılavuzu var. GiriÅŸi etkileyici bir reklam diliyle hazırlanmış. Hani ÅŸöyle bir dil kullanılmış: “Sabah uyandınız. Gözlerinizi açamıyorsunuz. Kahve? Sade lütfen… Mutfaktan mis gibi hazır kahvenin kokusu geliyor….”

Kılavuzun diÄŸer bölümlerinde makinenin daha teknik detaylarına girilmiÅŸ. Monoton teknik kılavuz tercümesi yani…

Teknik dili görünce makineci/çevirmen kılavuzu alır, makineye takar!…

Metnin çevirisi ÅŸöyle çıkar: “Sabah uyandın. Gözlerinizi açamazsın. Kahve? Siyah lütfen… ”

Yorum yok…

C-3PO
Sinema tarihinin en ünlü robot çevirmeni: Star Wars / Yıldız SavaÅŸları filmlerinden, C-3PO. Galaksinin milyonlarca dilini biliyor ve eÅŸzamanlı çeviri yapabiliyor.

Bill Gates’in “0-1 imparatorluÄŸu”nun galibiyetinin mi yoksa maÄŸlubiyetinin mi göstergesidir bu? Siyah/beyaz, yes/no imparatorluÄŸu… Gri/açık gri/koyu gri/yeÅŸil gri/kızıl gri/mavi gri diye çeÅŸitlenebilen ara tonları,  belki/olası/ÅŸartlı evet/ÅŸartlı hayır/evet ama/hayır ama diye sıralanabilen olası seçenekleri göz ardı eden bir imparatorluk bu. Aynı çoktan seçmeli test tekniÄŸinde olduÄŸu gibi. Soruyu cevaplamak için dört seçeneÄŸiniz var, ama sorunun cevabı verilen dört seçenekten çok daha farklı yorumları da içeriyor olabilir. O zaman doÄŸruya en yakın olan seçeneÄŸi iÅŸaretlemek zorundasınız. Ama tam doÄŸru o mu? Beynin sınırlarını geriye çeken, kısıtlayan, etrafına bir perde ören bu imparatorluÄŸun ürünlerinde Black=Siyah ise Black=Sade olamaz. Black=Sade olabilmesi için “kızıl gri” tonunun, “evet ama” seçeneÄŸinin de tanımlanmış olması gerekir. Bu tanımlamayı yapabilmek, yani baÄŸlama göre doÄŸru kelimeyi seçmek çok geliÅŸmiÅŸ, insan beynindeki nöron etkileÅŸimine eÅŸ bir olasılıklar ve katsayılar bütününü gerektirir ki bugüne kadar böyle bir bilgisayar yazılımı üretilememiÅŸtir. Bu çok zor görevi misyon edinen dev yazılım kuruluÅŸlarının lanse ettiÄŸi, ancak çıkan sonuçlara bakıldığında emekleme aÅŸamasında olduÄŸunu gördüÄŸümüz makine çevirileri insan aklıyla yarışta inÅŸa alanını ne kadar geniÅŸletip ne kadar yükseltebilecek? İnsanın dil zekasına ulaÅŸabilmesi için dilde hem yatay hem de dikey büyümeyi gerektiren bu yazılım programları sonunda hedeflenen mükemmeliÄŸe eriÅŸebilecek mi?  0-1 imparatorluÄŸu bir kadim efsanenin gerçekleÅŸmesini saÄŸlayacak, yarım kalan Babil kulesi inÅŸaatını tamamlayabilecek mi?

Cevap: a) Şartlı evet, b) Belki, c) Şartlı hayır, d) Evet ama.

Machine TranslatorAncak bu ve benzeri cevap seçeneklerinin de var olduÄŸunu kabul ettiÄŸimiz zaman, bu durumu beyinlerimizin algıladığı, dilimizin telaffuz ettiÄŸi anda insanoÄŸlu makine çevirisi ile dillerarasında tam anlaşılırlığı saÄŸlayabilir ve belki bununla baÄŸlantılı olarak uluslar, ırklar ve kurumlar arasındaki önyargılar sona erebilir.

Peki Babil Kulesini yeniden inÅŸa etmeye çalışan insanoÄŸlunun bunu yaparken kolaya kaçıp (ya da çaresizlikten) kendi dilinin sınırlarını kısıtlama giriÅŸimine ne demeli? “Kontrollü Dil” kavramı ile ÅŸimdi de bilgisayarın bilinen formatlarda, yani 0-1 imparatorluÄŸunun hakimiyetinde çeviri yapmasını kolaylaÅŸtırmak için artık “kontrollü bir dilde” yazı üretecekmiÅŸiz kurumlarımızda. Yazılım o dilin ne kadarını biliyorsa o kadarını yazacağız yani, çevrilmesini istediÄŸimiz metinler için. Beynin sınırlarını geri çekmeye, kısıtlamaya devam edeceÄŸiz yani… Bu noktada George Orwell’in bir kahin mi yoksa insan beyninin sınırlarını çok iyi çözümlemiÅŸ bir deha mı olduÄŸunu ve “kontrollü dili” bir sonraki yazımıza bırakarak ÅŸimdi sıcak bir kahve içelim. Sade lütfen.

(Çeviride Kontrollü Dil ve Dil Tutulması)