(Makine Çevirisi ve Saçaklı Mantık)

AÄŸaç aynı yerde duruyor yıllardır; yaprakları dökülüp yeniden açarak. Saçlarımız uzuyor, beyazlıyor hatta; elimizde olmadan. İnsanoÄŸlu kontrolü altına almaya çalıştıkça direniyor doÄŸa. Umursamaz! Gene de azimli insanoÄŸlu, dünyayı tektipleÅŸtirmeye çalışıyor ve tüm dünyanın onun gücüne tapmasını istiyor. Fütursuz!

Makine çevirisinin mükemmelleÅŸtirilmesi adına yapılan çalışmalar devam ediyor. Bazıları “az kaldı, tüm dünya dilleri arasında yetkin çeviriler yapılması yakındır” dese de bunun hiç de öyle kolay bir ÅŸey olmadığı ortada. Bunun en açık kanıtı ise sınırlandırılmış, kontrollü bir dilde yazarak makine çevirilerinde mükemmelliÄŸin yakalanması giriÅŸimi. Kısaca tanımlamak gerekirse, kontrollü dil, çevirisi yapılacak metinlerin, “makine çevirisinin sınırlı dünyasına uygun formatta” yazılmasıdır diyebiliriz. Veya 0-1 imparatorluÄŸunun insanoÄŸlunun zihnini esir alması. Makine çevirilerinin bir türlü istenen mükemmelliÄŸe ulaÅŸamaması sonucu çok-uluslu talepciler yazılım geliÅŸtirmecilerini ÅŸu mantığa yöneltmiÅŸ görünüyor: makine insan beyninin olanaklarına ulaÅŸamıyorsa, insan beyninin olanakları makineninkine indirgenebilir. Beynin sınırları geri çekilerek hem dil istenildiÄŸi gibi kullanılabilir hem de dolaylı olarak zihin kontrol altına alınabilir. Ucuz ve kolay bir çözüm!

Google adlı Makinenin Çeviri ÖrneÄŸi
Google adlı Makinenin Çeviri ÖrneÄŸi (Nisan 2009)

Basit kelimelerle basit tümceler kurulması, etken-edilgen çatıların yalnızca etken olanının kullanılması, tümcenin birkaç tümcecikten deÄŸil tek özne + tek yüklem ve nesneden oluÅŸması, zamir/gizli özne kullanılmaması, çok gerekiyorsa zamir yerine cümlede aynı ismin birkaç kez tekrarlanması (makine o zamirin diÅŸi mi, eril mi olduÄŸunu ve neyin yerine kullanıldığını algılayamıyor) gibi çeÅŸitli kuralları olan bu “kontrollü dille çeviri amaçlı yazı yazma” eylemi için insanın beynini robotlaÅŸtırması ve beyninin “dilde yaratıcılık” bölümünü kapatması gerekiyor. Robotik düÅŸünme yetisi olanların baÅŸarılı olacağı bir dünya öngörüyor kontrollü dille makine çevirisi. Sömürgelerin yoksulluÄŸu gibi insan zihninin de yoksullaÅŸtırılması gerekiyor bunun için. Dil emperyalizminin son halkası da tamamlanıyor…

AÄŸaç hep aynı yerde, yapraklarını döküp tekrar açarken, insan beyni kontrol altında 0-1 imparatorluÄŸuna teslim. 1-0.

Dil organiktir; ilerlemesine ket vurulduÄŸu zaman yeni geniÅŸleme olanakları arar kendine. Bulamazsa, yabancı unsurları içine alır; öyle ürer bu kez. Bunun sonucunda dilin doÄŸal akışı bozulur, tutuklaşır, kekemeleÅŸir dil.  Ülkemizde önce çeviri dizilerin, çeviri teknoloji ürünlerinin etkisiyle yeni bir Türkçe konuÅŸmaya baÅŸladık. Daha sonra zamanla birbirimizi tamamen anlayamaz hale geldik. Üç kiÅŸinin bulunduÄŸu bir sohbet ortamında, bir kiÅŸi muhakkak ötekinin söylediklerini üçüncü kiÅŸiye tekrar açıklama gereksinimi hissediyor. Hem dinleyende algılama bozukluÄŸu hem de anlatanda anlatamama sorunu görülüyor toplumda. Dilimiz tutuldu adeta; ne kendimizi ifade edebilir ne de karşımızdakini anlayabilir durumdayız artık.

Teknolojide tamamen dışa bağımlı olan ülkemizin veya ülkemiz benzeri baÅŸka ülkelerin zaten tutulmuÅŸ olan dilinin, kontrollü dille yazma ve çevirme sonucu nasıl evrilip deÄŸiÅŸeceÄŸini bir düÅŸünelim.

Bu yöntemin uygulanması sonucu, çeviri yazılımının istemediÄŸi sözcükler ve dilbilgisi yapıları dilimizden dışlanarak, adeta George Orwell’in kehanetini doÄŸrularcasına teknolojik “yenikonuÅŸ” sözlüÄŸü ile dil tutulmamız global afaziye[1] dönüÅŸecek. KuÅŸkusuz!

Digital Evolution
Sayısal Evrim, Rommel Bundalian.

Belki de aÄŸaç, yıllar sonra, gene bağımsız ve umursamaz, eriÄŸe durduÄŸunda, insan kontrollü bir dünya için kontrollü bir dille yazıp çevirerek yeni bir dil konuÅŸuyor olacak, robotik.

Olsun, daha fazla teknoloji daha ileri bir geliÅŸmiÅŸlik seviyesine ulaÅŸmamız için gereklidir de diyebiliriz. Daha fazla araba üretilsin; daha fazla fabrikalar kurulsun, herÅŸey daha fazla satılsın, araba çöplükleri daha fazla metalle dolsun. Fabrikalarda üretim hatları endüstriyel çeviri yapan, tüm dünya dillerini kontrol altına alan, tektip dil yapısı temelinde çalışan çeviri yazılımlarıyla harekete geçsin; kime ne?  Herkes aynı ürünü veya eylemi aynı formatta, aynı dilbilgisi çatısıyla ifade etsin; ne çıkar? HerÅŸeyin yapayını üretebiliyorken neden baÅŸka bir dile çevrilecek bir metni kendi dil olanaklarımızı kısıtlayıp yapay olarak üretilen yeni bir dilde yazıp çevirmeyelim ki? Bununla eÅŸgüdümlü olarak, okuma eylemini de tektip tümceleri ezbere algılama yeteneÄŸine indirgemeyelim? HerÅŸey hayatı kolaylaÅŸtırmak için deÄŸil mi..

O zaman okuma ve yazma eylemlerinin baÅŸlı başına bir uÄŸraÅŸ, çevirinin dillerin dili olduÄŸu gerçeÄŸi tersyüz edilerek,[2] okuma ve yazma ezbere dayalı birer algılama, çeviri ise güdülenmiÅŸ kontrollü bir dilin bir baÅŸka dile belli cümle kalıpları içinde aktarılmasından ileri gidemeyen edimler haline gelecek. Emeksiz!

KeÅŸke çok-uluslu teknoloji devlerinin hızla küreselleÅŸmesi ve aynı hızla yerelleÅŸtirilmesi ve daha çok nüfusa daha çok ürün satması tek amaç olsaydı dedirtecek baÅŸka geliÅŸmeler olmasaydı; belki o zaman bütün bunlar dil emperyalizminin sıradan bir eleÅŸtirisi olarak kabul edilebilirdi.

Teknoloji devlerinin, çevirisi yapılacak metinlerin tektip, kontrollü bir dille yazılmasını öngören ve makine çevirisi için kontrollü dille yazma adı verilen bu “dahiyane icadının” kullanıldığı kayda deÄŸer baÅŸka alanlar da var. Çaresiz!

Bu yöntemin, özellikle eÄŸitim ve iletiÅŸimle ilgili devlet kurumları ve sivil toplum örgütlerinde dil, çeviri ve içerik yönetimini tek elden yürütecek uluslararası bir standartın[3] çıkartılmasında kullanılması için çalışmalar yıllar önce baÅŸlatılmış bile. Bununla da dünya köyüne tek teknoloji – tek terminoloji gibi tek devlet yapısı – tek devlet terminolojisi getirilmek isteniyor olmalı.

Bir dilin iletiÅŸim olanaklarının, dil kaynaklarının, terimlerinin, kaynak yönetiminin, dil verilerinin yazılım diliyle kontrol altına alınarak tüm dünya dillerinin dahil olduÄŸu tümleÅŸik bir yapıda tektipleÅŸtirilmesiyle, o ülkenin devlet kurumlarından baÅŸlayarak büyük dünya köyünün bir üyesi haline gelmesi ve sonucunda dilini ve kendini yitirmesi iyi bir bilim-kurgu filmi senaryosu olurdu herhalde. Filmin bir sahnesinde, arka planda eriÄŸe durmuÅŸ bir aÄŸaç da görünürdü belki. Belki erik aÄŸacının altında yazılmış bir film senaryosuydu tüm bunlar. Mevsimsiz!

C-3po ve Luke


[1] Global afazi, insanın anlaması, konuÅŸması, yazması, okuması, söyleneni tekrarlaması ve objeleri adlandırmasının bozulması anlamına geliyor. Daha fazla bilgi için bkz. çeÅŸitli tıp sözlükleri.

[2] Sayın hocam AkÅŸit Göktürk’ün Okuma UÄŸraşı ve Çeviri: Dillerin Dili adlı sarsılmaz klasiklerine ve ruhuna saygıyla.

[3] ISO/TC 37.

Ek okumalar: http://www.tcworld.info/file/tcworld_2009_02.pdf (özellikle s. 16).

Ayrıca bkz. Uwe Muegge, http://www.muegge.cc/controlled-language.htm.