BeÅŸinci Ulusal Yayın Kongresi bugün, Ankara’da baÅŸladı. Kongrenin hazırlığında, açılış konuÅŸmalarında, komisyonlarda kültür hayatının deÄŸiÅŸik noktalarından çok sayıda kiÅŸi yer aldığı bu kongreyi, öncekilerden ayıran bazı özellikler var. Öncelikle, on bir yıl önce yapılan IV. kongreden sonra bu kongrenin, Türkiye’nin Avrupa BirliÄŸi’yle ya da onun etkileriyle bütünleÅŸme sürecinin etkisini ilk kez tam olarak sergileyecek bir kongre olduÄŸu söylenebilir. Dolayısıyla, bu dönemde STK’lar güçlendiÄŸinden, DoÄŸan Hızlan gibi, bu kongrenin STK’ları daha etkin ÅŸekilde muhattap kabul eden kongre olduÄŸu da söylenebilir.

DiÄŸer yandan, internet yayıncılığının geliÅŸiminin de bu on bir yıla denk düÅŸmesi nedeniyle de önceki kongrelere göre daha açık tanıtımı yapılan, daha ÅŸeffaf gerçekleÅŸen bir kongre olmuÅŸ olmalı bu. Bu açıdan, özel bir internet yayıncılığı komisyonunun olmaması önemli bir eksik; fakat o eksiÄŸi tamamlayan temel bir yenilik var: Bu kongrede çevirinin, Çeviri Politikalarının da ayrı bir baÅŸlık olarak ele alınmış olması, çevirinin geçmiÅŸ yıllarda da konu edilmesine raÄŸmen, alan olarak kendi özerkliÄŸini ilan etmiÅŸ olduÄŸunu gösteriyor.

Müge Gürsoy Sökmen’in baÅŸkanlığını yaptığı Çeviri Politikaları Komisyonu’nda,* incelik göstererek bana da yer verdiler. Komisyon çalışmaları sürecinde çevirmen, çeviri uzmanı ve akademisyen, yayıncı, yazarlar, Çev-Bir ve Çeviri DerneÄŸi temsilcileri  alanın sorunlarıyla ilgili çeÅŸitli görüÅŸler dile getirdi ve geniÅŸ bir öneriler, talepler toplamı hazırlandı. Büyük olasılıkla tamamı gerçekleÅŸtirilemeyecek olan bu talep ve öneriler, genel olarak çeviri alanında tartışılan ve dağınık olsa da yaygın olarak dile getirilen konular, bu kongrede dile getirilmeleri onları yeni bir aÅŸamaya ulaÅŸtıracak. Çeviri eÄŸitiminin güçlendirilmesi, yayıncılığa destek, çevirinin ödüllendirilmesi, çeviri niteliÄŸinin artırılması, çeviri intihaliyle mücadele, çevirmen meslek birliklerinin olanaklarının artırılması, sözleÅŸme ve diÄŸer hukuki sorunlarda geliÅŸtirmeler yaÅŸanması..

Fakat hazırlık çalışmalarına katılsam da, kongreye fiziksel olarak katılmam, çok istememe raÄŸmen, özel ve mutlu bir nedenle mümkün olmadı: ilk oÄŸlum doÄŸdu ve on yedi günlük bir bebeÄŸi bırakıp baÅŸka bir ÅŸehre gitmeye gönlüm razı olmadı; ulusal bir yayın kongresinin benden çok onun geleceÄŸiyle ilgili olduÄŸunu düÅŸünsem bile, gitmek imkansızdı. Bu yüzden kongrede alınacak nihai kararların çeviri sahasının bütününü zenginleÅŸtirmesini dilemek ve ruhen desteklemekle yetinmek durumunda kaldım. Oysa orada olup özellikle Yunus Emre Enstitüsü adı verilen kurumlarla, enstitünün 1000 Temel Eser projesiyle ilgili bilgi almak istiyordum. AÅŸağıda, komisyona sunduÄŸum önerilerin temel kısmı yer alıyor.

Yayın Önerileri

Telif Tarihi Kitabı: 19. yüzyıl sonunda baÅŸlayan Telif ve Tercüme Heyetleri’nin tasarı, taslak ve çalışmalarının tam bir dökümü. Taceddin KayaoÄŸlu’nun Türkiye’de Tercüme Müesseseleri adlı çalışmasında bu konuda genel bir giriÅŸ var, bu çalışma daha da geniÅŸletilerek kesin hale getirilebilir. Bu kitap Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de telif kanunlarının yaÅŸadığı deÄŸiÅŸimi, eser sahipliÄŸi anlayışının geliÅŸimini inceleyen, kanun örneklerine yer veren bir çalışma halinde hazırlanabilir.

Yönetim ve Çeviri: Ziya Gökalp’ten Hasan Âli Yücel’e çeviri konusunda resmi düzeyde giriÅŸimlerin sahibi olan kimselerin fikirlerinin, konuyla ilgili yazılarının derlenmesi; Bu çerçevede Mustafa Kemal Atatürk’ün [ilk meclis ve yöneticilerin] çeviriyle ilgili görüÅŸlerinin, özellikle de Türk NeÅŸriyat Kongresi’nin hazırlanmasıyla ilgili görüÅŸlerinin belirlenmesi yararlı olacaktır.

Seçki: Öner YaÄŸcı’nın Kültür Bakanlığı için hazırladığı, dergilerde yayınlanmış çok sayıda önemli yazı ve denemeye yer veren Cumhuriyet Dönemi Edebiyat Çevirileri Seçkisi adlı yazı derlemesinin yeni baskısı günümüze dek geniÅŸletilerek yapılabilir. Ayrıca Cumhuriyet öncesi için de böyle bir kitap hazırlanabilir. Hiç olmazsa, Öner YaÄŸcı’nın bu önemli derlemesi e-kitap olarak bakanlık sitesinden yayınlanabilir.

Resmi Etkinlik Önerileri

Çeviri Kitaplığı: Yayınların dışında kütüphanelerde çeviri sanatının önemli örneklerine ayrı bir yer ayrılması, en az bir kitaplığın, sözgelimi bir heyet tarafından o yılın ve geçmiÅŸin nitelikli çevirileri olarak belirlenen çeviri kitaplarına ayrılması yoluyla okurlarda çevirinin özel bir iÅŸ ve sanat olduÄŸu bilincinin uyandırılması saÄŸlanabilir.

Uluslararası Çeviri Haftası/Günü: Türkiye’nin çeviri yayınlar açısından özel önemde bir ülke olduÄŸu, 20. yüzyılın ilk yarısında, UNESCO gibi uluslar arası kurumlar tarafından da dile getirilmiÅŸtir; ayrıca Türkiye, ilk uluslar arası çevirmen örgütlerinden olan FIT’in de kurucuları arasında yer almıştır. Bu kabullerden yararlanarak, Türkiye, (Dünya çeviri gününden ayrı olarak) özel bir çeviri haftası ya da günü ilan edebilir. (ÖrneÄŸin bu Hasan Âli Yücel günü olabilir, fakat bir banka-yayıncının bu ismi sahiplendiÄŸi düÅŸünülerek, daha geniÅŸ zeminli bir isim üzerinde durulabilir.) Böyle bir haftada çeÅŸitli ülkelerden çevirmenler, yazarlar ülkeye gelebilir ve toplantılar, ortak giriÅŸimlerle kültürel canlılık saÄŸlanabilir. Böyle bir hafta zaman içinde uluslararası bir telif alışveriÅŸi ortamına da dönüÅŸerek, kendi bütçesini karşılayan bir giriÅŸim haline gelebilir.

Çeviri İntihaline Karşı Öneriler

Çeviri Patenti: GeliÅŸmiÅŸ kitap sanayisine sahip ülkelerden çok, geliÅŸmekte olan ülkelerde, belki de sadece Türkiye’de ÅŸiddetli bir ÅŸekilde görülen çeviri intihalinin önüne geçmek için, çevirinin bazı öÄŸelerinin patent haline getirilmesi yoluna gidilebilir. Sözgelimi, Gogol’ün Rusçada adı “Myortviye DuÅŸi” olan kitabı Ragıb Rıfkı tarafından “Ölü Ruhlar” adıyla çevrilmiÅŸtir, ama Erol Güney-Melih Cevdet Anday tarafından çeviriye konulan “Ölü Canlar” adı daha çok benimsenmiÅŸ, sonraki çeviriler de bu adı taşımıştır. Burada, “Ölü Canlar” adı patentlenebilir ve bu adın baÅŸka çeviriler-çevirmenler tarafından izinle, telif bilgisiyle kullanılması saÄŸlanabilir. Çünkü sonuçta isim bir tür markalaÅŸmıştır. Bunun dışında, çeviri içinde birçok özgün deyiÅŸ, çevirmenin icadı olan sözcük kullanımları (örneÄŸin Mehmet Özgül çevirilerinde Ege bölgesine has sözlere yer vermektedir) patent konusu yapılabilir ve bunların baÅŸka, izinsiz-referanssız kullanan ya da intihal çevirilerde görülmesi durumunda gerekli yaptırım getirilebilir.

Çeviri Tarihi Bilgisi: Uluslararası kitap künye standartlarında, kitabın kütüphane kayıt bilgisi, telif bilgisi yer alır. Çeviriyle ilgili bilgilerin yer alması standart deÄŸildir, çünkü bu standartlar çeviriyi düÅŸük ölçekte yaÅŸayan ülkelerde belirlenmiÅŸtir. Türkiye, kitap künyelerine çeviri bilgisinin de konması için bir giriÅŸime öncülük edebilir. Bu durumda, sözgelimi Ölü Canlar’ın yeni çevirilerinin künyelerinde ÅŸu tip bilgiler yer alabilir:

Gogol’ün bu eseri ilk kez 1937 yılında Ragıb Rıfkı tarafından Fransızcadan “Ölü Ruhlar” adıyla çevrilmiÅŸtir. “Ölü Canlar” adıyla ilk kez 1950 yılında Erol Güney-Melih Cevdet Anday tarafından çevrilmiÅŸtir. 1960 yılında Vedat GülÅŸen Üretürk’ün Fransızcadan yaptığı çeviri de Ölü Canlar adıyla yayınlanmıştır. Dördüncü çevirisi 1970 yılında Ahmet EkeÅŸ’in yine “Ölü Canlar” adıyla Rusçadan yaptığı çeviridir. Eser beÅŸinci kez Ergin Altay tarafından aynı adla, Rusçadan, 2008 yılında çevrilmiÅŸtir.

ya da

Eserin Daha Önceki Çevirileri: Ölü Ruhlar, Ragıb Rıfkı, 1937; Ölü Canlar, Erol Güney-Melih Cevdet Anday, 1950; Ölü Canlar, Vedat GülÅŸen Üretürk, 1960; Ölü Canlar, Ahmet EkeÅŸ, 1970; Ölü Canlar, Ergin Altay, 2008.

Böyle bir künye bilgisi, çevirmenin profesyonelliÄŸini sergilediÄŸi gibi, okurun intihal çevirilerden uzak durmasını da saÄŸlayacaktır.

İnternet Çeviri Kütüphanesi: GeçmiÅŸte yapılan birçok çevirinin, açık kaynak olarak okurlara, kamu yararına sunulması mümkündür. Birçok çeviri, a) 1990 öncesindeki telif serbestisi döneminde yapıldığından, bugün telifle yapılacak yayınlarda kullanılmayabilir; b) dil, üslup vb. standartlar açısından eskimiÅŸtir; c) nadir bulunmaktadır ve yeni basımı yapılmayacaktır. Bu çerçevede, sözgelimi 40 yıl öncesinde yapılmış çeviriler, sahiplerinin de izniyle, elektronik ortama çekilerek, internette yayınlanabilir. Bu onların yeniden yayınlarının önüne geçmez, ama kaybolmamalarını saÄŸlar.

Bu aynı zamanda özellikle klasik eser çevirilerinin intihallere, eski çevirilerin yaÄŸmalanmasına da engel olacaktır, çünkü ucuz ve intihal kitaplar genellikle bu eski çevirilerin yaÄŸmalanması yoluyla yapılmaktadır. Okur-öÄŸrenci asıl kitaplara eriÅŸebilirse, intihalin önüne kısmen geçilecektir.

——

* Çeviri Politikaları Komisyonu aÅŸağıdaki üyelerden oluÅŸmaktadır:
Çevirmenler: Onur Bilge Kula, Cem Küçük
Yazarlar: Hasan Ali ToptaÅŸ, Sabri Gürses
Yayıncılar: Nafer ErmiÅŸ (İmge), İlknur Özdemir (Merkez), Müge Gürsoy Sökmen (Metis)
ÇEVBİR Temsilcileri: Mehmet Moralı, Tuncay Birkan
Çeviri DerneÄŸi Temsilcisi: Turgay Kurultay
Hukukçu: Mustafa AteÅŸ
Çeviri EÄŸitimi Veren Üniversite Temsilcileri: Ender AteÅŸman (Hacettepe Üniversitesi), Betül Parlak (İstanbul Üniversitesi), Åžehnaz T. GürçaÄŸlar (BoÄŸaziçi Üniversitesi)
AB Temsilcisi: Ercan Ertürk (çevirmen)
AB Kültür ve Turizm Bakanlığı (KTB) Kültürel İrtibat Noktası: Hakan Tanrıöver
KTB Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Md.: Sevda Talu (Åžube Md.), Fatih Özdemir (Kültür ve Turizm Uzm. Yrd.)