Kitap Çevirmenleri Meslek BirliÄŸi, Çevbir’in “Dört Aile Bir Hane” üstbaÅŸlıklı 2010 toplantılar dizisinin “Dil, Mülklerin En Tehlikelisi…” adlı ilk toplantısı 20 Åžubat 2010 günü, Oruç Aruoba, SavaÅŸ Kılıç, Bülent Bilmez, Nurcan Kaya ve AyÅŸegül DevecioÄŸlu’nun zengin sunumlarıyla gerçekleÅŸtirildi. Bu ilk toplantıyı yöneten Tuncay Birkan, birliÄŸin Tekel iÅŸçilerine destek verdiÄŸini belirttiÄŸi konuÅŸmasında, tümüyle çevirmenlerin öz kaynaklarıyla bağımsız varlığını sürdüren Çevbir’in çalışmalarının kısa bir tarihçesini vererek, 21 Åžubat Dünya Anadil Günü’nün önemi üzerinde durdu. AÅŸağıda bu konuÅŸmanın metni yer alıyor.

cevbir-4dil1hane-a

“Acıyla KatılaÅŸmak Yerine GeleceÄŸe Umutla Bakmak” * Tuncay Birkan

Öncelikle bu söyleÅŸileri organize eden Kitap Çevirmenleri Meslek BirliÄŸi adına bütün katılımcılara tekrar teÅŸekkür ediyor ve hepinize hoÅŸgeldiniz diyorum.

Çok fazla zamanınızı almayacağım, ama öncelikle bu meslek birliÄŸi hakkında biraz bilgi vermek isterim. Çevbir resmen 2006 yılının Haziran ayında kurulan ve halen 246 üyesi olan bir örgüt, ama tarihi birkaç yıl öncesine dayanıyor: bir avuç çevirmenin 2003 yılında İnternet üzerinde bir haberleÅŸme grubu oluÅŸturmalarıyla baÅŸlayan bir hak arayışının semeresi, çevirmen kimliÄŸini görünür hale getirip hak ettiÄŸi saygınlığa kavuÅŸturma, çok kötü koÅŸullarda çalışan kitap çevirmenlerinin durumlarını düzeltme ve çevirilerin ülkemizde sıkça ÅŸikayet konusu edilen niteliklerini artırma amacıyla verilen bir örgütlenme mücadelesinin ürünü (Hak arayışı ve örgütlenme demiÅŸken, buradan hakları gasp edilmek istenen Tekel iÅŸçisi kardeÅŸlerimizin gösterdikleri olaÄŸanüstü mücadeleye de bir selam yollamak isterim. Dün akÅŸam Çevbir’den bir grup arkadaşımız da kendilerini ziyarete giderek desteklerimizi sundular).  O günlerden bugüne tamamen gönüllü arkadaÅŸların emeÄŸiyle ve tamamen kendi kıt kaynaklarımıza yaslanarak (yani devletten, AB’den ya da herhangi özel bir kurum veya ÅŸirketten mali destek filan almadan) epey ÅŸey baÅŸardık: Onlarca üyemizin yayınevleriyle yaÅŸadıkları sorunları, çoÄŸunlukla mahkemeye gitmeye gerek kalmadan çözdük ve çözmeye devam ediyoruz. Yayıncı örgütleriyle yakın temas kurarak çevirmenlerin haklarını medeni standartlara oturtan bir protokol imzaladık.  Yine çevirmenlerin başındaki en büyük sorunlardan biri olan klasik eserlerin çevirilerinin intihaliyle mücadele etme konusunda geniÅŸ kapsamlı bir rapor hazırladık ve bu intihal uygulamaları son yıllarda epey bir geriledi ki bunda bizim payımızın yüksek olduÄŸunu düÅŸünüyoruz. Çevirmenler arasında bir hukuk ve sözleÅŸme bilinci yaratmayı baÅŸardık. Çeviri niteliÄŸini arttırma amacıyla deneyimli çevirmenlerce yönetilen atölyeler organize ettik.  Üyelerimizin baskısı tükenmiÅŸ çevirilerini yayıncıların ilgisine sunarak ciddi sayıda eserin okurla tekrar buluÅŸmasını saÄŸladak. Yerli yabancı birçok kurumun, basının ve devlet kurumlarının gözünde çevirmenleri ciddi bir muhatap haline getirebildik; sözgelimi en son düzenlenen Yayıncılık Kongresi’nde en çok temsilcisi olan örgütlerden biriydik ve bütün sorunlarımızı ve çözüm önerilerimizi dile getirme fırsatı bulabildik.   Bunların yanı sıra, 2007 yılından beri onlarca söyleÅŸi ve panel organize ederek çeviyle ilgili çeÅŸitli sorunların tartışılmasını ve okuryazar kamuoyunun gündemine getirilmesini saÄŸlamaya çalıştık. Bu seneki söyleÅŸi programımızı ise tamamen ÅŸu anda ilk toplantısını gerçekleÅŸtirmekte olduÄŸumuz Anadolu Dilleri temasına ayırdık.

Aslında az önce bahsettiÄŸimiz söyleÅŸilerden birkaçında da bu konuyu ele almıştık. Sayın Sevan NiÅŸanyan ve sayın Mahir Ünsal EriÅŸ bize Türkiye’de halen konuÅŸulmakta olan dillerle ilgili gayet ufuk açıcı bilgiler vermiÅŸlerdi. Son olarak geçtiÄŸimiz TÜYAP Kitap fuarında da Kürtçe, Rumca, Ermenice, Zazaca, Lazca ve Gürcüce dillerinin durumlarının ele alındığı bir panel düzenlemiÅŸtik.   Zaten o panelin o kadar sapa bir yerde yapılmasına raÄŸmen gördüÄŸü büyük ilgi oldu bizi bu konuda bir dizi toplantı duzenlemeye teÅŸvik eden.  Ama Çevbir olarak bu konuya en baÅŸtan beri ilgi göstermemizin ardında esasen kayıtsız ÅŸartsız ifade özgürlüÄŸüne olan inancımız ve bu özgürlüÄŸün ülkemizde fazlasıyla sık olarak ihlal edilmesi karşısında mücadele etme kararlığımız yatıyor. Bunun ne denli can yakıcı bir sorun olduÄŸunu daha kurulduÄŸumuz ilk yıl olan 2006’da peÅŸpeÅŸe birçok çevirmenin yargılanmasıyla görmüÅŸ ve  hemen geniÅŸ çaplı ve basında da epey yer bulan bir kampanya düzenleyerek bu yargılamalara karşı çıkmıştık. Çevirmenlerin yargılanmasına son verilmesi yönünde yapılmasını talep ettiÄŸimiz yasa deÄŸiÅŸikliÄŸi gerçekleÅŸmemiÅŸ olsa bile bu kampanya fiilen yine de amacına ulaÅŸtı denebilir, zira o yıldan beri çevirmenlerin iÅŸlerini yaptıkları için mahkemeye sevk edilmesine gittikçe daha az rastlanılmakta. Daha sonra da pek çok vesileyle ifade özgürlüÄŸünden yana olan tutumumuzu sergiledik.

Ancak Anadolu dilleri konusunda gösterdiÄŸimiz hassasiyetin tek nedeni elbette bu dilleri konuÅŸan insanların ülkemizde çok sık maruz kaldıkları baskıları, “VatandaÅŸ Türkçe Konuş” kampanyalarında, İskan Yasası’nda vs. ayyuka çıkan asimilasyoncu zihniyeti teÅŸhir edip bunlara karşı çıkmak deÄŸil. Bu iÅŸi tarihin acılarıyla katılaÅŸmak yerine geleceÄŸe daha umutla bakabilmek adına neler yapılabileceÄŸini ya da neler yapılmakta olduÄŸunu konuÅŸmak için de, Rus dilbilimci ve edebiyat eleÅŸtirmeni Bahtin’in deyimiyle bu “heteroglossia”yi, çokdilliÄŸi  kutlamak ve insanları cesaretlendirmek için de yapıyoruz. Ayrıca bütün bu söyleÅŸi programının, farklı dil gruplarının kendi anadilleriyle, bu coÄŸrafyada bir tür lingua franca rolü oynayan Türkçeyle ve asimilasyon sureciyle ne ÅŸekilde iliÅŸki kurmakta olabileceklerini bir arada görmek ve meseleye karşılaÅŸtırmalı bakabilmek imkanı da vereceÄŸini düÅŸünüyoruz. BilmediÄŸimiz ÅŸeyler öÄŸreneceÄŸiz gibimize geliyor, onun için de heyecan verici geliyor bize bu söyleÅŸiler.

cevbir-4dil1hane-b
SavaÅŸ Kılıç'ın ilginç dilbilim ve dil incelemeleri tarihi sunumu sırasında, saÄŸdan sola: SavaÅŸ Kılıç, Oruç Aruoba, Bülent Bilmez

Özellikle planlamamıştık ama hoÅŸ bir tesadüf oldu: söyleÅŸilerimiz Dünya Anadili Günü’nün bir gün öncesinde baÅŸlıyor. BilindiÄŸi üzere UNESCO 21 Åžubat günlerinin Dünya Anadili Günü olarak kutlanması kararını 1999 yılında Paris’te yapılan toplantıda, BangladeÅŸ’in sunduÄŸu öneriye Mısır, Hindistan, İran, Åžili, Gambiya, Filipinler, Endonezya, Paraguay gibi çoÄŸu Üçüncü Dünya’dan çeÅŸitli ülkelerin destek vermesiyle almıştı. Bu günün kökeninde yine hazin bir hikaye yatıyor bekleneceÄŸi üzere: 1948 yılında o sıralar Pakistan genel valisi konumunda bulunan Muhammed Ali Cinnah DoÄŸu ve Batı Pakistan’da tek resmi dilin Urduca olduÄŸunu açıklayınca, esasen Bengali dilinin konuÅŸulduÄŸu DoÄŸu Pakistan’da, yani ÅŸimdiki BangladeÅŸ’te yıllarca barışçıl nitelikte çeÅŸitli protesto eylemleri düzenlendi. Bunlardan birinde, yani 21 Åžubat 1952’de Dakka’da gösteri yapan öÄŸrencilerin üzerine polis ateÅŸ açtı ve çok sayıda öÄŸrenci hayatını kaybetti. O tarihten beri 27 Åžubat BangladeÅŸ’te Dil Hareketi Günü olarak kutlanıyordu, 2000 yılından beri de yine BangladeÅŸ’in baÅŸlattığı bir inisiyatifle bütün dünyada anadil günü olarak kutlanmaya baÅŸlandı. Her yıl bugün ÅŸu tür olgulara dikkat çekiliyor: dünyada hala konuÅŸulmakta olan 6000 dilden 199 tanesinin konuÅŸmacı sayısı sadece on ya da daha az, 178 dil ise on ila elli kiÅŸi tarafından ana dili olarak konuÅŸabiliyor, 2500 dil kaybolma tehlikesi altında. Ayrıca dil çeÅŸitliliÄŸinin insanlığın kültür mirasının korunması ve kültürler arasında etkileÅŸim kurulması için ne denli önemli olduÄŸu vurgusu yapılıyor. UNESCO Genel Direktörü Koïchiro Matsuura, dillerin ölümü konusunda görüÅŸlerini ÅŸöyle belirtmektedir: “Herhangi bir dilin ölümü kültürel mirasın somut bir biçime sahip olmayan çok sayıdaki farklı biçimlerinin, örneÄŸin, paha biçilemez gelenek ve göreneklerin sözlü ifade biçimlerinin, efsanelerin, masalların, atasözlerinin, tekerlemelerin, bilmecelerin, ÅŸiirlerin, de ölmesine neden olmaktadır. Herhangi bir dilin ölümü insanlığın biyolojik çeÅŸitliliÄŸi algılamasının da zarar görmesine neden olmaktadır. Çünkü, insanlar doÄŸa ve evrenle ilgili bilgileri gelecek nesillere ancak dil aracılığı ile iletebilmektedirler.Yeryüzündeki varlığımızın ilk anlarından son anına kadar bize eÅŸlik eden ve hizmet sunan, bizi yaratan ve bir nesilden diÄŸerine bilgilerimiz aktarmamızı saÄŸlayan tek araç dildirir.”

İşte biz de bu anlamlı günün arifesinde, sonraki toplantılarda yapılacağı üzere tek tek dilleri ele almak yerine dil denen olgunun ne olduÄŸunu, insan için ne anlama geldiÄŸini felsefi, dilbilimsel, tarihsel, hukuksal ve edebi açıdan enine boyuna konuÅŸmak için bir araya geldik. Bu söyleÅŸinin baÅŸlığını da Alman ÅŸair Friedrich Hölderlin’in bir mektubundan, Heidegger’in ünlü yazısı sayesinde pekçok kiÅŸinin haberdar olduÄŸu bir mektubundaki ÅŸu cümleden aldık: “Dil, mülklerin en tehlikelisi, bunun için verildi insana, kendisinin ne olduÄŸuna tanıklık edebilsin diye.”

***

(Bir sonraki “Kafkaslar Kaf Dağının Ardında… DeÄŸil” baÅŸlıklı toplantı 6 Mart 2010 günü yapılacak.)