Türkçede  az sayıda bulunan sanat sözlüklerine bir yenisi eklendi. R. Selçuk Uysal’a ait Belâgat ve Edebî Sanatlar Lügati (DoÄŸu Kitabevi, 2010) adlı kitabın, daha önce yapılmış çalışmalara da deÄŸinen giriÅŸ bölümünü aktarıyoruz.
GiriÅŸ
Eskiden, insanımızın önem verdiÄŸi edebiyât konularından biri de belâgat olmuÅŸ. Belâgatle, önceleri dinî konuları iyi anlayabilmek, sonraları da güzel konuÅŸup, yazabilmek, biraz da hüner gösterebilmek için uÄŸraşılmış. Bugünse belâgatle uÄŸraÅŸmak millî hâfızayı tâzelemek gibi bir ÅŸey. Hâfızasız insan nasıl yarımsa hâfızasız millet de öyle alîldir. Oysa eskiden biz Yahya Kemâl’in dediÄŸi gibi “Ölülerimizle beraber†yaÅŸardık.Bu eser hazırlanırken –bizim görebildiÄŸimiz kadarıyla ÅŸimdiye kadar böyle bir çalışmanın yapılmadığı düÅŸünülüp- böylesi bir boÅŸluÄŸun giderilmesini hesap etmiÅŸ; önce sâdece beyânı hazırlamayı düÅŸünmüÅŸtük. Nitekim Recep Toparlı, Yakup Åžafak ve M. Sâdi ÇöÄŸenli sadece Bedî’ için böyle bir çalışma yapmışlardı. Fakat daha sonra, belki beyânla belâgatin diÄŸer kolları olan meânî ve bedî’nin sınırlarını ayırma zorluÄŸu, belki de belâgatle ilgili çalışmaların artmış olması bizi belâgati bütün olarak düÅŸünme mecbûriyetine getirdi.Bu kitap, ilmî olmak gibi bir iddianın sâhibi deÄŸildir, dolayısıyla ulemâ için de yazılmamıştır. Fakat bir boÅŸluÄŸu dolduracağı ve faydalı olacağı kanaati ile ortaya çıktığından, ulemâ için bir yasağı da yoktur! Bunu söylerken terminoloji konusunda son derece ciddî ve titiz çalışmaları olan Prof. Dr. Rızâ Filizok ve benzerlerinin çalışmalarının yayınlanmasını sabırsızlıkla beklediÄŸimizi bilhassa belirtmek isteriz. Bunun ötesinde nâçiz çalışmamız bir nebze faydalı olursa kendimizi bahtiyâr hissedeceÄŸimizi beyânla, erbâbının uyarılarını ve düzeltmelerini zevk telakkî edeceÄŸimizi de ifâde etmeliyiz. Biliyoruz ki belâgatle uÄŸraÅŸmak Arapça bilmeden mutlaka eksik kalacaktır. Hele bizim gibi tamamen heveskârlık mahsûlü olan bir çalışmanın fevkalâde kısır kalacağı ortadadır. Ancak bu eser hazırlanırken, eski belâgat kitapları büyük ölçüde taranmış, Edebiyat Lugati gibi bazı eserlerle, benzeri bâzı kitaplardaki edebî sanatı târif ve örnekleri bâzen aynen alınmış, bâzen sâdeleÅŸtirilerek verilmiÅŸ, bâzen de tarafımızdan tanımlanarak verilmeleri tercih edilmiÅŸtir. Fakat asıl hareket noktamız rahmetle andığım hocam Tunca Kortantamer’in yüksek lisans ders notları olmuÅŸtur.Kitabın imlâsında, Türk Dil Kurumu imlâsına bilerek uyulmamıştır. Çünkü Kurum zihniyeti karla kârın karıştırılmasından rahatsızlık duymakta; fakat katille kâtilin karışması onları rahatsız etmemektedir. Åžu “^†işâreti, Türkçede uzatma işâreti iken, kurumca ona inceltme işâreti, düzeltme işâreti gibi isimler yakıştırılarak zihinler bulandırılmakta; bir yandan “Türkçe okunduÄŸu gibi yazılır, yazıldığı gibi okunur†denmekte, öte yandan söylendiÄŸi gibi yazılması imkânı varken “Hiçbir imlâ fonetik deÄŸildir†mâzeretinin arkasına sığınılarak karışıklığa sebep olunmaktadır. İmlânın fonetik olmadığı doÄŸrudur; ancak imlâdaki bu fonetik olmama özelliÄŸi meselâ Fıransızca için, uzun yüzyıllar boyunca gerçekleÅŸmiÅŸ bir hâdisedir. Nitekim yüzyıllara dayalı bir geleneÄŸi olan Arap asıllı Türk alfabesi demek olan Osmanlıca’da da böyle fonetik olmayan imlâ özellikleri vardı. SözgeliÅŸi, gice yazılır, gece okunur, anı diye yazılır onu diye okunurdu. Oysa ÅŸimdi bizim Latin Asıllı Türkçe Alfabe’yi kullanmamız 1928’li yıllarla baÅŸlamaktadır. Bundan belki iki yüz, beÅŸ yüz yıl sonra fonetik imlâdan söz edilebilecektir; ama bugün söylediÄŸi gibi yazıp, yazdığı gibi okuma imkânı olan insanların bundan ısrarla kaçınmalarını biz ÅŸahsen anlayamadığımızdan uzun söylenilen ünlüleri genel olarak uzun göstermeÄŸi doÄŸru bulduk. Yabancı kelimelerde de Türkçedeki söyleyiÅŸi uygulama gayreti içinde olduk. SözgeliÅŸi Fıransız ve gurup diye yazmayı Türkçenin ses ve yazım mantığına uygun telakki ettik. Yabancı kelimelerdeki uzun sesleri uzun yazarken, bunların Türkçede aldıkları ÅŸekillere göre kısalan ünlülerini de kısa olarak gösterdik. Arapçanın kitâbı Türkçede bugün “aâ€sı uzun söylenmeden kitap gibi yazıldı. Dilimizde ve imlâmızda bulunmayan Arapçanın ayın’ı için, söyleyiÅŸte uzayıp uzun (a) okunduÄŸu durumlarda (â) imlâsı tercih edilmiÅŸtir. SözgeliÅŸi tâlim, tâbir, târif, mânâ, mâlûm bu tercih sebebiyle, gösterildiÄŸi ÅŸekilde yazılmıştır. Fakat Osmanlıca imlânın hissetirilmesi gereken yerlerde ise ayın ve hemzeler kesme ile gösterilmiÅŸtir.Eskiden, insanımızın önem verdiÄŸi edebiyât konularından biri de belâgat olmuÅŸ. Belâgatle, önceleri dinî konuları iyi anlayabilmek, sonraları da güzel konuÅŸup, yazabilmek, biraz da hüner gösterebilmek için uÄŸraşılmış. Bugünse belâgatle uÄŸraÅŸmak millî hâfızayı tâzelemek gibi bir ÅŸey. Hâfızasız insan nasıl yarımsa hâfızasız millet de öyle alîldir. Oysa eskiden biz Yahya Kemâl’in dediÄŸi gibi “Ölülerimizle beraber†yaÅŸardık.
Bu eser hazırlanırken –bizim görebildiÄŸimiz kadarıyla ÅŸimdiye kadar böyle bir çalışmanın yapılmadığı düÅŸünülüp- böylesi bir boÅŸluÄŸun giderilmesini hesap etmiÅŸ; önce sâdece beyânı hazırlamayı düÅŸünmüÅŸtük. Nitekim Recep Toparlı, Yakup Åžafak ve M. Sâdi ÇöÄŸenli sadece Bedî’ için böyle bir çalışma yapmışlardı. Fakat daha sonra, belki beyânla belâgatin diÄŸer kolları olan meânî ve bedî’nin sınırlarını ayırma zorluÄŸu, belki de belâgatle ilgili çalışmaların artmış olması bizi belâgati bütün olarak düÅŸünme mecbûriyetine getirdi.
Bu kitap, ilmî olmak gibi bir iddianın sâhibi deÄŸildir, dolayısıyla ulemâ için de yazılmamıştır. Fakat bir boÅŸluÄŸu dolduracağı ve faydalı olacağı kanaati ile ortaya çıktığından, ulemâ için bir yasağı da yoktur! Bunu söylerken terminoloji konusunda son derece ciddî ve titiz çalışmaları olan Prof. Dr. Rızâ Filizok ve benzerlerinin çalışmalarının yayınlanmasını sabırsızlıkla beklediÄŸimizİ bilhassa belirtmek isteriz. Bunun ötesinde nâçiz çalışmamız bir nebze faydalı olursa kendimizi bahtiyâr hissedeceÄŸimizi beyânla, erbâbının uyarılarını ve düzeltmelerini zevk telakkî edeceÄŸimizi de ifâde etmeliyiz. Biliyoruz ki belâgatle uÄŸraÅŸmak Arapça bilmeden mutlaka eksik kalacaktır. Hele bizim gibi tamamen heveskârlık mahsûlü olan bir çalışmanın fevkalâde kısır kalacağı ortadadır. Ancak bu eser hazırlanırken, eski belâgat kitapları büyük ölçüde taranmış, Edebiyat Lugati gibi bazı eserlerle, benzeri bâzı kitaplardaki edebî sanatı târif ve örnekleri bâzen aynen alınmış, bâzen sâdeleÅŸtirilerek verilmiÅŸ, bâzen de tarafımızdan tanımlanarak verilmeleri tercih edilmiÅŸtir. Fakat asıl hareket noktamız rahmetle andığım hocam Tunca Kortantamer’in yüksek lisans ders notları olmuÅŸtur.
Kitabın imlâsında, Türk Dil Kurumu imlâsına bilerek uyulmamıştır. Çünkü Kurum zihniyeti karla kârın karıştırılmasından rahatsızlık duymakta; fakat katille kâtilin karışması onları rahatsız etmemektedir. Åžu “^†işâreti, Türkçede uzatma işâreti iken, kurumca ona inceltme işâreti, düzeltme işâreti gibi isimler yakıştırılarak zihinler bulandırılmakta; bir yandan “Türkçe okunduÄŸu gibi yazılır, yazıldığı gibi okunur†denmekte, öte yandan söylendiÄŸi gibi yazılması imkânı varken “Hiçbir imlâ fonetik deÄŸildir†mâzeretinin arkasına sığınılarak karışıklığa sebep olunmaktadır. İmlânın fonetik olmadığı doÄŸrudur; ancak imlâdaki bu fonetik olmama özelliÄŸi meselâ Fıransızca için, uzun yüzyıllar boyunca gerçekleÅŸmiÅŸ bir hâdisedir. Nitekim yüzyıllara dayalı bir geleneÄŸi olan Arap asıllı Türk alfabesi demek olan Osmanlıca’da da böyle fonetik olmayan imlâ özellikleri vardı. SözgeliÅŸi, gice yazılır, gece okunur, anı diye yazılır onu diye okunurdu. Oysa ÅŸimdi bizim Latin Asıllı Türkçe Alfabe’yi kullanmamız 1928’li yıllarla baÅŸlamaktadır. Bundan belki iki yüz, beÅŸ yüz yıl sonra fonetik imlâdan söz edilebilecektir; ama bugün söylediÄŸi gibi yazıp, yazdığı gibi okuma imkânı olan insanların bundan ısrarla kaçınmalarını biz ÅŸahsen anlayamadığımızdan uzun söylenilen ünlüleri genel olarak uzun göstermeÄŸi doÄŸru bulduk. Yabancı kelimelerde de Türkçedeki söyleyiÅŸi uygulama gayreti içinde olduk. SözgeliÅŸi Fıransız ve gurup diye yazmayı Türkçenin ses ve yazım mantığına uygun telakki ettik. Yabancı kelimelerdeki uzun sesleri uzun yazarken, bunların Türkçede aldıkları ÅŸekillere göre kısalan ünlülerini de kısa olarak gösterdik. Arapçanın kitâbı Türkçede bugün “aâ€sı uzun söylenmeden kitap gibi yazıldı. Dilimizde ve imlâmızda bulunmayan Arapçanın ayın’ı için, söyleyiÅŸte uzayıp uzun (a) okunduÄŸu durumlarda (â) imlâsı tercih edilmiÅŸtir. SözgeliÅŸi tâlim, tâbir, târif, mânâ, mâlûm bu tercih sebebiyle, gösterildiÄŸi ÅŸekilde yazılmıştır. Fakat Osmanlıca imlânın hissetirilmesi gereken yerlerde ise ayın ve hemzeler kesme ile gösterilmiÅŸtir.ne bir yenisi eklendi.
R. Selçuk Uysal
