“Ne Yapmalı?” çevirisi tartışması çerçevesinde kitabın son çevirmeni Ferit Burak Aydar’la yaptığımız söyleÅŸinin ardından, bu çevirinin Muzaffer Erdost çevirisine benzediÄŸini öne süren çevirmen Erkin Özalp’la bir söyleÅŸi yaptık.
***
Sabri Gürses: Haziran ayının ortasında internette yayınladığınız “Agora’dan çıkan ‘Ne Yapmalı?’, bir çeviri yaÄŸması!†baÅŸlıklı yazı, bugüne kadar süren ÅŸiddetli bir tartışma baÅŸlattı. Ben yazınızdan Çevirmenin Notu dergisinin mektup grubuna gönderdiÄŸiniz mektupla haberdar oldum. –Çeviribilim dergisine soru iÅŸaretli bir haber olarak girdikten sonra da Haberveriyorum.net sitesindeki yazınızın birkaç gün süresince deÄŸiÅŸtiÄŸini gördüm: örnek ve bilgi eklenmesi, cümle çıkarılması vb. deÄŸiÅŸiklikler oldu. Sonra yazı sabitlendi ve tartışma yorumlarda devam etti. Yazıda biraz belirsiz bir ÅŸekilde anlatılıyor, sizi bu yazıyı hazırlamaya, duyurmaya ve sonra da üzerinde çalışmaya yönelten süreç nasıl yaÅŸandı acaba?
Erkin Özalp: 13 Haziran Pazar günü, Marksizmin klasik eserlerinin incelendiÄŸi bir okuma-tartışma grubu toplantısına katıldım. O günkü gündemimizde Lenin’in “Ne Yapmalı?â€sı vardı. Tesadüf ÅŸu ki, sunuÅŸ yapma iÅŸini üstlenen arkadaşımız, Agora Kitaplığı’ndan çıkan “Ne Yapmalı?â€yı okumuÅŸ ve notlarını bu kitaptan çıkarmıştı. Ben dahil grubun diÄŸer üyelerinin önünde ise Sol Yayınları’ndan çıkan çeviriden çıkarılmış notlar vardı. SunuÅŸ yapan arkadaşımız önemli bulduÄŸu pasajları aktarırken, biz de önümüzdeki notlara bakıyorduk. Bu sayede, Agora Kitaplığı’ndan çıkan kitabın Sol Yayınları çevirisine dayandığını fark ettik. Cümleler arasındaki benzerlikler, “tesadüfâ€lerle açıklanabilecek türden benzerlikler deÄŸildi.
Agora Kitaplığı’ndan çıkan “Ne Yapmalı?â€nın varlığından bu ÅŸekilde haberdar oldum. Aynı yayınevinin bastığı Lenin’e ait diÄŸer eserleri ve seçkileri de görmemiÅŸtim. Ama çeviri dünyasında “intihal†diye anılan “hırsızlık†o kadar açıktı ki, bu iÅŸin büyük olasılıkla bir üniversite öÄŸrencisine yaptırıldığını düÅŸündüm. Ayıp bulunabilir tabii ama “Ferit Burak Aydar†isminin varlığından da, yine “Ne Yapmalı?†sayesinde haberdar oldum. Hakkında pek fazla araÅŸtırma yapmadan (ve yayınevinin İnternet sitesinde çevirmen hakkında herhangi bir bilgiye yer verilmemesini yanlış yorumlayarak), çevirmen adının uydurma olabileceÄŸi sonucuna vardım. “Gerçek bir çevirmen bu kadarını da yapmaz herhalde†diye düÅŸündüm.
14 Haziran Pazartesi günü, elimde kitap olmadan, ilk haber yazısını yazmış oldum. Sonrasında belirttiÄŸim üzere, baÅŸlangıçta, hırsızlık iddiasını kanıtlamak için özel bir çalışma yapmayı düÅŸünmemiÅŸtim. Sol Yayınları’nın “Ne Yapmalı?â€sı ile Agora Kitaplığı’ndan çıkan metni ciddi bir ÅŸekilde karşılaÅŸtıracak olan herkes, bu iddianın doÄŸruluÄŸunu görebilirdi… En baÅŸta da, Agora Kitaplığı’nın yöneticileri…
Haber yazısı çıktıktan sonra, hem “Ferit Burak Aydarâ€Ä±n gerçek bir isim olduÄŸunu öÄŸrendim, hem de iddiamı kanıtlayacak somut örnekler göstermemin daha yararlı olacağını yazanlar ve söyleyenler oldu. Bunun üzerine kitabı edindim ve 16 Haziran günü, uzun boylu incelemelere dayanmayan ilk çalıntı örneklerini haberin altına yorum olarak ekledim…
SG: Burada ilginç bir nokta var: Çevirmen adının uydurma olabileceÄŸini neden düÅŸündünüz? Benzer olaylarda, kolay bile olsa bu tip internet aramalarının akla gelmeyebildiÄŸini gözlediÄŸim için ÅŸaşırmıyorum, ama nedeni bu muydu? Bunu sormamın nedeni ÅŸu: tanınmamış bir yayınevi için bu kuÅŸku makul olabilir belki, ama tanınmış bir yayınevi böyle bir önyargı doÄŸru mu sizce?
EÖ: Sonuçta, ilk haber yazısını aceleye getirmiÅŸ olduÄŸum kesin. O sırada, yayınevinin itibar kaygısından çok, çevirmenin itibar kaygısı üzerine düÅŸünmüÅŸtüm… Söz konusu yayınevi hakkında, bu türden iÅŸlere soyunabileceÄŸi yönünde bir önyargım yoktu; ama kanımca, her durumda, bu tür bir olaydaki asıl sorumlu yayınevidir.
“Marksist klasiklerin çevirileri konusunda, bu ülkenin insanlarının hak ettiÄŸi özenin ve ciddiyetin sergilenmesini istiyorum”
SG: On beÅŸ günlük bir süreç içinde çeÅŸitli benzerlik ve örtüÅŸme örnekleri vererek, Ferit Burak Aydar’ın eski Muzaffer Erdost çevirisinden yararlandığını ya da intihal yaptığını öne sürdünüz, buna karşılık çevirmen Aydar (özellikle Mesele dergisindeki yazısında) ve editör-yayıncı Osman Akınhay, bu benzerlik ve örtüÅŸmelerin, bu gibi metinlerin ve özellikle Lenin’in yalın dilinin kaçınılmaz sonucu olduÄŸu, dipnot ve sunum gibi çevirmenin katkısını gösteren öÄŸelerin intihal olasılığını ortadan kaldırdığı yanıtını verdiler. Siz buna karşılık hâlâ aynı fikirde misiniz?
EÖ: Elbette… İlk çıkardığım örnekler de, “intihal iddiasıâ€nı kanıtlamak için yeterliydi. Ama hem Osman Akınhay hem de Ferit Burak Aydar, farklı platformlarda en ağır hakaretlerle bana saldırmaya baÅŸladı. “Müfteri†olduÄŸumu, “tetikçilik†yaptığımı, “sınıf iÅŸbirlikçisi†olduÄŸumu, çeviriden anlamadığımı, “siyasi†hareket ettiÄŸimi, “ticari†kaygılarla hareket ettiÄŸimi ve daha bir sürü ÅŸeyi söylediler ve yazdılar. Bunun üzerine, tesadüflerle açıklanmaları hiçbir ÅŸekilde mümkün olmayacak örnekleri çıkardım ve örneÄŸin, Muzaffer Erdost çevirisindeki maddi bir hatanın Ferit Burak Aydar çevirisinde de aynen yer aldığını gösterdim. İnternet’ten indirilmiÅŸ bir metnin üzerinde çalışılmasından kaynaklanan hata örneklerini gösterdim. Åžu anda haberveriyorum.net sitesinde yer alan örnekler, hırsızlık iddiamı kesin olarak kanıtlıyor. Nitekim, Osman Akınhay da, soldefter.com sitesine eklediÄŸi konuyla ilgili ikinci yazıda, “çeviri deÄŸil editörlük†yapılmış olduÄŸunu örtülü ÅŸekilde itiraf etmiÅŸ durumda…
SG: Aydar’ın Mesele dergisinin “Lenin Külliyatını Çevirip Yayınlamak†(Temmuz 2010) baÅŸlıklı yazısı, bir çevirmen olarak mesleÄŸine hakim, çeviri üzerine düÅŸünen biri tarafından yazılmış izlenimi veriyor. Üstelik sözkonusu çevirmen klasik metinlerden yapılmamış, ilk kez kendisinin çevirdiÄŸi kuramsal metin çevirilerine de sahip. İntihal savını öne sürerken, -baÅŸta ya da tartışmanın bu noktasında- böyle bir çevirmenin böyle bir ÅŸey yapması için bir gerekçe bulabiliyor musunuz?
EÖ: Biraz önce söylediÄŸim gibi, bu olaydan önce Ferit Burak Aydar’ı tanımıyordum. Gerçek adıyla yaptığı çevirilerle geçinmeye çalışan birinin böyle bir yola baÅŸvurmuÅŸ olması beni de çok ÅŸaşırttı. Ama bunun nedenleri hakkında spekülasyon yapmayı anlamlı bulmuyorum. DiÄŸer çalışmalarını incelemedim. Benim tek bildiÄŸim, Agora Kitaplığı’ndan çıkan “Ne Yapmalı?â€nın, Muzaffer Erdost çevirisi üzerinde çalışarak hazırlanmış olduÄŸu. Bir “çeviri†deÄŸil, mevcut çeviri üzerinden “editörlük†çalışması yapılmış ve bunun çok sayıda açık kanıtı var. Bence, bu yola neden baÅŸvurdukları konusunda inandırıcı bir açıklama yapması gerekenler, Osman Akınhay ile Ferit Burak Aydar. Yapıp yapmayacakları, kendi bilecekleri bir iÅŸ elbette…
SG: Sizin yazınızın ardından yorumlarla yapılan tartışma sırasında bir yorumcu, “Vaktiyle ben çeviri deÄŸil, sadece eviri yapmıştım†diyerek intihal yapma sürecini dile getiriyor. Vaktiyle yaptığı bir ÅŸeyi ÅŸimdi suç saymasının tuhaflığı bir yana, sol ya da ideolojik yayıncılığın içinde intihalin yerinin geçmiÅŸte ve gelecekte ne olabileceÄŸini düÅŸünüyorsunuz? Sonuçta çok sayıda Lenin vb. klasik metin çevirisi var. En önemlisi, bu araÅŸtırmayı sürdürecek misiniz?
EÖ: İçinde yaÅŸadığımız düzenin her tür pisliÄŸi, yayıncılık ve çeviri alanlarına da diÄŸer alanlara olduÄŸu kadar bulaşıyor haliyle. ÖrneÄŸin, sadece baÅŸkalarının çevirilerini yaÄŸmalayarak para kazanmak için kurulan yayınevleri de var. DiÄŸer taraftaysa, üç beÅŸ kuruÅŸ para için bu yayınevlerine “eviri†iÅŸi yapan üniversite öÄŸrencileri var. Parasızlık nedeniyle “eviri†iÅŸi yapan öÄŸrencilere çok kızamıyorum ama bu iÅŸin kirletici bir yanının olduÄŸu da açık.
Bunlar bir yana, sola katkıda bulunma iddiasıyla yapılan yayıncılık çalışmaları ve Marksizmin klasik eserleri söz konusu olduÄŸunda, hırsızlığın çok daha büyük bir ayıp olduÄŸuna inanıyorum. Hırsızlığa yönelen solcular, sadece kendi saygınlıklarını deÄŸil, bir bütün olarak solun saygınlığını zedeliyor. Elimizde onurumuzdan, dürüstlüÄŸümüzden baÅŸka pek az ÅŸeyin bulunduÄŸu bugün, bunlar hakkında soru iÅŸaretleri doÄŸurmamak için çok daha fazla çaba harcamamız, titizlik göstermemiz gerektiÄŸini düÅŸünüyorum.
Çeviri incelemeleri yapma planım bulunmuyordu. DiÄŸer yandan kısa vadede yapmam gereken baÅŸka iÅŸler birikmiÅŸ durumda. Ama orta vadede bu konuya yeniden dönebilirim…
SG: Yazdığınız yazının ve yankılarının eleÅŸtirdiÄŸiniz çevirmenin mesleki kimliÄŸi üzerinde, belki de beklediÄŸinizden farklı, ama belli bir etkisi oldu. Çevirmen olarak sizin mesleki kimliÄŸinizi de etkiledi kuÅŸkusuz. Daha önce de Sol Yayınları’nın “18 Brumaire†kitabının çevirisiyle ilgili bir eleÅŸtiri hazırlamıştınız, yani çeviri üzerine yazıyorsunuz. İntihal savınız için neden daha kurumsal bir yola baÅŸvurmak yerine (yayınevine konuyla ilgili baÅŸvurmak, Çevirmenler BirliÄŸi’ne olayı haber vermek vb.), yine bir internet sitesinde yazmayı tercih ettiniz?
EÖ: Benim derdim tek tek kiÅŸilerle deÄŸil. Özellikle Marksist klasiklerin çevirileri konusunda, bu ülkenin insanlarının hak ettiÄŸi özenin ve ciddiyetin sergilenmesini istiyorum. Sol Yayınları’nı da eleÅŸtirdim, çünkü aradan geçen onlarca yıla raÄŸmen, bu yayınevine ait çevirilerdeki yığınla hatayı gidermek için gereken çalışmaları yapmıyorlar (ya da en azından bugüne kadar yapmadılar). Kanımca, Marksist klasikler konusunda özensiz davrananları uyarmanın en etkili yolu, gerçekleri herkesin öÄŸrenmesini saÄŸlamak. Gerçekleri açıkça yazarak, yanlış, eksik ve özensiz iÅŸler yapanları utandırmaya, bu yola baÅŸvurmayı düÅŸünenleri uyarmaya çalıştım.
SG: Yazınızda verdiÄŸiniz örnekler ilginç. Fakat benzer bir durumu daha önce de gözlemek mümkün. Bugün Muzaffer Erdost imzasıyla anılan çeviri, 1968 yılında, herhalde onun takma adı olan M. Kabagil imzasıyla “Ne Yapmalı?†adıyla yayımlanmış. 1976 yılındaysa, M. İlkin (yani Metin İlkin) imzasını taşıyan bir çeviri, Yücel Yayınları’ndan “Ne Yapılmalı†adıyla yayımlanmış (bu çeviride “trade-unionist†yerine “sendikacı†kullanılmış). İki çeviri aynı verdiÄŸiniz örneklerdeki gibi benzerlik gösteriyor. Bir örnek verirsek, kitabın giriÅŸ cümlesi olan cümle iki kitapta da aynı: “Hiç ÅŸüphe yok ki, ‘eleÅŸtiri özgürlüÄŸü’, ÅŸu anda en moda olan slogandır.†Bu tip örtüÅŸen cümleler bütün kitap boyunca devam ediyor. Fakat İlkin’in metni iki noktada farklılaşıyor. Birincisi, ek metin ve dipnotlar daha fazla. İkincisi, kitabın “Bize gerekli olan ne tipte bir örgüttür?†bölümünde Kabagil-Erdost çevirisinde iki buçuk sayfalık bir eksik var. “Halk ayaklanmasıâ€nın konu edildiÄŸi bu bölüm İlkin çevirisinde yer alıyor. Sizce bu durumu nasıl deÄŸerlendirmek gerekir?
EÖ: İntihal de yepyeni bir olay deÄŸil, Marksist klasik çevirilerindeki eksikler ve hatalar da… GeçmiÅŸteki çeviriler üzerinde karşılaÅŸtırmalı bir inceleme yapmadım. Dolayısıyla, sözünü ettiÄŸiniz somut örnekler hakkında bir ÅŸey söyleyemeyeceÄŸim. ÖrneÄŸin, belki de, “hukuki kaygılar†girmiÅŸti iÅŸin içine…
1960’lı ve 1970’li yıllarda çeviri yapmanın özel zorlukları ve düzgün iÅŸ çıkarabilecek nitelikteki insanların sayıca az olması gibi sorunlar vardı. Sonuçta, en genel olarak bakıldığında, “iyi niyetâ€ten söz edilebileceÄŸini düÅŸünüyorum. Buna karşın, 21. yüzyılda aynı hataların yapılmasının kabul edilemez olduÄŸu kanısındayım.
SG: Siz de “Brumaire†metnini yeniden çevirdiÄŸinize göre, klasiklerin yeniden çevrilmesi gerektiÄŸine inanıyor musunuz? Bu alanda nasıl bir perspektif görüyorsunuz – birçok çevirisi olan klasik ideolojik metinlerin birbirine benzer çevirileriyle kaplı bir gelecek mi?
EÖ: İlk çevirdiÄŸim Marksist klasik, “Komünist Parti Manifestosuâ€ydu. Almancadan yaptığım bu çevirinin 1998’de yayımlanmasından sonra, Sol Yayınları da dahil olmak üzere diÄŸer yayınevleri de, “Komünist Parti Manifestosuâ€nun daha düzgün çevirilerini basmaya baÅŸladı. Uzun bir aradan sonra, önce “Fransa’da Sınıf Mücadeleleriâ€nin, ardından “Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’iâ€nin Almancadan çevirilerini yaptım. En azından belli baÅŸlı Marksist klasiklerin düzgün çevirilerine ihtiyaç duyulduÄŸunu düÅŸündüÄŸüm için…
Benim çevirilerimi basan Yazılama Yayınevi dışında, örneÄŸin Yordam Kitap da bu alanda ciddi iÅŸler yapmaya çalışıyor. Bu türden çalışmaların tabloyu deÄŸiÅŸtirmesini umuyorum. Hırsızlığın son bulacağı konusundaysa çok iyimser deÄŸilim açıkçası… Ama en azından, daha düzgün metinleri çalanların basacağı metinler, bugünkülerden daha az sorunlu olabilir!
Erkin Özalp
Almancadan Karl Marx ve Friedrich Engels çevirileri bulunmaktadır.
Ayrıca bkz. Ferit Burak Aydar: “İntihal yapacak adam bunlarla mı uÄŸraşır?”
Osman Akınhay: “Ferit Burak Aydar’ın ismini ve çalışkanlığını bilen biliyor”

Yorumlar kapalı.