7 Temmuz 2010 günü TBMM’de çok önemli bir olay yaÅŸandı, fakat olay medyada skandal boyutuyla ele alındığı için içeriÄŸi gözden kaybolup gitti. Tayfun İçli’nin BDP’nin 14 Nisan 2010 günü verdiÄŸi bir önergeyi eleÅŸtiren konuÅŸma, BDP’lilerin bu konuÅŸmaya verdiÄŸi tepkiyle duyuldu.
İçli’nin karşı çıktığı önerge, genel olarak meclis ya da devletin bilime müdahale etme ya da bilimi siyasi çerçevede kullanması gibi sonuçları belirsiz bir öneriyi içeriyor. Önerge ÅŸöyle:
“Türkiye’de çok kültürlülüÄŸü ve zenginliÄŸi koruyabilmek için etnik yapıya dair bilimsel verilerin derlenmesi, bu konuda araÅŸtırma yapılarak ayrıntılı ve sürekli raporların oluÅŸturulması ve etnik grupların nüfus azalmalarının nedenlerinin araÅŸtırılması amacıyla Anayasanın 98’inci, İçtüzüÄŸün 104 ve 105’inci maddeleri gereÄŸince Meclis AraÅŸtırması açılması için gereÄŸini arz ederiz.”
Önergenin gerekçe özetinde ÅŸu açıklamalar yer alıyor:
“Farklı kültürlüÄŸün zenginlik olarak kabul edildiÄŸinde ve bir etnik kimlik haritasının her bir etnik grubun kendi nüfus yapısını ve bilgilerini temin edebilmesi için önemli olduÄŸu düÅŸünüldüÄŸünde, Türkiye’de bir nüfus yapısını belirleyen çalışmanın olmaması eksiklik olarak görülmektedir. Bu konuda farklı kurumların kendi araÅŸtırmaları bulunurken, devletin kendi araÅŸtırması yoktur. .. Türkiye’de bu etnik kimliklerin ne kadarının asimilasyona uÄŸradığı, ne kadarının göç etmek zorunda kaldığı ya da kendi kültür ve dilinden uzaklaÅŸtığı bilimsel yöntemlerle ifade edilememektedir. Bu baÄŸlamda, Türkiye’de yaÅŸayan her bir etnik gruba ait birey sayısının belirlenmesi, bununla beraber etnik grupların kendi içinde demografik yapısı yani genç nüfus yaşı, yaÅŸlanma oranı, eÄŸitim durumu gibi önemli özelliklerin ortaya konması gerekmektedir. Çok kültürlülüÄŸü ve zenginliÄŸi koruyabilmek için etnik yapıya dair bilimsel verilerin derlenmesi, bu konuda araÅŸtırma yapılarak ayrıntılı ve sürekli raporların oluÅŸturulması ve etnik grupların nüfus azalmalarının nedenlerinin araÅŸtırılması amacıyla bir Meclis araÅŸtırma komisyonu kurulmasını önermekteyiz.”
Tayfun İçli bu önergeyi eleÅŸtirirken temel bazı sorular soruyor:
“Etnik nüfus yapısının arastırılmasını neye göre yapacaksınız? Kafatasına göre mi; dolikosefal, brakisefal, ona göre mi yapacaksınız? Peki, kan sayımına göre mi yapacaksınız? DNA’larınagöre mi yapacaksınız? Beyan esasına göre mi yapacaksınız? .. SöylediÄŸim gibi, Irak’ta, Kerkük’te, Musul’da, Yugoslavya’da Müslüman din ayrımından, ırk ayrımından insanları paramparça ettiler. İşte Irak.”
Tartışmaların ardından şunu belirtiyor:
“..ben böyle bir yaklasımın aynı Hitler Almanyası’ndaki, Irak’taki, Yugoslavya’daki gibi fiÅŸleme anlamına gelecegini, bunun da ırkçılık olacagını söyledim. Ben, hiçbir gruba, hiçbir kisiye “ırkçısın” demedim.”
Önergenin genel olarak dilbilimcileri ve doÄŸal olarak, çeviribilimcileri de ilgilendirmesinin dışında, özel olarak çeviribilimcileri ilgilendiren temel bir yanı daha var. Akın Birdal, aynı gün İçli’nin konuÅŸmasından önce önergeyi savunmak üzere yaptığı konuÅŸmada, bu önergenin akıl dünyasında yer alan bir kitaptan, tek bir çeviri kitaptan bahsediyor:
“Åžimdi, burada, “çok kültürlü[lük]” konuÅŸuluyor ve Anadolu ve Mezopotamya’da -ki Peter Alford Andrews’in “Türkiye’de Etnik Gruplar” adlı yapıtında- bu coÄŸrafyada elli farklı kimlik, kültür, dil ve inancın olduÄŸu söyleniyor.”
Türkiye’de uzun zamandır, Alevilik tartışmalarından Atilla Durak’ın Ebru projesine dek birçok deÄŸiÅŸik alanda etkiler bırakmış olan bu kitap, par excellence bir çeviribilim araÅŸtırma konusudur. 1992 yılında yayımlandıktan sonra yazarı “pirated translation” diye tanımladığı kitabın eksik ve izinsiz basıldığını söyleyerek dava açmıştır.
2003 yılında Mete Tunçay bir konuÅŸması sırasında bu kitabı ÅŸöyle anar:
“Åžimdi bu çoÄŸulluk ve çoÄŸulculuk terimleri üzerinden biraz düÅŸünmeye çalışalım. ÇoÄŸulluk herhangi bir çaÄŸdaÅŸ toplum için kaçınılmaz bir zorunluluk. Belki çok istisnai olarak, Pasifik Adaları’nda hiç karışmamış bir toplum düÅŸünülebilir. Ama onların dışındaki herhangi bir toplumun nüfus bileÅŸimi çoÄŸulluk gösterir. Bilmiyorum gördünüz mü, Tübingen Üniversitesi yıllar önce bir dizi baÅŸlatmıştı. “Tübingen Atlas des vorderen Orientsâ€, yani Tübingen Üniversitesi’nin “Yakın DoÄŸu Atlasıâ€. O dizide Ptolemaios’dan (Batlamyus) baÅŸlayarak bir çok haritalar yayınlandı. Bunlardan ilginç bir kitap da Peter Alford Andrews diye bir adamın “Ethnic Groups of Turkey†baÅŸlıklı kitabıdır. P.A. Andrews bir etnik grup, bir de emik grup tanımı yapıyor. Yani sadece ırksal olarak deÄŸil, görenekleri, dinleri bakımından da bütün literatürü taramış. Verileri bugün biraz eskimiÅŸ sayılabilir. 60’lı yılların verileri. Kitap Türkiye Cumhuriyeti’nde 60’lı yıllarda, sayıları 50’ye yakın ayrı etnik ve emik grup saptıyor. Onların bir kısmını, örneÄŸin bizim Türkmen deyip geçeceÄŸimiz toplulukları, o Tahtacılar, Elmacılar vb. diye bölümlerine ayırıyor. Bir de bu kitaba paralel 2 büyük paftalık haritası var.”
2005 yılında Kültür AraÅŸtırmaları DerneÄŸi ile Koç Üniversitesi Stratejik AraÅŸtırmalar Merkezi’nin ortaklaÅŸa düzenledikleri “Kimlik ve Kültür†adlı sempozyuma katılan Andrews ve kitabı için ÅŸu bilgi verilmektedir:
“DiÄŸer konuÅŸma ise Köln Üniversitesi’nden Peter Alford Andrews tarafından verildi. Almanya’da görev yapmakta ama kendisi İngiliz, eÅŸi de Türk olan Andrews, “Görünen Köy Kılavuz İstemez: Türkiye’de Etnisite ve Çözümlemesi†baÅŸlıklı konuÅŸmasında, Köln Üniversitesi’nde Tübinger Atlas des Vorderen Orients (Tübingen Yakın DoÄŸu Atlası) için yapılan ve kendisinin iki ciltlik Ethnic Groups in Turkey (Türkiye’de Etnik Gruplar) kitabının malzemesini oluÅŸturan çalışmayı, dia gösterisi eÅŸliÄŸinde anlattı. KonuÅŸmanın bir özelliÄŸi de Andrews’un konuÅŸmasını başından sonuna Türkçe yapması oldu. Etnisite ile milliyet arasındaki farkı vurgulayan Andrews eserinin kendisinden izinsiz yapılan Türkçe çevirisinin eksikliÄŸinden çok rahatsız.”
2004 yılında İlber Ortaylı bu kitap ve çevirisiyle ilgili ÅŸu bilgileri verir:
“Bu nedenle de Avrupa BirliÄŸi sürecine giriÅŸ etrafında doÄŸan politik açılım ölçüsüz bir spekülasyonu ve tartışmayı da birlikte getiriyor. Verilen rakamlar ihtimaliyat ölçülerini aÅŸacak gülünçlüktedir. Bu toz duman içinde; “Üniversitelerimizin konuya eÄŸilmediÄŸi” gibi alışılmış tipten yersiz sızlanmaları da duyuyoruz. BaÅŸka konuları bilmem ama üniversiteler bu konuya eÄŸilmiÅŸtir. İstanbul Edebiyat Fakültesi Antropoloji Bölümü ve Ankara Dil ve Tarih CoÄŸrafya Fakültesinin Etnoloji ve Antropoloji bölümlerinde bir gelenek vardı; talebelerden her yıl kendilerinin geldikleri veya iliÅŸki kurabilecekleri köylere gidip günlerce kalarak, köy sakinleri hakkında bilgi toplayıp dosyalamaları istenirdi. Köyün dilinden, inançlarından, ÅŸayet göçmen iseler geldikleri bölgeden kalan adetlerinden yedikleri içtiklerine ve geçim biçimlerine kadar her ÅŸey bu dosyalara kaydedilirdi. Bazen ÅŸaşılacak kadar tasnifli bilgiyi, bazen de periÅŸanca derlenen bilgileri içeren bu dosyalar bölümlerde saklanırdı. Bölüm mensuplarını bu dosyaların içeriÄŸini bir araya getirip tasnif edecek önemli bir takım çalışmasına kimse özendirmedi, hatta belki kürsü baÅŸkanları bu iÅŸe giriÅŸmekten çekindi. Ne sayı verebilirim ne de yazılı ispat imkanım var. Ama saklanan dosyaların önemli miktara ulaÅŸtığını bu muhitlerle ilgisi olan herkes gibi ben de gördüm. Ne bürokrasinin ne de akademik kurumların diÄŸer kürsüleri bunları gözden geçirmek, bazı verileri yenilemek niyet ve gayretinde deÄŸildi. Ta ki Almanyanın Tübingen Üniversitesi coÄŸrafyacılarının kurduÄŸu Tübinger Atlas grubuna dahil edilen Peter Alford Andrews Türkiyenin etnik coÄŸrafyasını inceleme iÅŸine talip olana veya görevlendirilene kadar… P.A. Andrewsun “Ethnic Groups in the Republic of Turkey” adlı eseri Tübinger Atlas Yayınları içinde haritasıyla birlikte 1989 yılında çıktı.Tübinger Atlas grubu bütün OrtadoÄŸuyu inceledi. Mesela Suriye haritası bu grup tarafından her yönüyle bilimsel olarak tamamlanmıştır. Türkiye böyle deÄŸil. Kendi coÄŸrafyacılarımızın incelemesini bekliyor. Belki doÄŸrusu da budur. Andrewsun eseri hiç ÅŸüphesiz uzun bir çalışmanın ürünü. Konusu çok geniÅŸ ve bu nedenle de eksik ve yanlışları içermesi de kaçınılmaz. Kullandığı etnik tasniflerde bazı hallerde ÅŸaşılacak kadar bilgisiz. Küçük bir örnek; Yörük, Türkmen gibi kavramları rasgele ayırıyor. Bir de üstüne Sünni, Alevi diye ayırım yapmış. O zaman isimleri de yanlış kullanıyor; Nogay, Kırımlı, Tatar gibi tasnifleri de öyle. Bazı halde ise baÅŸka araÅŸtırmacıların makale ve bulgularını olduÄŸu gibi almak akıllılığını göstermiÅŸ; nitekim Karadeniz bölgesinde HemÅŸinliler için kullandığı Rüdiger Benninghausa ait makaleler ve bulguları “sözü ona bırakıyorum” tekniÄŸiyle kullanması buna bir örnek. KuÅŸkusuz P.A. Andrews’un tasvip etmediÄŸim davranışlarının başında, İstanbul Üniversitesi Antropoloji Bölümünün cömertçe kullandığı dosyaları için eserinde teÅŸekkür etmemesi ve de sütunların sonunda kaynaklar arasında dosyaları titizce künyeleriyle zikretmemesi geliyor. Benim bu yazıda 15 yıl evvel çıkan bu eseri tanıtmak veya tenkit etmek gibi bir amacım yok. Ama üzerinde asıl durmak istediÄŸim; Tübinger Atlas serisinden çıkan bu eseri yazar 1989 yılı ilkbaharında daha ilk nüshalarını Paris’teki bir toplantıda takdim ettiÄŸinde; hayranlık ifade edenler, mütereddit bir ÅŸekilde incelemeye alanlar, “Ben yapamadım öyleyse karalayayım” hesabıyla hemen tenkide baÅŸlayanlar görüldüydü. Ne devletin ne de yazarların cesaret etmediÄŸi ama aslında yapmaları gereken bu iÅŸ, ne olursa olsun sınırlı çalışma imkanı olan dış çevrelere bırakılmıştı. Asıl trajikomik safhaya bundan sonra geçildi. Birkaç yıl sonra yayınevinin biri bu eseri renkli haritası olmaksızın ve de üstelik adamakıllı eksik, bölüm bölüm atlayarak çevirip piyasaya çıkardı. Anında matbuatta kıyamet koptu. Bu çeviriye dayanarak Türkiyede ne kadar etnik grup olduÄŸu, bizim ne güzel mozaik teÅŸkil ettiÄŸimiz veya cevaben “Ne mozaiÄŸi canım” gürültüleri yeri göÄŸü tuttu. Kaç yıl geçti aradan; kimse o kitabın kavramlarını irdeleyip tenkit ederek, ciddi olarak bu gibi araÅŸtırmalara giriÅŸmedi. Biz memleketi bu kadar tanıyoruz. Bir zamanlar Avusturyalı Osmanlı tarihçisi Hammer tarihi okuyarak Bavyeralı Babingerin “II. Mehmet” kitabını tenkit etmeye çalışırdık. Åžimdi de Andrews’un kitabı üzerindeki bocalamalarla Avrupa BirliÄŸi politikacılarının karşısına çıkıyoruz. Çelebim böyle olur bizde yurdumuzu tanımak dediÄŸin! Türkiye beÅŸeri coÄŸrafyası, ÅŸaşılacak bir keyfiyettir, fiziki coÄŸrafya kadar incelenmemiÅŸtir.” (“Yurdumuzu Nasıl Tanıyoruz,” Milliyet, 7 Kasım 2004)
2007 yılındaysa bir yazı içinde ÅŸu ÅŸekilde anar:
“Türkiye gibi üç tane Roma imparatorluÄŸunu yaÅŸamış ve bir ülkenin nüfus ve son olarak etnik yapısını deÄŸiÅŸtiren, dünya tarihinin en geç fütuhatının (11’inci asır sonrası) cereyan ettiÄŸi bir ülkede bu farklılıklar çoktur. Evet, bu gerçek. Bizden daha sonra cereyan eden tek fütühat Güney Amerika ve İsrail’dir. Bu gibi gerçekleri Peter Alford Andrews’un çok eksikli, fakat daha beteri yanlış tasnifli el kitabından deÄŸil; kendi araÅŸtırmalarımızla öÄŸrenmemiz gerekir. Hal böyle iken akademik kurumlarımızın ve idaremizin böyle bir envanter yapmadığı açıktır.
Yanlış olan, bu gibi akademik çalışmaların sokaÄŸa yanlış olarak götürülmesidir. Maalesef bazı gazeteci arkadaÅŸlarımız duyduklarını doÄŸru kaydedecek durumda deÄŸil, bazı politikacılarımız da yanlış yorumla gürültü çıkarmayı iÅŸ edinmiÅŸ.” (“Yusuf HalaçoÄŸlu ve diÄŸerleri,” Milliyet, 31 AÄŸustos 2007)
Kısacası, son yirmi yıl içinde “Ethnic Groups in the Republic of Turkey” adlı tek bir araÅŸtırmanın, eksik çevirisiyle sayısız kültür baÄŸlamına etkide bulunması gibi bir süreç yaÅŸanmıştır. Günlük politikada görülen yankılarına bakılırsa, bu süreç çeviri araÅŸtırmacılarının özenli ilgisini beklemektedir.
EK: Bu önerge ve ilgili meclis oturumu çeviri araÅŸtırmacıları için okumaya deÄŸer birer belge niteliÄŸi taşıyor.
*
KiÅŸisel yorum: BDP’nin önergesinin “ırkçılık, fiÅŸlemecilik” olup olmadığı okurların perspektifine kalmış bir ÅŸey; ben kendi adıma TBMM’nin pozitif bilimler alanında çalışmalar yapmak üzere komisyonlar kurmasını, yerli robot üretimiyle ilgilenmesini arzu ediyorum. Tuhaf bir ÅŸekilde, Türkiye’nin ortamı bugün – sık sık Osmanlı Devleti’nin parçalanması, Arabistan’da cetvelle uydu devletler kurulmasını hatırlatanların tersine – bence, Ekim Devrimi sonrası Rusya’yı hatırlatıyor: en son orada federasyona benzer bir yapı çerçevesinde, etnik araÅŸtırma kurulları kurulmuÅŸ, diller ve halklar yapay bir ÅŸekilde ayrıştırılmış, yapay sınırlarla devletler oluÅŸturularak özellikle Kafkaslar karman çorman edilmiÅŸ, merkezi bir yönetime bağımlı özelleÅŸmiÅŸ üretim alanları haline getirilmiÅŸ, sonunda enternasyonalist çokkültürlülüÄŸü korumak adına gulag’lar yaratılmıştı. Etnografi alanında ilginç çalışmaları vardı. Åžaka bir yana, ülke, medya ve din merkezli totaliter bir etnik federalizme doÄŸru mu gidiyor acaba?. Andrews’un çalışmasının arkaplanını ve bu önergeye gelen süreci yorumlamak için Tamer-Andrea BacınoÄŸlu’nun Modern Alman Oryantalizmi: Alman Yayıncılığının Türkiye Tablosu zengin bir kaynak.

