Bu kavramı ilk kez duyanlar kendi söylem evrenine göre Wikileaks’i market, spor giyim markası, kestane çeÅŸidi, sabun, kozmetik markası, ilaç, futbolcu ya da bir hastalık adıyla baÄŸdaÅŸtıradursun, dünya Wikileaks tarafından sızdırılan ÅŸok edici bilgilerle sallanıyor, ülkeler sitenin sunucularını yasaklıyor, bütün hükümetler bilgilere güvenilmemesi  gerektiÄŸini söylüyor, ancak Amerika belgeleri yalanlamıyor. Kimi, belgelere çok büyük bir önem atfederken, kimi dönüp bakmıyor. Belgeler zaman zaman ÅŸaşırtıcı bilgiler verirken, bazen de “zaten biliyoruz†dedirten veriler sunuyor bize. Wikileaks kurucusu baÅŸka bir suçtan tutuklanıyor, sitenin hesapları donduruluyor ve bu “sanal savaş†giderek “kapitalizm Wiki’ye karşı/ Wiki kapitalizme karşı†durumuna dönüÅŸürken karmaÅŸa gittikçe büyüyor.
Belgeler içerikleri ve yeniden ÅŸekillenen dünya düzeni içindeki rolleri bakımından büyük bir öneme sahip, çünkü artık “sır†denilen ÅŸey ortadan kalktı. Tüm bu karmaÅŸanın içinde yaÅŸayıp giderken,  çoÄŸu insan bu belgelere farklı açılardan bakmaya ve incelemeye baÅŸladı bile. Ben de bu metinlerin arasından seçtiÄŸim dört metni dil ve çeviri açısından inceleyeceÄŸim.

Metinler – konu Wikileaks olunca – haliyle hiper, ya da sonsuz metin dediÄŸimiz internet metinleri.  Wikileaks’in kendini adlandırması dahi az ve öz bir ÅŸekilde sitenin misyonunu anlatıyor. “What I know is…” yani BildiÄŸim… tümcesinin kısaltması Wiki,  ve “sızıntı” anlamına gelen (bu baÄŸlamda bilgi sızıntısı) “leak” sözcüÄŸünün birleÅŸtirilmesinden oluÅŸan Wikileaks adlı internet sitesi iÅŸte bu belirtilen durumlara neden olan ünlü site. Wiki gibi akılda kalıcı ve dikkat çekici bir kısaltmayı Türkçede verebilir miyiz gibi bir soruyla bile baÅŸlayabiliriz. Fakat incelediÄŸim kadarıyla sadece “Sızıntılar†diyerek bu iÅŸten sıyrılıyoruz.
Belgeleri, çoÄŸu çevirmen gibi ben de çevirme isteÄŸiyle okudum. Bu amaçla okuyunca metinlerin dilsel ve metinsel özellikleri dikkatimi çekti. Viewing cable 04ANKARA348, Viewing cable 05ANKARA7215, Viewing cable 05ANKARA3199 ve Viewing cable 10ANKARA294 diye nitelendirilen belgeleri dil ve sözcük açısından çözümlemeye çalıştım.
Wikileaks metinlerinin bir özelliÄŸi metinlerin yapısal açıdan üç bölüme ayrılmış olması. Öteki Wikileaks metinlerinde olduÄŸu gibi bu metinler de yapısal açıdan üç ana bölüme ayrılmış durumdadır. Belgeler, ilk olarak metinde geçen olayların özetinin bulunduÄŸu “Özet†kısmı, daha sonra “asıl metin” ve son olarak da anlatılanların yorumlandığı “Yorum†kısmından oluÅŸmaktadır. Bu açıdan bu sıralama metinlerin derli toplu olmasını ve anlaşılmasının kolaylaÅŸmasını saÄŸlayan bir özellik olarak karşımıza çıkıyor.
Metinlerde kullanılan söyleme bakılacak olursa, genel bir konuÅŸma havasının hakim olduÄŸu söylenebilir. Kullanılan dil resmi bir dil deÄŸil. Metinlerde bulunan “yorum” bölümü de metin türünün daha çok konuÅŸma metnine yakın olduÄŸunu göstermektedir. Kullanılan dil daha fazla iki kiÅŸinin karşılıklı oturup üçüncü bir kiÅŸiye yönelik dedikodu yaparken kullandıkları dile benzemektedir. İncelenen metinlerin her biri farklı kiÅŸiler tarafından kaleme alınmış olmasına karşın kullandıkları üslup birbirine benzemektedir. Daha belirli örnek verilmesi gerekirse; bazı kelimelerin daha yumuÅŸak kullanımları varken özellikle daha sert ifadelerinin kullanıldığı gözlemlenmiÅŸtir. Bu ÅŸekilde bir yöntemle kaleme alınan bu metinlerin, metinlere konu olan ifadelerin doÄŸru olduklarını pekiÅŸtirmek amacıyla kullanıldığını düÅŸünüyorum.
SeçtiÄŸim bu dört metni diliçi çeviri ve diliçi  ve dillerarası çeviriye yönelik yerelleÅŸtirme stratejileri  açısından inceledim.
Metinlerdeki sözcük seçimine dilin yerelleÅŸtirilmesi yönünden bakacak olursak dil içi yerelleÅŸtirmelere bazı örnekler verilebilir.
Viewing cable 05ANKARA3199 belgesine yönelik saptamalar: Bu belgede  geçen ve “baÄŸlı olmak†anlamını “esirliÄŸinde/köleliÄŸinde bulunmak†olarak veren “remain in thrall to†kullanımı yukarıda belirtilen “sert” uslubu göstermek açısından iyi bir örnektir.
Oysa günlük bir kullanımda aslında kullanım alanı çok daha yaygın olan “depend on” ifadesi alınabilirdi. Ancak üslubun sertliÄŸi burada seçilen kavram ile de vurgulanmış.
Benzer bir durum “kickback†(rüÅŸvet/hisse) ve “arch rival†(ezeli rakip) sözcükleri için de geçerlidir.  RüÅŸvet sözcüÄŸü için sık kullanılan “bribery†yerine “kickback†ve rakip anlamında “rival†yerine rekabetin derecesini arttıran “arch rivalâ€Â sözcüÄŸünün seçilmesi Wikileaks metinlerinin üslubunu yansıtmaktadır.
İncelenen bir sonraki metin Viewing cable 10ANKARA294 numaralı metindir.
Bu metinde geçen “attack dog†(saldırı köpeÄŸi) ifadesi de  son derece sert bir ifadedir. Burada bir insanı baÅŸka bir canlıya benzetmeden kullanılabilecek saldırgan ve emir alan vb. anlamına gelebilecek ve yaygın kullanımı olan baÅŸka bir sözcüÄŸün alınması yerine yine sert bir üslubu yansıtan bu kavram  yeÄŸlenmiÅŸtir. Bu metinlerin tümü çevrilecek olsa çevirmen acaba aynı sertlikle bu sözcükleri çevirir mi yoksa çeÅŸitli toplumsal normları da dikkate alarak bir türlü nesnelleÅŸtirme stratejisi mi uygular?
Metinleri yerelleÅŸtirme açısından incelemeye devam edersek diller arası yerelleÅŸtirmelerle de karşılaşırız. Bu baÄŸlamda en göze batan örnek Viewing cable 05ANKARA3199 belgesinde geçen ve İngilizcede isim veya fiillerin sonuna gelerek “o iÅŸi yapan kiÅŸi†anlamını veren son “-er /-or†ekinin Türkiye’deki siyasi partilere mensup kiÅŸilerden bahsederken kullanılmış olmasıdır. Bu, Türkçeden İngilizceye çeviri yaparken çevirmenlere yardımcı olacak yeni bir kullanımdır. Örnek vermek gerekirse MHP’ye mensup kiÅŸi anlamında “MHPer†ve ANAP’a mensup kiÅŸi anlamında “ANAPer†olarak ifade edilmiÅŸtir. Yabancı dildeki kavram alınmış, bu kavrama İngilizce bir kök eklenmiÅŸ ve melez bir bileÅŸik sözcük türetilmiÅŸtir.
Sonuç olarak her gün artan “sızıntılarıyla†Wikileaks diliçi ve dillerarası dilbilimsel ve çeviribilimsel çözümlemeler açısından da engin ve neredeyse sonsuz bir inceleme malzemeleri olarak karşımızda durmaktadır.
(Not: Bu metin Doç. Dr. Sakine Eruz tarafından yayına hazırlanmıştır.)
