Badiou 1-2 Aralık 2011 günlerinde, MonokL dergisinin davetlisi olarak İstanbul’da. Badiou’nun “yaratıcı çeviri” yaklaşımıyla ilgili bu yazı ve çeviri, Çeviribilim dergisinin 3 nolu, Mart-Nisan 2011 sayısında yayımlanmıştı.

Avrupa kıta felsefesinin günümüzde en sık anılan temsilcilerinden biri olan Alain Badiou, 2007 yılında baÅŸlattığı Pour aujourd’hui: Platon! (Platon – bugün için!) seminer dizisini bir yaratıcı çeviriyle taçlandırdı. 2007-2010 arasındaki üç seminer boyunca Devlet‘in bir “hiperçevirisini” yapma yöntemlerini ortaya koyan Badiou’nun çalışması yakın bir tarihte yayımlanacak. Bu hiperçeviriden çeÅŸitli alıntılar daha önce Daniel Fischer’in entretemps.asso.fr adresinde yayınlanan seminer notlarında yer almıştı. Son olarak, Susan Spitzer’in önümüzdeki yıl tamamlanması beklenen İngilizceye çevirisinden bir kısım, Badiou’nun önsözüyle birlikte lacanian ink 35‘te yayımlandı. Post-Express dergisinin Ocak 2011 sayısı için Selim Karlıtekin’in Badiou’yla yaptığı söyleÅŸide de, yeni bir çeviriyi neden gerekli gördüÄŸü sorusuna düÅŸünür ÅŸöyle yanıt veriyordu:

“Sonunda fark ettim ki, varolan tüm Platon çevirileri akademik süperegoların ürünü; bir bakıma filolojinin diktatörlüÄŸü altında felç geçirmiÅŸ halde. Bu ilk neden. İkinci olarak, Platon için diyebiliriz ki, dediklerinin modernize edilmesi gerekiyor. .. Platon sanki bu kitabı bugün yazıyormuÅŸ gibi yazmak istedim. .. Benim Platon’um Freud’u, Marx’ı biliyor. .. Diyalektik düÅŸüncenin ufkunda yeniden canlandırmak istediÄŸim fikir çerçevesinde, düÅŸüncede diyalektik materyalizm istikametinde Platon’un teÅŸebbüsünü düzenledim. .. yeni bir Platon metniyle!”

Derrida’dan yedi yıl sonra, onun doÄŸum yeri Cezayir’e komÅŸu olan Fas’ta doÄŸan Alain Badiou, Mao, Marx, Aziz Pavlus, Platon gibi çok farklı kaynakları bir araya getiren bir düÅŸünür olarak tanınıyor. ÇaÄŸdaÅŸ felsefenin büyük ölçüde Platon’dan uzak ve onu yanlış tanıyarak kurulduÄŸunu savunurken, Platon’un filozofları geometri bilmeye çağırmasına uygun olarak felsefeyi matematikselleÅŸtiriyor, matematiÄŸi varlıkbilimi olarak ilan ediyor.

Badiou’nun 10 Mart 2010 semineri Devlet hiperçevirisinin stratejisini genel hatlarıyla açıklayan bir seminer sayılabilir. Toparlama kısmında dört temel soru soruluyor: Neden bugün Platon? Neden Platon’un metni ? Neden Devlet? Neden bir çeviri? İlk soruya Badiou, felsefede Kant etkisini eleÅŸtirerek yanıt veriyor : “Platon’un bize verdiÄŸi destek önemli çünkü, özellikle de bugün, doÄŸruların var olduÄŸunu onaylamak önemli. .. İşte Kant’ın baÅŸlattığı ‘Kopernik devrimiyle’ birlikte felsefede baÅŸlayan, karşı çıktığımız ÅŸey budur. Kant’a göre, her ÅŸey çaÄŸdaÅŸ biliÅŸsel eylemin öznelliÄŸinin egemenliÄŸine göre görecedir; bu yüzden kendinde varlığın bilgisine eriÅŸilemez.” İkinci soruya ÅŸu yanıtı veriyor: “Yani neden basitçe Platon’un metnine iliÅŸkin kendi yorumumu vermekle yetinmiyorum? Buna karşılık, bizi ondan ayıran 2400 yıl boyunca sayısız yorum katmanının biriktiÄŸi söylenebilir: büyük ölçüde Hıristiyan ve Arap düÅŸünürlerin yaptığı teolojik yorumlar, Platon’u dogmatizm arketipi haline sokan Kantçı okuma ve bugüne dek, sıkça belirttiÄŸim üzere, büyük felsefi akımlar – anglosakson analitik düÅŸünce, Nietzscheci canlıcılık, Marksizm, varoluÅŸçuluk, Heideggerci düÅŸünce – hepsi Platon karşıtıdır. Böyle bir baÄŸlama bir yorum daha katarak destek olmak yeterli gelmez. Åžimdi bahsettiÄŸim adımı cesaretle geriye atmaya kalkışacaksak, metne daha da yakın olmak zorunludur.” Neden Devlet?

“Çünkü o Platon’un yapıtının özetidir. .. Felsefenin bütün koÅŸulları Devlet’te karşılanır .. Bu bütün felsefe literatüründe eÅŸsiz bir konstrüksiyondur – belki tek istisnası Hegel’in Tinin Görüngübilimi olabilir. .. aynı zamanda bize felsefi dilin bütün bir gamını sunar. Matematikten geçer, anlatı diline, tiyatro formüllerine girer, ÅŸiir ve düzyazının küçük hikayelerine dalar.”

Peki neden bir çeviri?

“Elimize sapasaÄŸlam bir halde ulaÅŸmış olan Cumhuriyet’in metni düzeltilmesi imkansız bir ÅŸekilde akademikleÅŸtirilmiÅŸtir, çünkü çeviri Helenistlere teslim edilmiÅŸtir. Bunu Helenistleri eleÅŸtirmek üzere söylemiyorum, bugün bir Yunan dilinin etkili bir ÅŸekilde korunmasını saÄŸlayan onlardır .. Fakat sonuç her koÅŸulda elimizdeki metnin bir tarihli metin olmasıdır – kesin olarak geçmiÅŸte konumlanmış bir tarih deÄŸildir, daha çok zamansız bir tarihtir, okurken bizde bıraktığı etki de görür görmez onun eski bir dilden yapılmış çeviri olduÄŸunu anlamamızdır. Benim kendimi kurtarmaya çalıştığım ÅŸey bu.”

Aynı seminerde, Badiou, “hiperçeviri” dediÄŸi çeviri tarzı için baÅŸvurduÄŸu dört temel iÅŸlemi tanımlıyor: biçimsel yeniden yapılandırma, evrenselleÅŸtirme, kavramsal yer deÄŸiÅŸtirme ve çaÄŸdaÅŸlaÅŸtırma. Bu çerçevede ortaya çıkan üründe, klasik metnin diyalog biçiminden roman biçimine, birinci tekil ÅŸahıs, ÅŸimdiki zamandan, üçüncü tekil ÅŸahıs, geçmiÅŸ zamana taşındığını görüyoruz. DiÄŸer iÅŸlemler de metnin antropolojik verilerinin ayıklanması, örneklerin güncellenmesi, Sokrates’in Kant’ı eleÅŸtirmesi gibi çeÅŸitli özelliklerde görünüyor.

Badiou hiperçevirisinin öncülleri arasında Frédéric Boyer’in Aziz Augustinus’tan Les Aveux adıyla yaptığı “İtiraflar” çevirisini anıyor. Fakat zengin bir yaratıcı çeviriler geleneÄŸi de anılmalı: “hiperçeviri” ilk kez Badiou’nun kullandığı bir terim deÄŸil ve herhalde bu yüzyılda daha sıkça kullanılacak.

Fakat biz, tam olarak neredeyiz? Carlos Fraenkel 2007 yılında, “Filistin’de Platon öÄŸretmek: felsefe ortadoÄŸuyu kurtarabilir mi?” baÅŸlıklı yazısında, Arapçadaki mevcut Platon çevirilerinin 19. yüzyıldaki İngilizce çevirilerden, kesilip biçilmiÅŸ çevirilerden yapıldığını söylüyor. Gazetelerin çalıntı çeviri dağıtmakta tereddüt etmediÄŸi Türkiye’de durum ne – kaç Devlet çevirisi var ve kaçı Yunancadan, kaçı çalıntı, sahte çeviri deÄŸil? Petrolü ona uzak ülkelerden pahalı kullanan bize, Blatonodiou imzalı bir hiperçeviri ya da çevirisi ne getirir?

Ek

Devlet: Kısa bir önsöz •  Alain Badiou

lacanian ink dergisinde Susan Spitzer çevirisiyle yayımlanan Platon hiperçevirisinin önsözünü aktarıyoruz:

Devlet “hiperçevirimin” I. Bölüm’ünde Platon’un metninde, efsanevi bir dramatik karakteri, yani sofist Thrasymakhos’u merkeze alan çok özel bir kısım var. Platon için (ya da onun metindeki vekili Sokrates için) sofisti çürütmeden önce pozitif düÅŸünmeye baÅŸlamak olanaksız gibi görünür. Dahası, “çürütmek” sözcüÄŸü çok kesin bir sözcük deÄŸildir. Burada daha çok onu yenmek sorunu vardır, yani: onu sessizliÄŸe indirgemek, sessiz kılmak. Aynı zamanda karanlık bir komediye de yer veren o momentin ÅŸiddeti, kazanmanın haklı olmaktan daha önemli hale gelmesi yüzünden, bütün yolların serbest sayılmasından kaynaklanır. Bir bakıma, burada sözkonusu olan ÅŸey Hegel’de görüldüÄŸü anlamıyla ölümüne bir mücadeledir, Efendi ile Köle düÅŸünmenin nasıl devam edebileceÄŸini belirmemek üzere karşı karşıya gelirler. Burada da felsefenin nasıl kurulabileceÄŸini belirlemek konu olur ve bunun olması için, sofistin –dili kiÅŸisel çıkarın ve mevcut iktidarların hizmetine sokan kiÅŸinin– kamu sahnesinden çekilmesi gerekir.

Bu momentin olumsuz bir moment olması önemli bir noktaya daha dayanır: sofistin ustası olduÄŸu retorik, olumsuzlamanın hakim olduÄŸu bir düÅŸünmeyi beraberinde getirir. Bu neden böyledir? Çünkü sofist bir tezi (bir görüÅŸü) sadece karşıt tezi de savunabileceÄŸi zaman savunur. Bir ilkenin deÄŸiÅŸmezliÄŸine deÄŸil, iktidar iliÅŸkilerini, yeri belli arzu ve çıkarları yansıtan görüÅŸlerin çeÅŸitliliÄŸine hizmet etmek zorunda kalan bir “düÅŸünce tarzının” – aslında entelektüel ve dilsel maharetin – kaçınılmaz sonucudur. Sokrates ile Thrasymakhos arasındaki mücadele son aÅŸamada doÄŸruların ebediyetinin odağı olan felsefe ile çıkarların oportünizminin odağı olan retorik arasındaki bir mücadeledir. Ontolojik açıdan bu düÅŸüncenin iki yönelimi arasındaki mücadelenin gizil bir versiyonuna karşılık gelir. Bunların biri olduÄŸu ÅŸey olarak düÅŸünülebilir olması nedeniyle Varlığa [Olmaya] hakkını verir. Bu yüzden paradigma matematiktir. DiÄŸeriyse Varlığı [Olmayı] dilin Varlığın parçalanmasını sahneleme ve gerektiÄŸi zaman, onun olumsuzlamasını yapma yeteneÄŸinin geçici bir sergileniÅŸinden baÅŸka bir ÅŸey kılmaz. Bu yüzden, önemli olan ÅŸey dilsel esnekliktir, bu da anlamsızlığı ya da çeliÅŸkiyi sömürür. Åžiirin çok uzakta olmadığını hissederiz. Sokrates açısından, Thrasymakhos ÅŸeytanidir, ama halis acımasızlığından baÅŸka bir ihtiÅŸamı yoktur. Goethe’nin dediÄŸi gibi ÅŸeytanidir: Ruh hep olumsuzlar. Åžiire karşı matematik mi? Her koÅŸulda, Platon, bu sonucu kabul eder. Devlet’in bütün bu baÅŸlangıç kısmında, sözkonusu olan ÅŸey kendi düÅŸünme tarzıyla harekete geçmeye hevesli olan yeni bir komünizm ile sona ermeyi reddeden, tükenmiÅŸ bir uzlaÅŸmaya dayalı “demokrasi” arasındaki çatışmadır. Platon ile sofistler arasındaki çatışma konusunda Lacan’ın ikircikli bir tutum benimsediÄŸini düÅŸünürsek, bu ateÅŸli tartışmayı lacanian ink‘te yayımlamak çok anlamlı. Bilinçdışının “bir dil gibi” yapılandığını düÅŸünerek, psikanaliz tedavisinin büyük ölçüde bir sessizlik ve dil retoriÄŸi olduÄŸunu düÅŸünerek – Lacan’ın sıkça yaptığı ve büyük çaÄŸdaÅŸ sofistin bize hatırlattığı gibi – biraz kaba saba olan Thrasymakhus’a deÄŸilse de, en azından Platon’un tam da susturduÄŸu anda saygı duyduÄŸu düÅŸünürler olan Gorgias ve Protagoras’a psikanaliz yapabiliriz. Fakat her ÅŸey sona erdikten sonra psikanalizde önemli olan ÅŸeyi, yani bir Öznenin doÄŸrusunun yama noktası olan gerçeÄŸi düÅŸünürsek, psikanalizin kaynağı Sokrates ve Platon’dur. Özellikle de Doktor’un dediÄŸi gibi, tedavinin sonunda “büyük diyalektik gelenek içinde, Adalet ve Cesaretle ilgili temel diyalogları” ele almamız gerekebilir. Burada bu uzun kavganın ilk raundunun çevirisini sunuyorum; bu raund son çözümlemede felsefe ile anti-felsefe arasındaki kavga olduÄŸundan, sonsuza dek adına layık herhangi bir düÅŸünmeye sonsuza dek içkindir.