Birkaç gün önce büyük bir çeviri skandalı yaÅŸandı… ve sessizce kenara itildi.Â
Her zamanki gibi.
Kültür Bakanlığı’nın TEDA Projesi ve baÅŸka kültür projeleri çerçevesinde 8 yıldır çalıştığı Rus Türkolog ve çevirmen Apollinaria Avrutina, en son çevirdiÄŸi kitaba verileceÄŸi söylenen desteÄŸin verilmemesi karşısında Türk basınına bir kınama açıklaması gönderdi. Basında yer alan açıklamaya Kültür Bakanlığı’nın isimsiz bir yetkilisi çevirmenin baÅŸka bir çevirisinin yayınında yaÅŸanan gecikme nedeniyle söz konusu kitaba destek vermediklerini ilan etti.
Olay, kitabın yazarı – Nâzım Hikmet – nedeniyle basının dikkatini çekti, baÅŸka bir yazar olsa olay haberleÅŸmeyecekti belki de. Oysa bu, yazarı olduÄŸu kadar, çevirmeni de zedeleyen bir skandal. Bir resmi kurum uzun yıllar ciddi bir iÅŸbirliÄŸi içinde olduÄŸu bir çevirmenle iliÅŸkisini beklenmedik bir ÅŸekilde nasıl bozar? Türk devletinin destek vermesi sayesinde yayınlanan kitaptan çeviri desteÄŸini çektiÄŸi zaman çevirmenin ücretini nereden alacağını neden düÅŸünmez? Çevirmenin baÅŸka çevirilerinin yayınında yaÅŸanan gecikme nedeniyle destek vermekten vazgeçtiÄŸini açıklarken, çevirmenle bir iÅŸ akdi yapmamış olduÄŸunu nasıl unutur?
Soruların sonu yok. Fakat önemli olan, Türkiye’de çevirmenlerin çeÅŸitli iÅŸletmelerde yaÅŸadıkları sorunların bu kez resmi makamlar düzeyinde, uluslararası bir boyutla yaÅŸanması. Türkiye’de çevirmenler ani iÅŸ iptalleri, çevirilerinin yayınlanmaması, ücretlerini düzgün alamama, düÅŸük ücretlendirme, yeterli mesleki saygıyı görememe gibi sıkıntıları sürekli yaşıyorlar. Bu kez bunu bir resmi kurumun, uluslararası düzeyde de yapabildiÄŸini gördük.Â
Ani iÅŸ iptali yaÅŸayan çevirmen emeÄŸinin karşılığını kimden alacak?
Çevirmene, çevirmenin emeÄŸine saygı, temel sorun bu.
Fakat bu saygıyı nasıl hak edeceÄŸiz, nasıl koruyacağız? Çeviriyle ilgilenen kurumlar, birlikler bu olayı bile sessizce karşıladı. Zaten genel olarak eski tip devlet dairesi gibi çalışmıyor mu bu kurumlar; uluslararası benimsenmiÅŸ çeviri konulu günlerde – resmi bayram kutlamaları gibi – mesajlar yayınlamakla yetinmiyorlar mı? Basından biri gelip de görüÅŸ istemedikçe çeviri örgütleri ve ilgili akademik kurumlar çeviri skandallarına müdahale etmiyorlar. Mesleki talepler politik bir kamuoyu oluÅŸmadıkça dile getirilmiyor ve bu ÅŸekilde dile getirildiÄŸi zaman da politik bir dilin altında kaybolup gidiyor. Çevirmen, iÅŸiyle ve hayatıyla yalnız kalan insan olarak, tek başına saygı görmeye çabalıyor.
İki kardeÅŸ çevirmen vardı – uzun yıllar sayısız kitap çevirdiler, bugünün ismi duyulan yazarlarının örnek alıp benzerlerini yazdığı kitaplar, onların dillerini, tarzlarını kurmalarına yardımcı olan kitaplar. YaÅŸlılıklarında çevirdiÄŸi kitaplarda birtakım eksikler olduÄŸu öne sürüldü. Bir gazeteci çıkıp bunu destekleyen yazı yazdı. Kitapların yayını durduruldu, çevirmenlerin baÅŸka çevirileri de baÅŸkalarının çevirileriyle yayınlanmaya baÅŸladı. Kırgın öldüler birkaç yıl sonra. Yazıyı yazan gazeteci, vaktiyle onların çevirilerini yayına hazırlayan kiÅŸiydi, onların tam gelen çevirilerinden eksiltmeleri, pratik sebeplerle, o yapmıştı.
Çevirmene saygı, çevirmenin emeÄŸine saygı.
Bugün 30 Eylül, Dünya Çeviri Günü.
Sona ermek üzere, bütün günler gibi.
Yeryüzünün en çok çeviri yayınlanan ülkelerinden biri olan Türkiye bir çeviri gününe sahip deÄŸil. Sahip olmalı.
İşverenler çevirmenlere hak ettiÄŸi saygıyı ve ücreti vermeli.
SaÄŸlık sigortası ödeme zorunluluÄŸuyla karşı karşıya kalan serbest çevirmenler, kendilerini baÅŸka iÅŸletmelerde çalışıyormuÅŸ gibi gösterip sigortalı olmak gibi yollara baÅŸvurma mecburiyetinden kurtarılmalı: Serbest çevirmenden hizmet alan iÅŸletme, hizmet süresince onun saÄŸlık sigortasını ödemeli.
Çevirmenler standart, asgarisi belirli olan, keyfi olarak deÄŸiÅŸtirilmeyen çalışma koÅŸullarında çalışmalı.
Çevirmenlerin emeÄŸi çalınmamalı – bir baÅŸkasının, örneÄŸin Dostoyevski çevirisini çalıp baÅŸka isimle yayınlayan sahtekârlar için, çeviri intihalcileri için ağır cezalar getirilmeli; bunu yaparak çevirmenlik mesleÄŸini lekeleyenlerin kamuya ilan edilmesi serbest olmalı.
Ve gitgide büyüyerek gelen bir sorun var: İşletmelerin ve resmi kurumların internet çevirisi, makine çevirisi kullanarak robot çevirmenlerin imzasız, gayrıinsani ve Türkçeye büyük zararlar veren metinlerini kullanması kesin olarak yasaklanmalı, cezalandırılmalı. Google Translate gibi makinelerin çevirileriyle iÅŸ yapmak, çürük, hileli, katkılı, toplumsal saÄŸlığa, akıl saÄŸlığına zarar veren bir uygulama olarak kesinkes engellenmeli.
Türkiye çevirmenlerine ve çevirmene sahip çıkmalı, çünkü engin dil ve akıl zenginliÄŸini korumalı.
Apollinaria Avrutina’nın, Türkçenin ve Lev Tolstoy’un büyük Rus klasiÄŸi SavaÅŸ ve Barış‘ın ilk gerçek çevirmeni olan Nâzım Hikmet’in gönlü alınmalı.
TEDA aracılığıyla tanımaktan mutluluk duyduÄŸum meslektaÅŸlarımdan biri olan Avrutina’ya, meslek sahibi bir insanın yaÅŸayabileceÄŸi gelecek kaygılarını, gündelik sıradan hesapları bir yana bırakarak doÄŸruyu ve inandığı ÅŸeyi söylemesi gerektiÄŸini bir kez daha gösterdiÄŸi, tam da Dünya Çeviri Günü arifesinde gerçek bir çevirmen tavrı sergilediÄŸi için teÅŸekkür ederim.
Dünya Çeviri Günü kutlu olsun.
