Kafkas Üniversitesi Slav Dilleri ve Edebiyatları: Rus Dili ve Edebiyatı anabilim dalı tarafından, Fen Edebiyat Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Haydar Yüksek’in desteÄŸi, bölüm baÅŸkanı Yrd.Doç. Dr. Keziban TopbaÅŸoÄŸlu’nun ve Yrd.Doç. Dr. Pınar Dilekçi’nin giriÅŸimi, Dr. Muhammed Kesengil’in katkısıyla Çeviribilim ve Edebiyat Çevirisi: Rus Edebiyatı Çevirilerinin Günümüzdeki Durumu adlı bir toplantı düzenlendi. Toplantı basında yer aldı: Milliyet, Kafkas Haber Ajansı, Erzurum Pusula… Bu toplantı vesilesiyle Kars’la ilgili bazı soruları araÅŸtırma fırsatı buldum.
Kars
Kars hakkındaki önbilgim ÅŸehrin büyük kısmının Rus iÅŸgali döneminde yapılan binalarla kaplı olduÄŸu; ya da en azından, ÅŸehir planının ana hatlarını o binaların oluÅŸturduÄŸuydu. Gerçekten de öyle, ÅŸehrin birçok kısmı o planı sürdürüyor, onunla içiçe girmiÅŸ diÄŸer kısımda da, dengesiz modernleÅŸmenin, tabelaların izi görünüyor. Bunun nedenini yakın dönem modernleÅŸmeye, betona baÄŸlamak mümkün olsa da, okuduklarımdan anladığım kadarıyla, üzerinde az durulan bir baÅŸka ÅŸey de önemli rol oynamış: İşgal sırasında, daha doÄŸrusu yeni Kars ÅŸehri inÅŸa edilirken eski Türk mimarisi, ÅŸehir yapıları ortadan kaldırılmış – ÅŸimdilik ayrıntılı bir delilini bulamasam da, burada bir tür Haussman etkisinin yaÅŸandığını, savaÅŸların etkisinin dışında ÅŸehir planlamacılığının ağır etkisinin de hissedildiÄŸini söylemek mümkün. Fakat o zaman insanın aklına baÅŸka bir soru geliyor: Madem yeni ÅŸehir inÅŸa edildi, o ÅŸehirde kimler oturdu? Hızlı, kısa bir ÅŸehir gezisiyle bunu anlamak mümkün deÄŸil (binalarda plaketler yok), karıştırdığım kitaplarda da net bir bilgi bulamadım. Bir tek, yıllar önce okuduÄŸum Pars TuÄŸlacı’ya baÅŸvurunca elle tutulur bir yanıt ya da yanıta gidebilecek bir bilgi kırıntısı bulabildim:
“…Ruslar (1879’dan sonra) düz köylerde, verimli yerlerde ÅŸehir ve kasabalardaki Türk halkını kaçırtarak yerlerine, Khakhol, Dukhobor, Malakan gibi Rus kolonisi köylüleri ve Nemis (Alman), Estonyalı gibi Protestan köylüleri yerleÅŸtirdiler. Anadolu ile Kafkasya’dan da çok sayıda Rum, Ermeni, Yezidi, Asuri gibi gayrimüslim halkı getirerek onları da Kars topraklarına yerleÅŸtirmiÅŸlerdir.†(Osmanlı Åžehirleri, 201; Ludmila Denisenko’nun Böyle Bir Kars adlı kitabında biraz dağınık anlatılsa da, bu yerleÅŸtirmenin sonuçları çok canlı ve etkileyici bir ÅŸekilde anlatılıyor.)
Planlı bir ÅŸehirde gezince, insan ister istemez planın nasıl yapıldığını merak ediyor, görmek istiyor planı. Fakat kolay deÄŸil, uzun araÅŸtırmalardan sonra bir makalenin içinde bir parçasını bulup oradan da alındığı kaynaÄŸa ulaşıp bir Rusça plan elde ettim. Fakat asıl kaynağı daha bulabilmiÅŸ deÄŸilim; Rusça kaynaklarda da Türkçe kaynaklarda da ÅŸehrin planının kim tarafından, ne ÅŸekilde yapıldığı anlatılmıyor: Hollandalı bir mimar gelmiÅŸ, nereden gelmiÅŸ, adı ne, yazmıyor; birileri yerleÅŸmiÅŸ, kim, nereye, nasıl?
Bu sorular beni asıl baÅŸka bir hedefe götürdü; Orhan Pamuk’un Kar kitabını tekrar açıp baktım. Bu romanda, Orhan Pamuk, ya da kahramanı/anlatıcısı, Rusların ihya ettiÄŸi bir Kars’tan bahsediyor; ÅŸehrin sonraki tarihini kendi tarih yaklaşımı çerçevesinde iÄŸneleyici bir tavırla ele alıyor. Karlı bir havada ve uzun süreli gitmediÄŸim için, Pamuk’un anlattığı ortamı tam olarak yaÅŸamam mümkün olmadı, ama oraya gelenlerin elinde gördüÄŸüm için, romanın Kars’ın algılanması için önemli bir yeri olduÄŸunu kabul etmek gerekiyor. Ama kaldığımız, merkezdeki otelin resepsiyonunda öylesine konmuÅŸ birkaç Kars, Kafkasya, Rus kitabı olsa da, Kar romanı yoktu; oysa neredeyse bir gezi rehberi olan bu romanın öne çıkarılması büyük bir ihtiyaç.
Fakat diÄŸer yandan, Kar iyi bir gezi rehberi mi? Kitaba tekrar bakıp cadde/sokak isimlerinin kullanımını inceledim. Bazı sorunlar var. En önemli ve ilginç olanı, ÅŸehir planıyla ilgili. Kitabın bir yerinde Cumhuriyet döneminde Kars’ın yeniden yapılandırılmasıyla ilgili ilginç bir yorum var; Pamuk caddelerin isimlendirilmesini ele alırken ÅŸöyle diyor:
Bitip tükenmez savaÅŸlar, kıyımlar, toplu katliamlar ve isyanlardan, ÅŸehrin Ermeni, Rus ve hatta bir ara İngiliz ordularının eline geçmesinden kısa bir dönem Kars’ın bağımsız bir devlet olmasından sonra, İstasyon Meydanı’na heykeli dikilecek olan kâzım Karabekir yönetimindeki Türk ordusu 1920 Ekim’inde ÅŸehre girmiÅŸti. Kars’ı kırk üç yıl sonra yeniden ele geçiren Türkler ÅŸehrin çar yapısı bu yeni planını benimseyip buraya yerleÅŸmiÅŸler, çarların ÅŸehre getirdiÄŸi kültürü de Cumhuriyet’in BatılılaÅŸmacı heyecanına uygun düÅŸtüÄŸü için ilk baÅŸta benimsemiÅŸler ve Rusların açtığı beÅŸ caddeye, askerden baÅŸka büyük bilmedikleri için Kars tarihindeki beÅŸ büyük paÅŸanın adını vermiÅŸlerdi. (Kar, 2002, s. 25)
Bu tuhaf yorum büyük olasılıkla yanlış bilgilendirilmenin ya da Rusça ÅŸehir planına ulaÅŸamamanın bir ürünü; çünkü tuhaf ÅŸekilde, Pamuk’un alayla anlattığı ÅŸeyi tam da Ruslar yapmış bulunuyor. Yani ÅŸehri ele geçirdikten sonra, Kafkaslarda ele geçirdikleri her yerde yaptıkları gibi burada da, getirdikleri ÅŸehir planına, ÅŸehrin sokak ve caddelerine kendi askerlerinin isimlerini vermiÅŸler. Kars’taki caddeleri asker isimleriyle süsleyenler öncelikle Ruslar ve bugünkü Kars caddelerine karşılık gelen Rus dönemi cadde isimleri benim saptadığım kadarıyla ÅŸöyle:
| DarboÄŸaz Caddesi (ДарбогаÑкаÑ) | Muzaffer Selçuk Caddesi |
| Yagnin Caddesi (ЯгнинÑкаÑ) | Kurban Ali Çelik Caddesi |
| Rıdzevski Caddesi (РыдзевÑкаÑ) | Sinan Åžamil Sam Caddesi |
| Alhazov Caddesi (ÐлхазовÑкаÑ) | Davut Aksu Caddesi |
| Lazarev Caddesi (ЛазаревÑкаÑ) | İsmail Aytemiz Caddesi |
| Gölbaşı Caddesi (ГёльбашинÑкаÑ) | Bahri DaÄŸdaÅŸ Caddesi |
| Çavçavadzev Caddesi (ЧавчавадзевÑкаÑ) | Aşık/AÅŸağı Åženlik Bulvarı |
| Loris-Melikov Caddesi (ЛориÑ-МеликовÑкаÑ) | Kazım Karabekir Caddesi |
| Aleksandr Caddesi (ÐлекÑандровÑкаÑ) | Atatürk Caddesi |
Adı geçen kiÅŸiler sırasıyla Georgi Nikolayeviç Rıdzevski, Yakov Kayhosroviç Alhazov, İvan Davidoviç Lazarev, Knyaz Yason İvanoviç Çavçavadze, Loris-Melikov Mihail Tarieloviç, Rus Çarı II. Aleksandr Romanov.
Yani Rus ordusunun ÅŸehir sokaklarına isimler bütün Kafkaslarda ve Türkiye’de, en hafif deyiÅŸle, pek de hoÅŸgörüyle karşılanmayacak olan fetihçilerin isimleri; yani buna göre Kars’ı ele geçiren Loris-Melikov’un adının Kazım Karabekir’le deÄŸiÅŸtirilmesi, Aleksandr Caddesi’nin de Atatürk Caddesi olması fazlasıyla makul bir karşılık sayılsa gerek. “Askerden baÅŸka büyük bilmeyenler†diye asıl Ruslar hicvedilmeli, çünkü hem 19. yüzyıl sonunda, Tolstoy’un çağında, fethettiÄŸi yere kendini hoÅŸgöstermek isteyen bir ordunun bambaÅŸka isimler seçmesi gerekirdi; hem de şehir planına bakılırsa, geri kalan caddelere verilen isimler de hiç mi hiç ÅŸiirsel deÄŸil.
Sonuçta Rusların iÅŸgal sonrası yaptığı bu isimlendirme (ve yerleÅŸtirme) bence hem Kar romanının fikir temelini, hem de Kars’taki Rus evleriyle ilgili geçmiÅŸe dönük romantik fikri yeniden bir deÄŸerlendirmeyi gerekli kılıyor. Bazı kitaplarda bulunan Rus Karsı ÅŸehir planını çevirmek kimsenin aklına neden gelmemiÅŸ, tam bir muamma doÄŸrusu.
