
Türk Lirasının deÄŸiÅŸtikçe güçlendiÄŸini söylemek zor, ama deÄŸiÅŸtikçe ÅŸaşırtıyor: yeni kağıt paralarda, bu kez bir çevirmenin, Fatma Aliye’nin resmi de yer alıyor. Ahmet Cevdet PaÅŸa’nın kızı olan Fatma Aliye Hanım, yazarlığa Georges Ohnet’in 1888’de yayımlanan Volonte adlı eserini, 1889 yılında Meram adıyla çevirerek* adım atmış bir yazar.
Fakat birçok kaynakta belirtilen bir ÅŸey, yani Fatma Aliye’nin “ilk kadın çevirmen” olduÄŸu doÄŸru deÄŸil. Hem ifade yanlış, yani “Batı dillerinden çeviri yapan ilk çevirmenlerden” demek daha doÄŸru; hem de bu alanda da “ilk kadın çevirmen” deÄŸil. 1886 yılında ÅŸair Nigar Hanım’ın Alfred de Musset’den yaptığı ÅŸiir çevirisi, o dönemde eÄŸitimli çevrelerde kadın çevirmenlerle ilgili ÅŸaÅŸkınlığın sanıldığı kadar kritik boyutta olmadığını gösteriyor. Ali İhsan Kolcu’nun belirttiÄŸine göre, Rapelle-toi adlı ÅŸiirin Tahattur Et adıyla yapılan düzyazı çevirisi büyük ilgi görmüÅŸ ve hatta Recaizade Ekrem bu çeviriye Yâd Et adıyla bir nazire yazmış.
Dolayısıyla, Fatma Aliye için “ilk kadın çevirmen” yerine, 19. yüzyıl sonu kadın çevirmenlerden biri (hatta bu mesleÄŸi benimsemediÄŸine göre, belki de, bu dönemde çeviri yapmış kiÅŸilerden biri) demek gerekiyor. DiÄŸer yandan, kendisiyle ilgili roman da yazmış bulunan Fatma BarbarosoÄŸlu’nun “.. o muhafazakâr bir kadın olarak elden ele dolaÅŸacak banknotlarda fotoÄŸrafı olsun istemezdi. Ama Ahmet Cevdet PaÅŸa’nın resmini görmekten mutlu olurdu” sözleri gerçekten ilginç bir yaklaşımı temsil ediyor (bkz. “Elden ele dolaÅŸan banknotlarda Fatma Aliye Hanım’ın resmi!“. Türkiye’de muhafazakarlık artık faizi hoÅŸgörmesi bir yana, somut emeÄŸin karşılığı olan somut parayı kirli saymaya baÅŸlamış, elektronik parayı yeÄŸliyor anlaşılan. Üzerinde düÅŸünmek gerek. Oysa yaygın küçükburjuva görüÅŸün aksine, para deÄŸil ancak insanın onunla iliÅŸkisi kirli olabilir – o yüzden, her koÅŸulda, Türk Lirası’nın üzerinde tanınmayı her ÅŸekilde hak eden matematikçilerin Cahit Arf kimliÄŸinde, bilim tarihçilerinin Aydın Sayılı kimliÄŸinde, çevirmenlerin Fatma Aliye kimliÄŸinde görünür olması önemli bir ÅŸey.
* (Georges Ohnet’in kitabının hemen bir yıl içinde çevrilmesi ilginç: Cem Åžems Tümer’in bir çalışmasına göre 1891’de Asaf Åžerafeddin ve Leskovikli Hayreddin, 1893’te Hamdi Kenan da birer kitabını çeviriyorlar Ohnet’in (Turkish Studies, sayı 7). Batı edebiyatından çevirilerin o zaman da günümüzdeki kadar yoÄŸun olduÄŸunu düÅŸünmek mümkün.)
TAHATTUR ET
Åžafak hâifâne âfitâba karşı saray-ı dil-kûşasını küşâd ettiÄŸi zaman tahattur et!
Tahattur et o demde ki leyl-i mütefekkir zîr-i perde-i müzerkeÅŸinden hayâl-perverâne geçer!
Arzû-yı meserretle kalbin halecân ettiği zaman!
AkÅŸam garibliÄŸi seni tatlı hayâlâta da’vet eylediÄŸi zaman dinle o sadâyı ki sana ormanlar içinden
tahattur et diye zemzemehân olacaktır. Vakt olup da ahkâm-ı kadrini senden ilelebed
tefrîk ettiği zaman tahattur et!
Bu kalb-i nevmidi kader nefy ve seneler mürûru mahv eylediÄŸi zaman!
Hazin aÅŸkımı düÅŸün, o ulvî vedâ’yı yâda getir! İnsan sevdiÄŸi zaman hicrânın ve zamanın hükmü yoktur. Kalbim hareket ettiÄŸi kadar sana diyeceÄŸi iÅŸte budur: tahattur et!
Tahattur et o demde ki ÅŸikeste gönlüm türâb-ıbârid altında hâb-ı ebediye dalacaktır!
Tahattur et o demde ki medfenim üzerindeki bir tek çiçek âheste âheste açılacaktır. Sen artık beni göremeyeceksin. Amma ki sermedî olan rûhûm bir hemÅŸire-i sâdıka gibi senin nezdine gelecektir.Geceleyin dinle bir sadâyı ki tahattur et diye inleyecektir.
Çeviren: Nigar Hanım.
(Åžiirin metni Epigraf/delft adlı edebiyat sitesinden alındı; Ali İhsan Kolcu’nun Alfred de Musset Tercümeleri ve Tesiri adlı kitabındaki düzenlemeye göre düzeltildi -GündoÄŸan Yayınları, 1999, s. 26-. Epigrag/delft‘de Emre Sururi ÅŸiirin özgün halini ve baÅŸka çevirilerini bir araya getirerek, hem çeviri karşılaÅŸtırması olanağı saÄŸlamış, hem de eski Türkçe ile yeni Türkçe arasındaki ciddi farkı görünür kılmış.)
