Rudolf Otto Wiemer tarafından ilk defa 1973 yılında “WORTWECHSEL” adıyla yayınlanan ÅŸiir kitabı Ali Osman Öztürk tarafından “SÖZ DEŸİŞMECE” olarak çevrilmiÅŸtir.[1]  Henüz kitabın kapağında Türkçe alfabede bulunmayan bir harf kullanarak (Ÿ)  okuyucunun zihninde farklılık uyandırmayı amaçlayan Öztürk ÅŸiir çeviri sürecine baÅŸarılı bir giriÅŸ yapmıştır.

Ancak eserin yirmi birinci sayfasının sonuç bölümünde yapıttan  “Söz DeÄŸiÅŸimi” olarak bahsedilmesi de çevirmenin özgün baÅŸlık olan “Wortwechsel”  sözcüÄŸünü farklı zamanlarda farklı adlarla kullandığını göstermektedir. Bu durum okuyucunun zihnindeki çevirmen portresine olumsuz bir etki de bulunmuÅŸ olabilir. Öyle ki okuyucu bu farklılıkların ÅŸiir çevirilerinde de devam edip etmediÄŸi merakı içerisinde kalabilir. Bu merak okuyucuyu her dizede rahatsız eder ve aklında soru iÅŸaretlerinin hâkim olduÄŸu bir çeviri kitabı kalabilir.

Söz DeÿiÅŸmece eserinin kapak tasarımını bir çeviri kitabı için son derece dikkat çekici bulduÄŸumu söylemeliyim. Birbirine sıkı sıkı yaslanmış olan çakıl taÅŸları ilk bakışta akla çevrilen ÅŸiirleri getirmektedir. Her ne kadar çevirmenin okuyucuya iletmek istediÄŸi mesajın yönü;”Benim çevirdiÄŸim metinler de en az bu çakıl taÅŸları kadar kaynak metne baÄŸlı. Ancak bu çakıl taÅŸların arasından sızan suya nasıl engel olunamazsa, çevirdiÄŸim ÅŸiirde de duygularımın önüne geçemeyebilirim.”. ÅŸeklinde olsa da Öztürk kaynak metindeki vurgulara baÄŸlı kalışıyla ÅŸiir çevirisindeki duygu yoÄŸunluÄŸunu bu sürece dâhil edememiÅŸtir. Elbette edebi bir metnin çevirisi diÄŸer çeviri türlerinden hem ÅŸekil hem de içerik yönüyle ayrılmaktadır. Öztürk’ün ÅŸiir çevirisinde neden bu kadar sözcük sözcüÄŸüne çeviri yaptığı da okuyucunun zihninde bir umutsuzluk yaratmış olabilir. Eseri okumaya baÅŸlarken iki dilde, iki farklı ÅŸairin duygularını hissedeceÄŸini düÅŸünen okur, son ÅŸiirle birlikte Rudolf Otto Wiemer’in duygularını hazinesine katarak yolculuÄŸuna devam etmiÅŸtir.

Ayrıca ÅŸairin devrik cümle ile yazdığı ÅŸiirleri bire bir aynı ÅŸekilde, devrik cümle kullanarak okuyucuya sunan Öztürk farklı bir teknik seçmemekte ısrarcı olmuÅŸtur. Oysa kaynak dildeki cümleler düz yazı gibi düÅŸünülüp ÅŸiir olarak da aktarılabilirdi. Elbette ÅŸairin okuyucuya ulaÅŸtırmak istediÄŸi duyguları olacaktır. Ancak burada önemli olan bu duyguların üstünün örtülmesi, deÄŸil, farklı biçimde benzer duyguların yansıtılmasıdır.

Eserde dikkat çeken bir baÅŸka nokta ise Öztürk tarafından çevrilen ÅŸiirlere ayrılan süre ile ilgilidir Öztürk’e ait çevrilen ÅŸiir sayısı yirmi yedidir. Ancak kitabın giriÅŸ sayfalarında Öztürk, hem okuyucuya bilgi vermek hem de ÅŸiirleri okuma / çözümleme açısından ağırlıklı olarak üç ÅŸiirin üzerinde durmuÅŸtur (Yazmak, Tarih Cümleleri, YaÅŸlı ÖÄŸretmen). Özellikle  “Yazmak” olarak çevrilen “Schreiben” ÅŸiirinin çözümlemesi yapılarak derin ayrıntıya girilmiÅŸtir. Hatta bu ÅŸiir baÄŸlamında yüzeysel yapı, eylem boyutu ve söylem boyutuna da deÄŸinilmiÅŸtir. Sözü geçen ÅŸiir için ayrılan süre ve detaylar elbette ki göz ardı edilemez bir baÅŸarıdır, ancak bu durum okuyucunun zihnini kurcalayabilir. Akla gelebilecek sorular;

1. “Neden diÄŸer ÅŸiirlerin de çözümlemesine gidilmemiÅŸtir?

2. Aynı süre diÄŸer ÅŸiirlere de ayrılsaydı farklı bir çeviri mi okuyor olacaktık?” ÅŸeklinde düÅŸünülebilir.

Erek metinde dikkate deÄŸer bir ayrıntı ise sayfa düzeni ile ilgilidir. Öztürk’ün özgün ÅŸiiri ve erek metni aynı sayfada okuyucuya sunması bütünlük açısından iyi bir örnektir.

Kaynak metinde göze çarpan özelliklerden biri olan, tarihsel zamanlama da üzerinde konuÅŸulması gereken konulardan biridir. Çevrilen hemen hemen tüm ÅŸiirlerde tarih kavramı okuyucunun dikkatini çekecek yoÄŸunlukta göze batmaktadır. Öztürk de bu özelliÄŸi olduÄŸu gibi okuyucuya iletmiÅŸ, örneÄŸin “Yazmak, Tarih Cümleleri” ÅŸiirlerinde bu vurgu açıkça yapılmıştır.

Ali Osman Öztürk’ün Wiemer ÅŸiirlerinde dikkate aldığı diÄŸer bir husus da özgün metinde kullanılan dilin türüdür. Öztürk’e göre kaynak metinde kullanılan yapı gündelik dil kavramından uzak kalmakta ve farklı bir görünüme bürünmektedir.

Farklı olan bu görünümden dolayı da ÅŸiirde seçilen her bir sözcüÄŸün derin anlamlar taşıdığı hissedilebilmektedir. ÖrneÄŸin “Varianten” adlı ÅŸiirin “ÇeÅŸitlemeler” diye çevrilmesinde sözcük vurgusundan ziyade içeriÄŸin etkisi ağır basmaktadır. Öztürk, baÅŸlık olarak seçtiÄŸi sözcüÄŸü ÅŸiir çevirisinde birkaç kez kullanarak uyandırmak istediÄŸi etkiyi yakalamıştır. 

ÇeÅŸitlemeler

Varianten

 

 

Dövmek

schlagen

bir çeÅŸitlemesi

eine Variante von

sevmenin

liebhaben

yalan

lügen

bir çeÅŸitlemesi

eine Variante von

itirafın

gestehen

unutmak

vergessen

bir çeÅŸitlemesi

eine Variante von

ebedileÅŸtirmenin

verewigen

ölümüne susmak

totschweigen

bir çeÅŸitlemesi

eine Variante von 

bağırmanın

schreien

vurmak

schiessen

bir çeÅŸitlemesi

eine Variante von

yakınlaşmanın

naherkommen

gazla boÄŸmak

vergasen

bir çeÅŸitlemesi

eine Variante von

görünür kılmanın

sichtbar machen

 

“ÇeÅŸitlemeler” ÅŸiir çevirisinde son iki dizede yer alan “vergasen, eine Variante von sichtbar machen” tümcesinde Alman toplumunun savaÅŸ yılları ve Hitler dönemine çaÄŸrışım yaptıran bir duygudan söz edilebilir. Aslında çeviri sürecinde bu cümleyi yorumlarsak; o dönem gazla boÄŸularak öldürülen insanların düÅŸüncelerinin hala yaÅŸadığı ÅŸeklinde ifade edilmek istenmiÅŸ olabilir. Bu ifadeyi hem kaynak metinde hem de erek metinde okuyucu net olarak algılamaktadır.

Genel anlamda ele alındığında baÅŸarılı bir çeviri olarak deÄŸerlendirebileceÄŸimiz yapıtın, tekrar gözden geçirilmesi ve ÅŸiirlerin tek tek çözümlemesine gidilmesi halinde farklı çevirilerin ortaya çıkabileceÄŸi kanısındayım. Öztürk’ün uzun yıllar ÅŸiire verdiÄŸi emeÄŸin ve bu süreçlerden edindiÄŸi deneyimlerinin de etkisi hiç kuÅŸkusuz ona (çevirmen olarak) yolunu gösteren bir harita olmuÅŸtur.

 

(Zeynep Kara, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Alman Dili EÄŸitimi Anabilim  Dalı’nda yüksek lisans yapmaktadır.)




[1] Wiemer, Rudolf Otto: Wortwechsel, Berlin, 1973. SözdeÿiÅŸmece, çeviren: Ali Osman Öztürk, İstanbul, 2005.