Piyano filminin oyuncularından Maureen Lipman 13 Temmuz günü akıl almaz bir ÅŸey söylemiÅŸ, John Pilger adlı bir yazar da bunu yazısına konu etmiÅŸ. Bu söz Türkçeye çevrilmiÅŸ, bir gazetede konu edilmiÅŸ mi diye aradığımda, Radikal gazetesinde yazının çevirisinin yer aldığını gördüm. Fakat Türkçe çeviride Pilger’in yazısının ilk 6 paragrafı doÄŸrudan atılmış, diÄŸer paragraflarda eksiltmeler yapılmış. Ayrıca Pilger’in yazısının baÅŸlığı deÄŸiÅŸtirilmiÅŸ, “İmparatorluk: SavaÅŸ ve Propaganda” baÅŸlığı “İsrail’in hamisi emperyalizm” olmuÅŸ. AltbaÅŸlık da deÄŸiÅŸtirilmiÅŸ, “The US role in supporting Israel’s military assault on Lebanon falls into a pattern of imperial tyranny, where history is rewritten to suit America’s needs while Europe stands cravenly by” yerine “İsrail’in Lübnan ve Gazze’de yaptıkları, Amerikan emperyalizminin uzantısı. Batı medyası da propagandaya teslim oluyor; ne Hizbullah’ın varoluÅŸ nedenine, ne de Hamas’ın neden iktidara geldiÄŸine deÄŸiniyor” gelmiÅŸ. Özgün altbaÅŸlığın çevirisi ÅŸöyle olabilir: “İsrail’in Lübnan’a yönelik askeri saldırısını desteklemekte ABD’nin rolü emperyal bir tiranlık düzenine karşılık geliyor, burada Avrupa namertçe kenarda dururken tarih Amerika’nın ihtiyaçlarına uyacak ÅŸekilde yeniden yazılıyor.”

Pilger’in Lipman’ın sözlerini konu eden cümlesinin yer aldığı paragrafta daha ilginç deÄŸiÅŸiklikler var. Radikal’de yer alan çeviri ÅŸöyle:

“Konunun esası, aslında Filistinlilerin maruz kaldığı adaletsizlik. Avrupa hükümetleri kenarda kaldı, sadece Hizbullah Filistin’in yardımına koÅŸtu. Medya iki İntifada sırasında Filistinlilerin çoÄŸu zaman sapan ve taÅŸla yaptığı kahramanca direniÅŸe deÄŸinmedi. İsrail’in Batılı barış gönüllüleri Rachel Corrie ve Tom Hurndall’ı öldürmesi, Filistinlileri iyice yalnız bıraktı. BBC’nin bir programında, Maureen Lipman’ın tepki almadan “İsrailliler için insan hayatı ucuz deÄŸil, karşı taraf için ucuz” demesine izin verildi.”

Pilger’se ÅŸöyle yazmış:

“The epic injustice done to the Palestinians is the heart of the matter. While European governments (with the honourable exception of the Swiss) have remained craven, it is only Hezbollah that has come to the Palestinians’ aid. How truly shaming. There is no media ‘narrative’ of the Palestinians’ heroic stand during two uprisings, and with slingshots and stones most of the time. Israel’s murders of Rachel Corrie and Tom Hurndall have left them utterly alone. Neither is the silence of governments all that is shocking. On a major BBC programme, Maureen Lipman, a Jew and promoter of selective good causes, is allowed to say, without serious challenge, that ‘human life is not cheap to the Israelis, and human life on the other side is quite cheap actually . . .’”

Yani Pilger’in metninde “Avrupalı hükümetler (İsviçre’nin onurlu istisnası dışında) namert davrandı” yazıyor, ayrıca Rachel Corrie ve Tom Hurndall’dan “Batılı” diye bahsetmiyor. Daha da ilginci, Maureen Lipman’ın “bir Yahudi ve seçkin davaların destekleyicisi” olduÄŸunu belirtmeye gerek duyuyor. “Tepki almadan” demiyor, “büyük bir engelle karşılaÅŸmadan” diyor.

KuÅŸkusuz, bu yazıya, Amerika’nın yeni, “emperyalist” adı verilen kültür ortamını konu eden ilk 6 paragrafı çıkartılarak da olsa, yer verilmiÅŸ olması bile önemli. Fakat bu tür uyarlamalar önemli yanlış okumalar yaratabiliyor. Bu uyarlamaların ne ölçüde “sansür” sınıfında yer alacağı da ayrı bir tartışma konusu. Ve her koÅŸulda, haber organlarında kaynak metinle çeviri arasında fark görülmesi tedirgin edici bir durum: sonuçta okurun dünyayla temel, doÄŸrudan bağını ve hatta olup bitenlere dair ilk izlenimini oluÅŸturuyorlar. OkuduÄŸumuz her çeviri haberden kuÅŸku duymak zorunda mıyız?

Yine Radikal’de, 18 Nisan 2006 tarihinde Rosemary Hollis adlı bir yazarın bir yazısı yayınlanmıştı. Türkçede daha önce adı duyulmamış olan bu yazar, ÅŸaşırtıcı ÅŸeyler söylüyordu. “Avrupalılar için 20’inci yüzyılın sonları, İkinci Dünya Savaşı ile yakın zamanda çıkacak mezhep savaşının arasındaki dönem olacak. Bu savaÅŸ, bir zamanlar Osmanlı İmparatorluÄŸu olan bölgeyi tamamıyla yutup Avrupa’ya da yayılacak.” Korkunç öngörülerde bulunan yazının çevirisi genel olarak içeriÄŸini aksettirse de, önemli hatalar içeriyordu. ÖrneÄŸin, Hollis’in metninin aslında “Turkey will want to contain Kurdish nationalism on the Iraqi side of the border” cümlesi, “Türkiye, sınırın Irak tarafındaki Kürt milliyetçiliÄŸini dizginlemek isteyecek” olarak çevrilmiÅŸti, oysa herhalde ÅŸöyle olmalıydı: “Türkiye Kürt milliyetçiliÄŸini sınırın Irak yanında dizginlemek isteyecek.” Yazının baÅŸlığında yapılan deÄŸiÅŸiklik, daha da ilginçti: “Europe And The Middle East – Sectarian War Zone” yani “Avrupa ve OrtadoÄŸu – Mezhep Savaşı Bölgesi” yerine “Dünya iç savaÅŸa gidiyor” baÅŸlığı atılmıştı.

Bu tür çeviri yazılardaki deÄŸiÅŸiklikler gitgide önem kazanıyor, çünkü Türkiye gitgide kendisinin belirlemediÄŸi, çevresinde geliÅŸen olaylara göre tavır aldığı bir ortam halini alıyor. Hollis’in yazısı bu açıdan da ilginç bir örnek: Hollis, Avrupa ile OrtadoÄŸu arasında bir hat çiziyor, sanki arada Türkiye yokmuÅŸ gibi; çeviride bu hat “dünya” halini alıyor. Hollis’in vurgusu kayboluyor. Peki bu önemli mi? Sanırım önemli, çünkü Türkçede daha önce adı duyulmamış olan bu yazar, bu tarihten sonra birdenbire çeÅŸitli köÅŸeyazılarında anılmaya baÅŸlıyor. Fakat karışık siyasi ortamın yorumcularından biri olarak. Oysa Hollis daha da ilginç bir kiÅŸilik, ÅŸu anda İngiltere siyaseti kültüründe söz sahibi birisi. BaÅŸka çevirilere ve tanıtımlara da ihtiyaç duyuyor. ÖrneÄŸin, dünyanın birçok ülkesinin içine düÅŸeceÄŸi “Avrupa-OrtadoÄŸu savaşı” varsayımını ortaya atmadan önce, 2004 yılında çok daha ilginç bir yorum ve öneriyle ortaya çıkmış. Sharon Sadeh, Haaretz dergisi için yazdığı 26 Ocak 2004 tarihli “Withdrawing from the Arabs to the embrace of the Europeans” (Araplardan uzaklaşıp Avrupa’nın kollarına atılmak) baÅŸlıklı yazıda Hollis’in ilginç görüÅŸlerine yer veriyor:

“‘İsrail,’ diyor Hollis, Haaretz’le yaptığı bir söyleÅŸide, ‘güvenlik alanında yasal konularla uÄŸraşıyor ve İsrail’in varlığından tarihsel sorumluluÄŸu olan Avrupa, onun kuÅŸkularını ortadan kaldırmak için yardım eli uzatmalı.’ Avrupa’da karar verme durumunda bulunanların İsrail-Filistin çatışmasını hâlâ Oslo sözleÅŸmelerinin alakasız prizmasından incelemekte olduÄŸunu gördükçe zaman zaman ÅŸaşırdığını söylüyor. Tümüyle farklı bir tutum benimsemeyi öneriyor, ‘Avrupa BirliÄŸi, İngiltere’yle birlikte,’ diyor, ‘Arapların ve İsraillilerin barış için fedakarlık yapmasını bekliyor. Kendilerinin de katabileceÄŸi bir ÅŸey olduÄŸunu, onların da çaba göstermesi gerektiÄŸini anlamıyorlar. Bana öyle geliyor ki İsrail’in Filistinlilerle İsrail’i güvenlik açısından daha çıplak hisseder halde bırakan bir anlaÅŸma yapmasını istiyorlarsa, o zaman görevleri İsrail’in güvenliÄŸine yardımcı olmak için ne yapacaklarını açıklamak olmalı. Bense onların İsrail’i kucaklayıp ÅŸöyle demelerini bekliyorum: Biz senin stratejik derinliÄŸin olacağız, Arap dünyasını stratejik derinlik olarak görmen gerekmeyecek, bizimle gel ve NATO’nun bir üyesi olup AB’yle daha yakından bütünleÅŸ.’ Hollis İsrail’in AB’nin tam üyesi yapılmasını önermediÄŸini söylüyor, Avrupa Komisyonu bu fikri tümden reddetmiÅŸ ve ayrıca verimler yasası (law of return) ve İsrail’in kabul edemeyeceÄŸi Avrupa mevzuatı yüzünden uygulanamaz durumda; Hollis bunun yerine İsrail’in AB içindeki konumunun, derin ve baÄŸlayıcı bir iliÅŸkiye dayanan anlaÅŸma ve sözleÅŸmelerle yükseltilmesini öneriyor.

‘Bu arada insanların, daha önce söylemedikleri, ama artık söylemeye baÅŸladıkları bir ÅŸeyi son bir yıl içinde söylemeye baÅŸladıklarını, İsrail’in belki de hiç icat edilmemesi gerektiÄŸini söylediklerini duyuyorum, ama sonra hemen Araplar için tek çözümün İsrail’in varlığını kabul etmek ve onunla normal iliÅŸkiler kurmak olduÄŸunu söylüyorlar,’ diyor. ‘Yani bir yandan onların Arapların Avrupalılara müdahale saydıkları bir ÅŸey için hınç duymaya haklı olduklarını kabul ettiklerini, ama diÄŸer yandan Araplardan, artık bu müdahale olup bittiÄŸi için bunu kabullenmelerini talep ettiklerini görüyorum. Bu yüzden de Avrupalıların, ve İngilizlerin ÅŸöyle demesi daha tutarlı olurdu: Evet, biz İsrail’in var olmasını istedik ve bu bir hata deÄŸil, ama İsrail sizden çok bize benzediÄŸinden, İsrail’in geleceÄŸi de siz Araplarla deÄŸil bizimle olacak.’”

Hollis bu sözleri 2004 yılında söylemiÅŸ, tuhaf bir ÅŸekilde Theodor Herzl’in yüzyıl önce söylediklerini yankılıyor:

“Filistin bizim hatıramızdan çıkmayan tarihsel evimiz. Filistin adının kendisi bile halkımızı muhteÅŸem bir güçle cezp edecektir. EÄŸer Majesteleri Sultan bize Filistin’i verecek olursa, buna karşılık Türkiye’nin bütün finansını regüle etme iÅŸini üstleniriz. Orada Avrupa’nın Asya’ya karşı kale duvarının bir kısmını oluÅŸtururuz, barbarlığa karşı uygarlığın bir ileri karakolu oluruz. Bütün Avrupa’yla temas halinde kalan tarafsız bir Devlet olarak davranırız, bu da varlığımızı güvenceye alır. Hıristiyanlığın kutsal emanetleri, onlara, milletler hukukunun da kabul ettiÄŸi bölge dışı, özel bir konum verilerek güvenceye alınabilir. Bu kutsal emanetlerin nöbetçisi olur, varlığımızla bu görevin yerine getirilmesini saÄŸlarız. Bu nöbetçilik on sekiz yüzyıl süren Yahudi eziyetinin ardından Yahudi sorununun çözümü için büyük bir simge olacaktır.”

Bu satırları okuyunca, keÅŸke, diye geçiyor insanın aklından, Abdülhamid Filistin’le ilgili teklifi kabul etseydi ve yüzyılı aÅŸkın zamandır süren bu savaÅŸlar yaÅŸanmasaydı.

Bu arada, yeryüzünün bütün gündemi doÄŸanın, hayatın, geleceÄŸin eÅŸitçe, insani ve erdemli bir ÅŸekilde nasıl düzenlenebileceÄŸi olmaktan çıkmış, İsrail’in ÅŸehir bombardımanına ne ad verileceÄŸi, kimin buna dair ne söylediÄŸine dönüÅŸmüÅŸken, Theodor Herzl’in, İsrail’in kuruluÅŸ bildirgesi sayılan, İbraniceye “Tel Aviv” adıyla çevrilmiÅŸ “Der Judenstaat” (1896) adlı eserinin Türkçede tek bir çevirisinin olmaması çok tuhaf deÄŸil mi?

Güncelleme, 21 AÄŸustos 2006: Yukarıdaki “keÅŸke” üzerine düÅŸünüyorum bir zamandır. “KeÅŸke”? Kimin adına ya da kim olarak konuÅŸup “keÅŸke kabul etseydi” ya da “iyi ki kabul etmedi” diyebiliyoruz? Sonuçta Topkapı, Dolmabahçe ya da Yıldız Sarayı’nı da halka müze olarak açan Abdülhamid olmadı.
Rudolf Bkouche’nin benzer temadaki bir yazısının çevirisine, çevirmen ya da kaynak metin belirtmeden ve özgün metindeki birçok yeri çıkartarak yer vermiÅŸ Zaman gazetesi: “İsrail, Batı’nın ‘barbarlara’ karşı ileri karakolu!.” Özgün metin “Israël, bastion avancé de la civilisation contre la barbarie !!!” (İsrail, barbarlığa karşı uygarlığın uç kalesi!!) adını taşıyor. Uygarlık ve Batı eÅŸitlemesini doÄŸrudan veren, çevirmen, yazar deÄŸil.
Dahası, “S’il y eut une initiative de paix, celle-ci revient aux Palestiniens qui acceptaient en 1988 le principe de la coexistence de deux Etats autour de la frontière de 1948 laissant aux Israéliens 78% du territoire palestinien” cümlesini, bu cümleden önceki bütün paragrafı attıktan sonra, “EÄŸer bir barış inisiyatifi varsa bunu, 1948 sınırları içinde İsrail’e Filistin topraklarının % 78’ini bırakan iki devletli bir yan yana var olma ilkesini kabul eden Filistinlilere borçluyuz” olarak aktaran bir çeviriden ne beklenebilir? Bize gerçeÄŸi aktarması, doÄŸruyu söylemesi mi? Özgün cümledeki 1988’i çeviride görebiliyor muyuz?