Son günlerde Kürt sorununun bir kez daha açmaza girdiÄŸine iliÅŸkin haberlerin ardı arkası kesilmezken, 21 Temmuz’daki BBC Türkçe haber bülteninde bütün olan bitenin üstüne tuz biber olabilecek bir haber yayınlandı. Habere göre Murat Karayılan “bağımsızlık†ilan etmekten söz ediyordu. ÅžaÅŸkınlıkla haberi dinlerken, bir yandan da yıllardır ayrılık istemediÄŸini belirten bir örgüt nasıl oldu da bir çırpıda böyle bir karara vardı diye düÅŸünüyordum. Takip edebildiÄŸim kadarıyla yıllardır süregiden kısır döngüde pek bir deÄŸiÅŸiklik olmamıştı, bu nedenle duyduÄŸum haber dünya bilgimle örtüÅŸmediÄŸinden anlamlandırma sorunu yaşıyordum. Bir anda iÅŸittiÄŸim bu haberle ilgili endiÅŸe ve merakım, iki gün sonra BBC Türkçe internet sitesinde yayınlanan haberle sona ermiÅŸ oldu. “PKK haberi ile ilgili düzeltme†baÅŸlıklı bu haber, BBC Türkçe Servisi Editörü Murat NiÅŸancıoÄŸlu’nun kaleminden çıkmıştı. Haberi okurken, bir yandan “evet, aslında kısır döngü devam ediyormuÅŸ, deÄŸiÅŸen birÅŸey yok†diye rahatlarken (!) diÄŸer yandan okuduÄŸum yazının çeviribilimle olan baÄŸlantılarını düÅŸünüyordum. Bir anda ülke meselelerinden uzaklaşıp yıllardır çeviribilimde tartışılan baÅŸka kısır döngüler üzerinde düÅŸünmeye baÅŸladım: yanlış çeviri, yorum, hata, sadakat, etik, çevirmenin özgürlüÄŸü ve sorumluluÄŸu, uzman çevirmen hatta haber metni çevirisi, ideoloji vs.
Editörün, haberci gözüyle bir haber düzeltmesi olarak kaleme aldığı yazıyı, bir çeviri düzeltmesi olarak da okumak mümkündü aslında. Üstelik farklı açılardan çeviribilimin temel tartışmalarına konu olabilecek nitelikler barındıran bir yazı söz konusuydu. Haber kısaca, Karayılan haberi ile ilgili dinleyicilerden gelen uyarılar sonucu mülakatın tekrar gözden geçirildiÄŸini ve bir çevirmen aracılığıyla yapılan mülakatta Kürtçe’deki ‘serxwebun’ kelimesinin deÄŸil de “’kendi başımıza’, ‘kendimiz’, ya da ‘bağımsız olarak’ anlamına gelen ‘serbixve’ kelimesini[n] kullanılmış†olduÄŸunu yazıyordu. NiÅŸancıoÄŸlu metnini ÅŸu sözlerle tamamlıyordu: “Bizim mesleÄŸimizde, bir tek kelimenin bile haberin, yapılan bir mülakatın anlamını ciddi ÅŸekilde deÄŸiÅŸtirebileceÄŸini gösteren iyi bir örnek bu. Haber deÄŸeri olan geliÅŸmeleri nesnel ve tarafsız bir tutumla aktarma görevimizin yanında, yapılan yanlışları düzeltme sorumluluÄŸumuz da var. Dolayısıyla, Karayılan haberimizi düzeltiyor ve özür diliyoruz.â€
Böyle bir duruma çeviribilimsel bakış açısıyla bakıldığında, sorun elbette, bütün sorumluluÄŸu çevirmene yükleyerek daha dikkatli olunması gerektiÄŸini dile getirip kıssadan hisse çıkarmak deÄŸil. Sözlü olarak yapılan bir çevirinin, yazılı metne dönüÅŸtürülüp ardından editoryal denetimlerden geçerek bir haber metnine dönüÅŸme süreci içinde kimin hangi hatayı nasıl yaptığının saptanmasının da pek bir önemi yok. Bir daha böylesi vahim hataların yaÅŸanmaması için ne gibi önlemler alınabilir konusunda kafa yormakta mutlaka yarar vardır; hatta çevirmenlerin daha iyi yetiÅŸtirilmeleri gerektiÄŸi, ehil ve deneyimli olmayanların çeviri yapmaması gerektiÄŸi de dile getirilebilir. Ancak tüm bunlar, çeviride hata yapma olasılığını hiçbir zaman sıfırlayamaz. Hele ki sözlü çeviri söz konusuysa…
Bu olay ÅŸimdiye dek basın yayın ve yayıncılık alanında ortaya çıkmış bütün “çeviri hatası†haberlerinden biri sadece ve bundan sonra da bu tür haberler olacaktır. DeÄŸiÅŸen ya da belki deÄŸiÅŸecek olan haberlerin veriliÅŸ tarzı olabilir, eÄŸer “çeviri eleÅŸtirisi†toplumsal alanda da istenen düzeye ulaşırsa. OrtaçaÄŸdan bu yana, Etienne Dolet olayında yaÅŸandığı gibi, artık çevirmenler yanlış çeviri yaptıkları için meydanlarda yakılmasalar da, genelde her hatanın sorumluluÄŸunun çevirmene yüklendiÄŸi, içinde yaÅŸadığımız toplumda hala çok yaygın bir davranış. BBC haberinin olayın bütün sorumluluÄŸunu çevirmene yüklemeye çalışmadan yazılmış olmasını, bir ‘çeviri düzeltmesi’ deÄŸil de ‘haber düzeltmesi’ olarak ifade edilmesini bilinçli bir tercih olarak deÄŸerlendirmek zor olsa da, alışagelmiÅŸ refleksle ‘çevirmen suçlu’ denmemiÅŸ olması yine de olumlu bir geliÅŸme olarak kabul edilebilir.

Asıl olarak, bu haberin bence dikkat çekici ve önemli olan (kendimce kıssadan hisse çıkarabileceÄŸim) yönü, haberin “düzeltilmiş†olmasıdır. Daha doÄŸrusu, düzeltilmesi gerektiÄŸinin farkına varılmış olmasıdır. Bunun olabilmesi için, benim de dinlerken ve editörün de yazısında sözünü ettiÄŸi ‘anlamlandırma sorununun’ yaÅŸanmış olmasıdır. Bir metindeki ifadeleri ‘doÄŸru’ ya da ‘yanlış’ kılan sözcük seçimlerinin ‘o’ ya da ‘bu’ sözlükteki karşılığının olması deÄŸil, gerçekliÄŸin bilgisiyle örtüÅŸüp örtüÅŸmediÄŸidir. Benim bu haberde önemli bulduÄŸum nokta tam da burası; haberin ilettiÄŸi bilginin çevirmen ve editör denetiminden geçmiÅŸ olsa da, asıl redaktör/editör olan ‘gerçekliÄŸin’ denetimine takılmış olmasıdır. Bu da çevirinin (elbette haberci gözüyle de haber metninin) yaÅŸamla nasıl yakın baÄŸlantı içinde olduÄŸunu, bizim çevirmenler olarak, masa başında, kabinde, kendi yalıtılmış ortamlarımızda ürettiÄŸimiz metinlerin, her ne denetimden geçerlerse geçsinler, asıl denetime tabi oldukları düzeyin gerçeklikle buluÅŸtukları nokta olduÄŸunu gözler önüne seriyor. Çeviri kuramlarının ‘iÅŸlevsellik’ diye niteledikleri ÅŸey, metnin gerçeklikle temas ettiÄŸi bu nokta olsa gerek. İşlevi olmayan, okuruyla, alıcısıyla buluÅŸmayan bir metin ne kadar redaksiyondan geçerse geçsin aslında ‘gerçek’ bir denetimden geçmiÅŸ sayılamaz.
Bence ancak bu gerçeÄŸin, yani metin üretiminin yaÅŸamla olan yakın bağının, kullandığımız her sözcüÄŸün insanların yaÅŸamına mal olabileceÄŸinin bilincinde olursak, çevirmen sorumluluÄŸunun farkına varır ve ona göre davranışlarımızı ve seçimlerimizi belirleyebiliriz. Elbette çevirinin her alanında insan hayatını tehlikeye atabilecek çeviriler yapılmıyor ancak toplum çevirmenliÄŸi, mahkeme çevirmenliÄŸinden tutun da birçok uzmanlık metni, kullanmalık metinler insanların/kullanıcların yaÅŸamlarını yakından ilgilendiriyor aslında. Çeviri konusunda etik bir tutum benimsemek gerekiyorsa, bu noktadan bakmakta yarar var gibi görünüyor.
Beni ülke gündeminden alıp çeviri sorunları üzerinde düÅŸünmeye sevk eden bu haber metnin bir baÅŸka rahatlatıcı yönü de çeviri alanıyla çok fazla paralellik kurulabilecek habercilik alanındaki sorumluluk bilinci. Orwell’in 1984‘ünde, yeniden yazılan haber metinleri ‘gerçekliÄŸi’ belirlerken, günümüzde gerçekliÄŸin haber metnini belirliyor olması ve örtüÅŸmenin olmadığı durumlarda haberin düzeltilip özür dilenmesi, sorumluluk bilinci, etik davranış ve güven ilkesinin korunması açısından rahatlatıcı.
(Yazıda anılan BBC Türkiye haberleri: “PKK: BM gözetiminde koÅŸullu silah bırakabiliriz” * “PKK haberi ile ilgili düzeltme“)
(Editörün notu: Eylem Alp’in bu etkileyici yorumuna küçük bir not eklemekte yarar olabilir. BBC Türkiye düzeltme yazısında, BBC’nin “Seeking out the PKK gunmen in Iraq’s remote mountains” adıyla yayınlanan yazısının Türkçe çevirisinin bir kısmının sorunlu olduÄŸunun fark edilmesinin ardından, muhabir Gabriel Gatehouse’un Kürtçeden İngilizceye yanlış çeviri yaptırdığının saptandığı ve bu yanlış çevirinin her iki dildeki yayında da düzeltildiÄŸi belirtiliyor. İlginç olan bir nokta da, yazının BBC Türkiye versiyonunun orjinal yazının ciddi bir ÅŸekilde eksik bir çevirisi olmasıdır.)
