Ne Yapmalı? çevirisi intihal olup olmadığı tartışmasının, üzerinde konuÅŸulan kiÅŸinin gerçek bir kiÅŸi, gerçek çevirileri olan gerçek bir çevirmen olduÄŸu anlaşıldıktan sonra yeni bir biçim alması gerekiyordu. Bu olmadı: tartışma aynı rotada devam etti.

PeÅŸpeÅŸe hatalar yapıldı: Bir internet sitesinde yeterli hazırlık yapılmadan baÅŸlatılan tartışmaya, yorumcu fikirleri de katıldı, asıl fikir bir söylevler ağında silikleÅŸti, odak kayboldu. Fakat suçlanan da suçlayan kadar hata yaptı: Tartışmayı kendi mesleki kimliÄŸine zarar ve hakaret olmaktan çok, ya da bundan önce, ideolojik bir mücadele olarak yorumladı.

Ama her koÅŸulda Erkin Özalp’ın, gerçek bir çevirmenin sözkonusu olmadığı varsayımıyla baÅŸlattığı tartışmada, gerçek bir çevirmenin varlığını öÄŸrendiÄŸi anda ÅŸu basit soruyu sorması gerekiyordu: EÄŸer bunu yapan gerçek bir emekçiyse, gerçekten böyle bir ÅŸey yaptıysa, bunu neden, hangi koÅŸullarda yapmıştır ve bu emekçinin varlık hakkını çiÄŸnemeden bu sorun nasıl çözülür?

Aynı süreçte, ikinci bir olasılığın daha sorgulanması gerekiyordu: EÄŸer bunun ideolojik bir intihal olma olasılığı varsa (bu örnekte, Robinson’u İslamileÅŸtirmek gibi Lenin’i TroçkistleÅŸtirmek olasılığı varsa), incelemenin bu yöne ağırlık vermesi gerekiyordu. Ve karşı taraf Lenin’in metnine yapılan Stalinist müdahalelerin bu yeni çeviriyle temizlendiÄŸini öne sürüyorken, ÅŸu basit soru sorulabilirdi: Stalinist dönemin ürünü olan İngilizce çevirilerden, Sovyet yayınevi Progress Publishers’ın çevirilerinden çeviri yaparak Stalinist müdahale arındırılabilir mi?

Bu da tartışmanın özünü ya da boÅŸ özünü ortaya koyan bir nokta: Bir devrim, yeni bir emekçi örgütlenmesi vb. gibi bir acil durum sözkonusu olmadığına göre, Lenin’i Rusça aslından – bir kez daha – çevirmemenin bir bahanesi olabilir mi gerçekten? Bir engeli yok, ama bir anlamı var mı gerçekten? Üstelik tam da Lars Lih’in İngilizceye Türkçeden ya da Hintçeden, yani ikinci bir dilden, bir çeviriden deÄŸil, Rusça aslından yapmayı gerekli gördüÄŸü çeviriden destek alarak – bu yapılabilir mi?

*

İkinci dilden yapılan çevirilerin, özellikle de kaynak ve çevirmen ismi belirtilmeden yapılan çevirilerin “intihal” kapsamında ele alınması gerektiÄŸini birkaç yıl önce öne sürdüm. Türkçe kültürün büyük kısmı hâlâ aktarmacılık ağırlıklı olduÄŸundan ya da kültürü ÅŸekillendirenler bu anlayışta olduÄŸundan, bu fikrin deÄŸil bu çevirileri olaÄŸan karşılayan aklın yadırganır hale gelmesi biraz daha vakit alacak. Fakat gerçek budur, çevirmenler çeÅŸitli rastlantılarla kültür otoritesi rolünü (editörlükten politik yazarlık ve önderliklere dek uzanan rolleri) elde edip kullanarak bize böyle olmadığı inancını dayatsa da, gerçek basit ve yalındır: SONY markası ile ona bakarak yapılmış SQNY markası arasındaki ayrımı görebiliyorsak, İngilizceden yapılmış Lenin çevirisiyle Rusçadan yapılmış Lenin çevirisi arasındaki ayrımı da görebilmeliyiz.

Bu açıdan, bu tartışma sürecinde ortaya çıkan bir gerçek de göründüÄŸünden çok daha önemli: Ferit Burak Aydar’ın intihal ettiÄŸi öne sürülen İngilizce-Fransızcadan yapılmış Ne Yapmalı? metni 1968’den bu yana gerçek çevirmeninin ismiyle yayımlanmamış, gerçek (ya da kaba-yüzeysel) çevirmeni Mihri Belli’yken, kitaba birkaç kez baÅŸka imzalar atılmış ve hâlâ da Belli imzasını taşımıyor. Yani metin birkaç kez el deÄŸiÅŸtirmiÅŸ. Nedenini ve politik arka planını bu baÄŸlamda bir kenara bırakarak, ÅŸu temel soruyu soralım: İkinci dilden çevrildiÄŸi için zaten intihal olan bir metnin gerçek sahibi ortadan silindiÄŸi zaman, bir intihal (el deÄŸiÅŸtirtme, aşırma vb.) iÅŸlemi gerçekleÅŸmiÅŸ olmuyor mu? Metin miri malı haline gelmiyor mu? Politik bir örgüt ya da bir çevirmen bu miri malını istediÄŸi gibi (tıpkı Progress Publishers metnini istedikleri gibi kullananlar gibi) kullanmakta serbest deÄŸil mi? Mülkiyet kimin elinde?

Yadırgatıcı ya da yanıltıcı gibi görünüyor belki, ama ideoloji baÄŸlamında çeviri sorunu açısından önemli olduÄŸuna inanıyorum. İntihal konusu olan kitabın yayımcısı Muzaffer Erdost, kendisini çeviriler nedeniyle tutuklanması sırasında ihbar eden kiÅŸinin adını “devrimci etik” nedeniyle açıklamayacağını söylüyor.

“bu ihbarın kim tarafından, nerede ve nasıl yapıldığını bana bugün hayatta olmayan ErdoÄŸan Berktay duyum olarak aktarmıştı, devrimci etikle baÄŸdaÅŸtıramadığım için açıklayamam” (Efsane)

Bu ideoloji-sol ideoloji ve çeviri iliÅŸkisi baÄŸlamında önemli, üzerinde durulması gereken bir nokta. EÄŸer Erdost bu kadar yılın ardından bir gerçeÄŸin dile getirilmesini “devrimci etik” çerçevesinde yanlış görüyorsa, Özalp’ın bir gerçeÄŸi ortaya çıkarma çabası, hangi etik baÄŸlamında duruyor? “Küçük burjuva etiÄŸi” baÄŸlamında mı?

*

İşte en çok da bu yüzden Özalp’ın gerçek bir çevirmenle karşı karşıya olduÄŸunu anladığı noktada, tartışmaya yeni bir yön vermesi gerekiyordu. İki temel nedenle: Birincisi, sokakta sizi çevirip kimlik sorma ÅŸakası yapan gerçek bir polise karşı davranışınızla sahte bir polise karşı davranışınız nasıl aynı olmazsa, gerçek bir çevirmenle sahte bir çevirmene karşı davranışınız da aynı olamaz. Biri bir metni hiçbir koÅŸulda çeviremez, diÄŸeri her koÅŸulda çevirir.

İkincisi, bugün için geçmiÅŸ, görüldüÄŸü gibi, özel birtakım etiklerin, zımni anlaÅŸmaların gölgesi altında ve bugün, tarihsel belleÄŸi 15-20 yıllık internet tarihinin ötesine zar zor uzanan bir gençlik var. Bu gençlik Lenin’i de, Gonçarov’u da, Marx’ı da, Jijek’i de en uygun markalarla (evet, eski politik örgütlerin önüne geçen yayınevi markalarıyla) ve internet kolaylığındaki yollarla okumak isteyecek. Bunu deÄŸiÅŸtirmenin yöntemi internet sayfalarında hayali bir etiÄŸi (üstelik gölgeli bir geçmiÅŸ etiÄŸe dayanarak) savunmaktan deÄŸil, basit gerçekleri dile getirmekten geçiyor. Özgün dilinden çevrilmemiÅŸ bir metin aslı vermez, nokta. Gerçek bir çevirmenin ve yayınevinin sorumluluÄŸuna ilgili meslek birliÄŸi karar verir, nokta. (Ben Çevirmenler BirliÄŸi’nin müdahalesini savunmuÅŸtum, aynı ÅŸekilde yayıncı birliklerinin müdahalesi de sözkonusu edilebilirdi- sahi neden müdahale etmediler?) Okurun bilinçlenmesiyle somut koÅŸulların düzeltilmesine yönelik çabaları eÅŸzamanlı olarak yürütmenin dışına çıkacak her yol, her hata, herhangi bir zemindeki kazanımları geri götürür.

Tıpkı bu tartışmanın çeviri intihalleriyle ilgili çalışmalara olgusal olarak kattıklarının dışında, bu çalışmalar açısından ciddi bir gerilemeyi ifade etmesi ve bu gerilemenin tartışmanın biçimine (suçlamanın ters yüz edilmesiyle) yansıması gibi. Bu tartışmanın ortaya çıkardığı en kritik gerçek, çeviri intihali tartışması içinde yer alan iki tarafın da, bu alanda son yıllarda yapılan inceleme, deÄŸerlendirmelerle ilgili temel referanslara hiçbir ÅŸekilde deÄŸinmemesi oldu. Oysa son beÅŸ yılda, hiç deÄŸilse kolaylıkla bulunabilen Çeviribilim dergisindeki gözlemler çerçevesinde, bugün çeviri intihalini besleyen gücün gerçek çevirmenlerden deÄŸil, hayali, sahte çevirmenlerden geldiÄŸini net olarak söylemek mümkün. BeÅŸ yıl önce Celal Öner, Oda Yayınları’nın çevirmenler listesinde yer alan, deÄŸiÅŸik dillerden çok sayıda klasik kitabın çevirmeniydi sadece. Yayınevi deÄŸiÅŸtirdikten sonra çeÅŸitli gazete promosyonlarının baÅŸlıca kahramanı ve simgesi oldu. Sabah‘ın ardından Taraf gazetesinin promosyonlarıyla, Türkiye’nin dört bir yanına, yoksul evlerinden halk kütüphanelerine dek her yere onun ismi ve metinleri dağıldı. BeÅŸ yıldır hiçbir sol, saÄŸ, entelektüel hareket, kiÅŸi ya da birlik bunu incelemeye cüret etmemiÅŸ ya da vakit ayırmamış olsa da, Taraf gazetesinin “meçhul subayların” gönderdiÄŸi intihal rapor metinleri bombardımanını olanaklı kılan akıl ve yöntem, Celal Öner’e aittir. Yani, baÅŸka bir ifadeyle, bugünün Türkiye’sini intihal ideolojisi yönlendiriyorsa, bunun baÅŸlıca ideoloÄŸu Celal Öner’dir.

Ve bu da trajik bir ÅŸekilde Ne Yapmalı?‘ya geri getiriyor bizi. Muzaffer Erdost, aynı yazıda, yine isim vermeden çeÅŸitli yayınevlerinin 1970’lerde çevirilerini intihal ettiÄŸini belirtiyor:

“Ben cezaevinden çıkmadan, İstanbul’da, bizim çevirimiz Ne Yapmalı?‘nın bir yayınevi bire-bir / aynen, bir baÅŸka yayınevi ÅŸurasını burasını mıncıklayarak, iki ayrı baskısı yapılmıştı. Cezaevinden çıktıktan sonra, ben de yayınladım Ne Yapmalı?‘yı. Ertesi gün beni Basın Savcılığına götürdüler. Basın Savcısına, Ne Yapmalı?‘nın benim mahkum olduÄŸum çevirisinin aynısının İstanbul’da iki yayınevi tarafından yayınlandığını, ve bunlar hakkında dava açtığımı belgeleyerek açıkladım.” (Notlar)

Gerçek bir yazar ve çevirmen olan Metin İlkin’in de 1976 tarihli bir “Ne Yapılmalı” çevirisi var. Bu kitap bu bahsedilen kitaplardan biri mi, bilinmiyor. Fakat bilinen bir ÅŸey var: Metin İlkin’in adı bugün de Oda Yayınları’nın 1990’larda yayınlanmış çeÅŸitli Dostoyevski, Dickens, Zola, Gorki çevirilerinin çevirmeni olarak geçiyor. Sosyalist çeviriler yapan Metin İlkin gerçekten Karamazov KardeÅŸler çevirdi mi? Hangi dilden? Niye? Peki gerçekten Ne Yapılmalı‘yı çevirdi mi? Sol ideolojinin dönüp bu sorulara en azından yanıt araması gerekiyor: intihali, büyük ve hegemon bir ideoloji haline getiren, olumsallaÅŸtıran ÅŸeyi kendi tarihsel momentinde yakalaması gerekiyor. Çünkü bu, kanımca solun temel sorunsallarından birini, devrimci etik dediÄŸi ÅŸeyle küçük burjuva etiÄŸi (ve hukuku) arasındaki farkı, bu farkın yaÅŸama ve yaÅŸanma koÅŸullarını tanımlayabilmesi için atılacak adımlardan birini oluÅŸturuyor. Bugün için intihali göstermek ve bunun bilgisini yaymak bir anlam taşımıyor, bunu olanaklı kılan yaÅŸamı düzeltmenin yolunu göstermek gerekiyor: yoksa Ak Parti intihalin en parlak örneÄŸi, ve trajik bir ÅŸekilde onu övenler de sistemi intihal etme, intihal ederek yıpratma biçimini övüyorlar, hatta bu partinin halkın maddi yaÅŸama koÅŸullarının temellerini nasıl çökerttiÄŸini, onu nasıl geleceksiz bıraktığını göstermek de yetmiyor, buna karşı, önceki sistemin, hayali CHF-Cumhuriyet sisteminin de bir intihal olduÄŸunu savunuyor, bir Osmanlı ya da Asrı Saadet orijinal durumunu kurguluyorlar – demek ki – herhangi bir gelecek iddiası olan ideoloji açısından – sorun intihalin varlığı deÄŸil, intihali benimseyen, olaÄŸan karşılayan yozlaÅŸmış bir yaÅŸama tarzının ortaya çıkmış olması ve o yaÅŸamı kökten deÄŸiÅŸtirecek bir özgünlük durumunun ortaya konamamasıdır. Bu açıdan Ne Yapmalı? tartışmasında da, öncelikle yapmak gereken ÅŸey, içinde yaÅŸadığımız toplumda, gerçek kiÅŸilerin intihal olasılıklarını tartıp deÄŸerlendirmek, tefsir etmek deÄŸil, özgün bir Ne Yapmalı? ortaya koymaktır: yani Rusçadan çevrilmiÅŸ ve ona eÅŸlik eden güncel-yerel katkılarıyla yerli bir Ne Yapmalı? ortaya koymak ve –

Ne yapılması gerekiyorsa yapmak.

Ama bunu beklerken, hayallere kapılmayalım ve Türk ya da son model adıyla Türkiye solunun sorumuza ne gibi yanıtlar verdiÄŸini düÅŸünelim:

– Marx neden Rusça öÄŸrenmiÅŸti?

– Kapital‘in uzadıkça uzamasından sıkılmıştı.

– İyi bir mektup arkadaşı bulmuÅŸtu.

– Devrim olmadan önce oraya taşınmak istiyordu.

– Osmanlıcada okuyacak bir ÅŸey bulamamıştı.

– Rusçadan çevirilerin dilini kuru buluyordu.

– Engels’e hava atmak istiyordu.

– …?