Pera Müzesi’ndeki olaÄŸanüstü etkileyici “Çarlık Rusyası`ndan Sahneler: Rus Devlet Müzesi Koleksiyonu`ndan 19. Yüzyıl Rus Klasikleri” sergisine gidiyorum. Bu kez öteki iÅŸlerden başımı kaldırıp İstanbul’un binbir nimetinden yararlanmaya kararlıyım. Bugün ayın 17’si, sergi 20 Mart 2011’de son bulacak dediler. Hafif bir yaÄŸmur çiseliyor. Anında beÅŸ liralık ÅŸemsiye satıcıları peydah oluyor, ellerinde bir kova, kovanın içinde renk, renk saydam naylonla kaplı sanki oyuncakmışcasına gelen gidene göz kırpan ÅŸemsiyeler. Morumsu bir ÅŸemsiye alıyorum, yoksa ıslanacağım. Åžemsiyemi açıyorum, uçuk mor saydamlığın ardında kalıyor BeyoÄŸlu.

BeyoÄŸlu yine şıkır şıkır, Levantenlerin inÅŸa ettirdiÄŸi o güzeller güzeli hanlardan biri restore edilmiÅŸ, içindeki dükkanların açılışı da bugüne denk gelmiÅŸti. BeyoÄŸlu`ndan geçen bilir BeyoÄŸlu`nun o görkemli, vakur  güzelliklerini. Ama ben size bunu anlatmayacağım, ben size restore edilen bu hanın içinde açılan Saturn MaÄŸazası’nın Almanca sloganının Türkiye’ye göç etme öyküsünü anlatacağım.

İstiklal Caddesi`nin kargaÅŸasından Tünel’e doÄŸru ilerlemeye çalışırken, karşıdan kocaman upuzun bir balon gelmeye baÅŸladı bana doÄŸru. Altı kiÅŸi balon uçmasın diye belli mesafelerle onu tutuyorlardı. İlkin balonun beyaza yakın bej kısımları göze çarpıyordu, ancak dikkatlice bakınca üzerinde bir yazının bulunduÄŸu algılanıyordu. Saturn maÄŸazası kendi sloganıyla reklam yapıyordu ve bu koskocaman düz bir sosise benzeyen balonun üstünde “YaÅŸasın Cimrilik” diye bir slogan bulunuyordu. Yanından hızla sergiye doÄŸru geçerken, bir gün sonra ÇAMÇ (Çeviri Amaçlı Metin Çözümlemesi) dersinde yapmak üzere sloganı belleÄŸime yazdım.

Åžirkete Yönelik Bilgi

MaÄŸaza Avrupa’nın en büyük ÅŸirketlerinin de ortak olduÄŸu Almanya kökenli Medya Saturn A.O.’nın bir uzantısını oluÅŸturuyor. Åžirket bu alanda Avrupa’nın yıllık ciro hacmi en yüksek  firmaları arasındadır. Åžirket politikasına göre elektronik aletlerin satıldığı dükkanlar genelde tüketicinin kolay ulaÅŸabileceÄŸi kent merkezlerinde açılır.  Saturn’ün en çok (145) Almanya’da olmak üzere Türkiye de dahil 13 farklı Avrupa ülkesinde çok sayıda satış merkezi bulunmaktadır

Almanya’daki internet sitesinde  büyük puntolarla Saturn’un bu yıl 50 yaşına bastığı  belirtilmektedir, ancak slogan artık “Geiz ist geil” deÄŸil “geil ist geil“dır. Bu sloganların ve Saturn’ü temsil eden müzik Avrupa’nın önde gelen reklam ÅŸirketleri tarafından oluÅŸturulmuÅŸtur.  Aslında Saturn globalleÅŸen Avrupa kültürüne hitap eden bir sloganla ortaya çıkmak istemiÅŸtir.  MüÅŸterisi genelde  globalleÅŸmeye koÅŸut gelirleri eskisine göre düÅŸen orta kesim halkın nispeten genç nüfusudur.

Türkiye’de açtığı ikinci satış merkezi de  o gün tesadüfen benim önünden geçtiÄŸim hanın içinde kurulmuÅŸtur.

Åžimdi Saturn’un 2011’e deÄŸin Almanya’da kullandığı ve Türkiye’de de kullanmayı sürdürmeyi tercih ettiÄŸi  bu slogana biraz daha yakından bakalım, bunun için de Alman kültüründen yola çıkarak,  önce kaynak odaklı bir inceleme yapalım.

Slogan metni GEIZ   IST GEIL
Metin türü Kullanmalık metin: reklam metni
Metnin birincil amacı Etkileyerek, ürünlerin satılmasını saÄŸlamak
İnternet Sitesi 50 yaşına bastığı belirtilen Saturn için bestelenmiÅŸ yeni sloganın kullanıldığı müzik, eÄŸlenceli yaÅŸ günü tebrikleri ve öteki öÄŸeler

Metiniçi inceleme (yakın/iç baÄŸlam)

Geiz, der Aslında Alman toplumunda da hoÅŸ çaÄŸrışımlar uyandırmayan bir tür hastalık derecesine varan cimrilik ifadesi
geil

SözcüÄŸün kökeni Hint Germen lehçelerine uzanmakta ve “arzu etmek, ÅŸehvetle arzulamak” anlamlarını içinde barındırmaktadır. Aslında cinselliÄŸe gönderme yapan konuÅŸma dilinde kullanılan bu kavramı gençler daha farklı anlamda kullanmaktadır.

Gençlerin kullandığı “geil” sözcüÄŸü, zaman zaman “harika”, “olaÄŸanüstü” olarak erek dile aktarılabilir, ancak dil kullanımı açısından konuÅŸma dili ve gençlerin Argo’ya da kayan sözcük daÄŸarcığına daha yakın bir kullanım.

Genel kullanım baÄŸlamı: Das ist ja geil…. (Öf ,abi, ne biçim ÅŸey bu yaaa!), Der Lehrer ist geil…. (Hoca öyle böyle deÄŸil, harika), baÅŸka bir deyiÅŸle “Das ist eine geile Sache”; “das ist ein geiler Mensch” gibi nesne ya da insan baÄŸlamı içinde kullanılıyor.

Sloganın biçemi Reklam dili

Aynı harfle baÅŸlayan iki farklı sözcük tercih edilerek, sloganın etkileme alanı geniÅŸletilmiÅŸtir.  Geiz   ve   geil  kavramlarının ikisi de “g” harfiyle baÅŸlamaktadır.

Dış bağlam

Almanya’da  da tüketici genelde genç nüfustur. Gençler 18 yaşından sonra kendi evlerini kurmak için giriÅŸimde bulunurlar ve bu baÄŸlamda kendi kazandıkları parayla – ki bu son onbeÅŸ yıldır eskisi gibi yüksek olmamaktadır – evlerini döÅŸemektedirler. Elektronik aletlerin yaÅŸamımıza bu denli müdahale etmesi ve onlarsız bir yaÅŸamın artık düÅŸünülememesi nedeniyle de gençler bu aletlere sahip olmak zorundadırlar. Oysa kazandıkları para genelde bu aletleri edinmeye yetmemektedir.  İşte bu süreçte Almanya’da  tümüyle gençlerin duygularına ve keselerine hitap eden bir slogan olarak Saturn’un bu sloganı devreye girer.

Kaldı ki Alman toplumu  birçok nedenden ötürü kendi masrafları dışında baÅŸkalarının masraflarını üstlenmekten hoÅŸlanmayan bir toplumdur. ÖrneÄŸin çocukları 18 yaşına gelen anne babalar artık onların cebine para koymak eÄŸiliminde deÄŸillerdir, kaldı ki çocukları evlenmeye karar verdiklerinde Türk toplumundaki gibi tüm evi çocukları için döÅŸemezler. Bütün bunları reÅŸit olan delikanlı ve evleneceÄŸi kız birlikte ve doÄŸal bir ÅŸekilde  ağır ağır yapar. Türk toplumunda ise anne baba kendini çocukların her türlü gidiÅŸatından sorumlu hisseder ve belki de çocuklarına aslında kötülük yaparak onların tüm maddi sorumluluklarını olanakları elverdiÄŸince üstlenerek onların mutlu olmasını saÄŸladığını düÅŸünür. Tabii anne babanın bu davranışı toplumsal normlar tarafından da ÅŸekillenir.

Bu baÄŸlamda aslında bu slogan Alman toplumu için ideal bir slogandır, yine de örneÄŸin Almanya’da bu yıl slogan deÄŸiÅŸtirilmiÅŸ ve “Geiz” sözcüÄŸü slogandan çıkarılmıştır. İnternet sitesinde yeni slogana yer verilmiÅŸ ve slogan bestelenmiÅŸ olarak kısaca müzik eÅŸliÄŸinde söylenmektedir. Güven uyandıran dalgalı saçları yer yer aÄŸarmış yakışıklı, kendinden emin bir erkek figürü izleyicileri animasyonla dükkandaki ürünlere yönlendirmektedir.

EREK KÜLTÜR

Erek kültür odaklı metne yönelik incelemeye geçmeden önce Türk toplumundaki duruma da yukarıda yazdıklarımdan yola çıkarak biraz yakından bakalım. Türk toplumunda çocukların 18 yaşına gelince ayrı bir eve çıkması nadir görülür. Ancak farklı kentlerdeki üniversitelerde okuyan öÄŸrencilerden birkaçı biraraya gelerek bir daire kiralarlar. Bu süreçte de elektronik aletlere – ve öncelikle bilgisayara – gereksinimleri vardır, ancak evi tümüyle kendilerine göre döÅŸemek etmek gibi bir kaygı gütmezler, çünkü zaten bir kaç sene sonra memleketlerine döneceklerdir.

Bu açıdan Alman toplumunda kendilerine ait uzun süre kalacakları ayrı bir eve çıkan öÄŸrencilerden farklı bir konumdadır Türk gençleri.  Kaldı ki Almanya’da öÄŸrenci bursu Türkiye’deki öÄŸrenci bursundan daha yüksektir ve bu baÄŸlamda Almanya’da öÄŸrencinin alım gücü de yüksektir. Ayrıca öÄŸrenci öÄŸreniminin uzamasını pek de önemsemez ve öÄŸrenimi süresince ufak tefek iÅŸlerde çalışarak ek gelir elde eder. Türkiye’de maddi durumu iyi olmayan aileler çocuklarına para yollayamazlar, çalışkan öÄŸrenciler gerçi birden fazla yerden de burs alabilmektedir ancak yine de harcamak için çok paraya sahip deÄŸildir. Belki de bu süreçte cimrilik iyi bir slogan olarak karşısına çıkabilir.  Gerçi Türk toplumunun kültüründen yola çıkınca bunun çok zor olduÄŸunu düÅŸünmeme karşın, belki de globalleÅŸmenin de etkisiyle bu sözcük bir tür kültürel deÄŸiÅŸime de yol açacaktır.

Saturn’ün hitap ettiÄŸi ikinci kitle de anne babalarının son kuruÅŸlarını harcayarak, öncelikle büyük kentlerde, çocuklarını evlendirmeleridir. Genç çifte borç harç bir daire alınır, bu süreçte çift çalışıyorsa kredi kartı ile borçlanarak beyaz eÅŸya ve elektronik eÅŸyanın alınımına katkıda bulunurlar. Ev yine anne baba tarafından döÅŸenir. Kullanılmasa da bütün elektrikli aletler alınmalıdır, çünkü eÅŸ dost ve akrabalar da kızı ya da oÄŸlunu evlendirirken durum onu gerektirmiÅŸtir, bu anne baba da öteki anne babalardan aÅŸağıya kalmak istemez. Onlar almasa genç çift borç harç her ÅŸeyi alacaktır. Türkiye’de Saturn’un potantisey müÅŸterileri büyük bir ihtimalle  anne balarının katlılarıyla ya da kendi ayakları üzerinde durmaya çalışarak evlenen çiftler olacaktır. Bu yüzden içinde Türk toplumunun pek de hoÅŸlanmadığı cimrilik önerisine yer veren bu sloganın çok da büyük bir önemi bulunmuyor gibidir.

Üçüncü bir grup da bir ÅŸekilde “tuzu kuru” diye nitelendirilen, maddi durumu elektronik eÅŸya almaya müsait gruptur, ki bunlar için genelde cimrilik sloganının hiç bir ehemmiyeti bulunmaz.

Metin Türkçeye ÅŸöyle aktarılmıştır: YAÅžAÅžIN  CİMRİLİK !

Aslında bir  tür kelime oyunuyla, Türk kültüründe birbiriyle çeliÅŸen iki sözcük biraraya getirilmiÅŸtir! Bunda Saturn’ün kendi sloganının kaynak odaklı kullanılmasının diretilmesi de rol oynamış olabilir. Ne de olsa, burada en egemen güç Saturn’dur ve bu nedenle Türkçe slogan da onun istekleri doÄŸrultusunda oluÅŸturulacaktır.  Yıllar önce Tefal’de böyle bir ÅŸey yapmıştı, ilkin “Du denkst an alles” ifadesini bire bir Türkeye aktarmış, ancak daha sonra bunu yerelleÅŸtirerek “Ne varsa sende var!” sloganını benimsemiÅŸti.  Satur’ün bu bir reklam metni olduÄŸu halde yerelleÅŸtirmeye yönelmemesinin nedenini ancak çeviribilimsel kuramlardan da destek alarak saydamlaÅŸtırmaya çalışabilir ve bu konuda varsayımlar ileri sürebiliriz.

Öte yandan Türk toplumu öyle belirgin sınırlarla etrafına çizgiler çekilebilecek bir toplum deÄŸil, farklı kültürlerarası kültürlerin biraya geldiÄŸi, bu kültürlerin zaman zaman birbiriyle kesiÅŸtiÄŸi, zaman zaman da birbirini dışladığı ve zaman zaman birbirini kucakladığı bir toplumdur. Batı toplumlarında olduÄŸu gibi tekdüze ve davranış biçimi önceden kesin hatlarla tahmin edilebilen  bir toplum deÄŸildir.

Türkiye’deki internet sitesinde Saturn’ün slogana yer vermediÄŸi izlenmiÅŸtir (20.03.2011). Sitede ÅŸirketin Avrupa’da ne kadar yaygın olduÄŸu, Türkiye’de nasıl ulaşılacağına ve ÅŸirketin iÅŸtigal konusuna yönelik daha fazla veri vardır. Saturn Türkiye sitesinde izleyicileri maÄŸazalara çekmek için Almanya’daki sitede kullanılan kullanılan dalgalı saçları yer yer aÄŸarmış, yakışıklı, kendinden emin erkek yerine, tebessüm eden güzel sanki yarı robot yarı insan bir kadın portresi kullanmayı yeÄŸlemiÅŸtir.

Türkçe sitede slogana yer verilmemesinin Saturn Åžirketi’nin Türk kültürünün farklı olduÄŸunun ayrımında olduÄŸuna yönelik bir sonuç çıkarmak bu aÅŸamada daha çok erkendir. Bunun için daha ayrıntılı araÅŸtırmalar yapılması gerekmektedir.  Almanca sitede site açılır açılmaz saÄŸ üst köÅŸede küçük yazı ile de olsa slogan (geil ist geil!) yer almaktadır.

Derste slogana yönelik bir çalışma

Almanca sloganı  18.03.2011 tarihinde Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı 2. sömestr öÄŸrencileriyle yaptığım derse taşıdığım zaman, öÄŸrencilerden biri belki de reklam ÅŸirketinin aklına gelmemiÅŸ olan bir öneri getirdi. Belki dememin nedeni, Saturn ÅŸirketinin bu alandaki politikasını bilmememden kaynaklanıyor, çünkü Saturn ticari bir kuruluÅŸ tavrıyla, çeviri olgusunu kuÅŸatan kültür katmanlarını dikkate almamış  ve egemen gücün temsilcisi olarak birebir çeviri istemiÅŸ de olabilir. Ya da bilhassa erek dilde oluÅŸturulan yabancılaÅŸtırma etkisiyle bu ÅŸirketin yabancı bir ÅŸirket olduÄŸunu vurgulamayı tercih etmiÅŸtir.

Bütün bunları bilemiyoruz.

Evet, öÄŸrencimiz ÅŸöyle bir öneri getirdi: CİMRİLİK, SEN ÇOK YAÅžA!

İlk duyulduÄŸunda hoÅŸ çaÄŸrışımlar uyandırıyordu bu slogan kuÅŸkusuz, hatta baÅŸka bir öÄŸrencimiz de “C”  harfinin üstüne bir padiÅŸah kavuÄŸu koymayı önerdi.

Åžu anda Türkiye’de yaÅŸanan konjonktür’de geçerliliÄŸi olan bir slogan kuÅŸkusuz.  Ancak belki de, bu reklam metinlerinin özelliklerini içeren Türkçe sloganın bu denli yerelleÅŸmesini Saturn Åžirketi tercih etmemektedir.

SONUÇ

Bu çalışma bu konuda yapılabilecek betimleyici bir çalışmanın küçük bir alanını oluÅŸturuyor.

Burada amacımız tabii ki, Saturn’e daha çok ürün satması için destek vermek deÄŸil, ancak “küçük oylumlu bir çalışma olmasına” raÄŸmen, çeviri sürecinde Aysberg’in görünen kısmının altında ne denli çok bilgi kümelerinin yattığını gözler önüne sermek. Tüm bu arkaplan bilgilerini bilmeden çeviri yapmak aslında olanaksız. Çeviri kültürlerarası bir olgu, tam da bu nedenle sadece sözcük düzeyinde kalmamalı ve tüm iç ve dış baÄŸlamı ve metin türlerinin beklentilerini de dikkate alarak yerine getirilmeli çeviri eylemleri ve en önemlisi bu iÅŸin eÄŸitimini almış uzman çevirmenin çeviri edincini kullanarak yaptığı çevirilere gerçekten hak edilen ücretler verilmeli.

Burada Holz-Mänttäri’yi anmadan geçemeyeceÄŸim, ve onun eylem odaklı çeviri kuramını kendi sözlerimle akarmaya çalışacağım.  Her kaynak metin aslında bir tür sunumdur, arz ve talep kanunu çerçevesinde erek kitle bu sunumdan gerekli olduÄŸu kadar yararlanır.  Erek metnin oluÅŸumunda ise kaynak metin için sunulan bilgi arzını erek kitleye taşırken bu sunumu kuÅŸatan tüm öteki etmenleri de dikkate alarak hareket etmek gerekir. Bizim örneÄŸimizde bu etmenler neredeyse sayısızdır, ancak önemli etmenlerden biri de egemen gücü temsil eden Saturn Åžirketi’nin arzularıdır. Uzman çevirmen ise tüm bunları dikkate alarak erek dilde en iÅŸlevsel çeviri kararını alan kiÅŸidir.

18.03.2011 tarihinde yaptığım dersteki katkıları için öÄŸrencilerimizle gurur duyduÄŸumu da bilhassa belirtmek istiyorum, umarım Saturn ve öteki ÅŸirketler ileride bizim öÄŸrencilerimizle çalışma ÅŸansını yakalarlar ve büyük reklam ÅŸirketleri de çeviri edincini kazanmış çevirmenlerle çalışmanın onlara ne denli zenginlik kattığının ayrımına varır.

Kaynaklar

  • Eruz, Sakine (2008) Akademik Çeviri EÄŸitimi, İstanbul: Multilingual
  • Holz-Mäntäri, Justa (1986) Translatorisches Handeln, Theorie und Methode, Helsinki: Academia Sientiarum Fennica
  • http://de.wikipedia.org/wiki/Media-Saturn-Holding (20.03.2011)
  • http://www2.saturn.de/webapp/wcs/stores/servlet/main?storeId=16562&catalogId=18101&langId=-3&ok=T_HOME&uk=NONE (20.03.2011)
  • http://alisveris.milliyet.com.tr/turkiye-nin-en-buyuk-teknoloji-magazasi-saturn-taksim-kapilarini-aciyor-/ateknoloji/AlisverisHaberDetay/16.03.2011/1365035/default.htm (20.03.2011)

Basında Saturn: 2009 yılında İstanbul, BayrampaÅŸa’da Forum İstanbul adlı AVM’de ilk ÅŸubesini açtığından bu yana yapılan ÅŸirketle ilgili haberler için ÅŸirketin internet sayfasına bakabilirsiniz.

Prof. Dr. Sâkine Eruz’un çalışmalarını www.sakine-eruz.com adresinden de izleyebilirsiniz.