Nokta dergisi “Tercümana Zeval Olmaz” kampanyası ve tartışmaları konulu bir haber yazısı için Hrant Dink cinayetinden birkaç gün önce bazı sorular yöneltmiÅŸti. Çevirmenin sorumluluÄŸunu savunanlardan biri olarak soruları yanıtladım, fakat yer darlığı nedeniyle yanıtımı kısaltmak zorunda kaldım. Bu hafta Banu Uzpeder’in hazırladığı yazı yayınlanmış, fakat yanıttan iki cümleyi daha çıkarmak zorunda kalmışlar. Anlam bütünlüÄŸü bozulmamış, Uzpeder’in yazısı güncel geliÅŸmeler karşısında daha da önem kazanan tartışmayı büyük ölçüde derlemiÅŸ, ama yine de yazıda uzmanlık çevirmenleriyle kitap çevirmenlerinin bir araya geldiÄŸi kampanyanın sorunlu noktaları (örneÄŸin film, konferans ve kitap çevirmenliÄŸi gibi deÄŸiÅŸik alanlarda kazanç ve sözleÅŸme koÅŸullarının standart olmaması, çalışma koÅŸullarının aslında ortak olmaması) yeterince belirginleÅŸmiyor; sorun sadece “yargılanma hakkı” çerçevesinde tanımlanıyor. Her koÅŸulda ilginç bir baÅŸlangıç.
DiÄŸer yandan, sorumluluk ve ifade özgürlüÄŸü çerçevesinde yeni yaÅŸananlar karşısında konunun bir boyutunun daha öne çıktığı söylenebilir: Tüketici, yani çevirinin okuru, izleyicisi, dinleyicisi sorumluluÄŸu hak ediyor mu? Çevirmen, hayatını tehlikede hissedebileceÄŸi bir toplumsal ortamda, ister bir elçi ister bir sanatçı olsun, tarafsız olabilir mi? Tüketiciye, o ne isterse onu verme, gitgide onun istediÄŸi ürünleri verme hakkı var mıdır? Tüketici onun geçimini (örneÄŸin çeviri kitabı satın almayarak) belirliyor, çevirdiÄŸi eseri yargı konusu yaparak kaderini de belirliyor; öyleyse (yayıncı) ÅŸirketle (okur) tüketici arasında çevirmen nedir? Otomat? Elçi de olsak, sanatçı da olsak, tüketici ürünü satın almamanın dışında, fiilen de cezalandırmak isteyebiliyor. SorumluluÄŸun kurÅŸun gibi ağırlaÅŸtırıldığı bu toplumda, uzun uzun düÅŸünmek gerekiyor.
AÅŸağıda, Nokta dergisinin 25-31 Ocak 2007 tarihli sayısında yer alan “Son Zamanların En İlginç Tartışması Türk Çevirmenler Arasında Geçiyor” baÅŸlıklı yazı için bana gelen sorular ve yanıtlarımın kısaltılmamış, ilk hali yer alıyor. Yer darlığı nedeniyle dergide yer almayan kısım yatık yazıyla belirtildi.
Sorular:
– “Tercümana zeval olmaz†kampanyasının “Tercümana zeval olur, olmalıdır†tarafında yeralıyorsunuz bildiÄŸimiz kadarıyla. Neden?
– 301 gibi düÅŸünce suçu maddelerine karşı mısınız? Karşıysanız düÅŸünceyle ilgili iÅŸ yapan herhangi birilerinin yargılanabileceÄŸini söylemeyi mantıklı buluyor musunuz?
– “Çevirmenler Yargılansın†diyenlerin tezlerini çevirmen-yazar Süreyyya Evren ÅŸöyle özetliyor: “Yazar yargılanıyor da çevirmen neden yargılanmasın, yazarınki can da çevirmeninki patlıcan mı, haksızlık, hatta korkaklık olmaz mı? Bunu talep etmek, çevirmen çocuk mu, ne çevirdiÄŸini bilmiyor mu, çevirmen yargılanıyorsa kesin kendi kuyruk sallamıştır vs.†Bu konuda ne düÅŸünüyorsunuz?
– Yargılanan bir kitabın suçu çevirmende aranmalı mıdır? Bu durumda çevirmen, ancak altına girebileceÄŸi, sonradan savunabileceÄŸi fikirdeki kitapları mı çevirmelidir?
Yanıtlar:
-“Tercümana zeval olmaz†kampanyasının sonuçta aldığı ÅŸekli, getirdiÄŸi çözümü, çevirmen olarak iki nedenle doÄŸru bulmuyorum. Birincisi, genel ifade özgürlüÄŸü savunmasında yer almamızı engelliyor. İkincisi, zaten hakları yok etmeye düÅŸkün bir yönetime çevirmenlerin eser sahipliÄŸi hakkını kaldırmayı öneriyor. Çevirmen örgütlerinin bir araya gelmesi tarihi bir fırsat, fakat bunun sorumsuzluk ilanı ve kazanılmış haklardan vazgeçme önerisi haline gelmesi hatalı bir durum. Bana göre asıl önemli sorun, Çevbir’in kurulmasıyla elde ettiÄŸimiz tarihsel fırsatı yanlış kullanarak elden kaçırma tehlikesiyle karşı karşıya olmamız. Çevbir bir meslek birliÄŸi olarak kuruldu; amacı çevirmenin haklarını zenginleÅŸtirmek, onu bir çalışan olarak iÅŸverenine karşı güçlü kılmak, sosyal haklara sahip olmasını saÄŸlamak. Çevbir ısrarla sosyal devletin canlanmasını, herkesin ifade özgürlüÄŸüne sahip olmasını savunmalı ve bunu yaparken, yönetime, kazanılmış haklardan vazgeçmeye yönelik bir öneri götürmemeli; bu hakları çoÄŸaltmalı. Çevirmeni yargılamak, mesleÄŸinin özel bir meslek olması yüzünden deÄŸil, insan olması ve ifade özgürlüÄŸüne sahip olması yüzünden saçmadır.
– İfade ve emek haklarını engelleyen resmi ve özel bütün yasa ve yaptırımlara karşıyım. 141, 142, 301.. Bu sayılar deÄŸiÅŸir, fakat temel bir ÅŸey deÄŸiÅŸmez: Türkiye’de insani haklar ve emek hakları, küresel ve yerel ÅŸirketler yararına yok edilmektedir. 1970’lerden bugüne sistem toplumu ÅŸiddetle parçaladı, özelleÅŸtirdi; çevirmen gitgide sömürgeleÅŸtirilen ve her ÅŸeyi özelleÅŸtirilen bir toplumda çalışıyor. Bu açıdan Türkiye’de ifade özgürlüÄŸünün sadece yasaların deÄŸil, adaletsiz küreselleÅŸmeyle birlikte ortaya çıkan medya tekelleÅŸmesinin de tehdidi altında olduÄŸu hatırlamak gerek; çevirmen sadece devlet hukuku tarafından deÄŸil, medya ÅŸirketlerinin (yayınevi, televizyon vb.) hukuku tarafından da yargılanıyor. Yayınevlerinin, televizyonların, film ÅŸirketlerinin.. sözleÅŸmelerini hazırlayan hukukçularla, kitaplara dava açan hukukçular aynı sistemde hareket ediyor: medyanın çeviri sözleÅŸmelerinde neredeyse 301 kadar ağır cezalar, sınırlamalar getiren maddeler var. Medyanın çevirmenin emek hakkı ihlalleri akıl almaz boyutta: film çevirilerinin haklarının tanınmaması, çevirmenlere çok düÅŸük ücretler verilmesi, intihal niteliÄŸindeki izinsiz çoÄŸaltmalar.. Bu yüzden çevirmenin “eser sahipliÄŸi†haklarının azaltılmasının sonuçlarının bu açıdan da düÅŸünülmesi gerekir. Bu yüzden çevirmen meslek örgütlerinin hem resmi hem de özel kurumlara karşı genel bir ifade ve hak özgürlüÄŸü mücadelesi vermesi gerektiÄŸine inanıyorum.
– Çevirmen kimdir? Frantz Fanon’un ifadesiyle beyaz maskesi takmış bir zenci midir, yoksa dil uzmanlığına sahip bir iÅŸçi midir? Kime çalışır? İş yaptığı yayıncı, küresel bir yayıncıyla anlaÅŸmış, küresel bir ürünü yerel pazarda satma hakkını almıştır. Çevirmenden ürünü yerelleÅŸtirmesini ister. Sorunu “çevirmen yargılanmasınâ€la sınırlamak, onu sadece bir yerelleÅŸtirici olarak görmekten kaynaklanıyor. Bense, ayda bir kitap yerelleÅŸtirmek isteyen ÅŸirket mantığından hoÅŸlanmıyorum ve kendimi bir eser yaratan sanatçı olarak görüyorum. Kimse bir baÅŸkası gibi çeviremez. İdeal, kimsenin emeÄŸini satarak yaÅŸamadığı bir dünyada, ifade özgürlüÄŸü tamdır, geçim korkusu yaÅŸanmaz, bütün eserler bütün insanlarındır, isteyen istediÄŸi dile çevirir. O dünyada kimse ben bunu mecburiyetten çevirdim, demez, sevdiÄŸim için ya da sevgilim için çevirdim der. Bu ideal olmayan dünyadaysa, çevirmen ÅŸirketle yaptığı sözleÅŸmede yüksek telif yüzdesini almaya uÄŸraÅŸtığı gibi, yaptığı iÅŸin toplumsal sözleÅŸmedeki karşılığını da, kazancını da doÄŸru hesaplamak zorundadır: insan baÅŸka insanlara duygularını tercüme edip “seni seviyorum†dedikten iki gün sonra “ben öyle söyledim ama o duyguların yerini baÅŸka duygular aldı†diyebilir, ama böyle bir insan insanlaÅŸamaz ve onunla yaÅŸanmaz. Çeviri hassas bir sanattır: Irak’ta iÅŸgalcilere çevirmen olarak hizmet verenlere ne deneceÄŸi, çeviri ÅŸirketlerinin iÅŸgalciler için çeviri aygıtları üretmeleri çeviribilim çerçevesinde tartışılan önemli konulardır.
– Bence çeviri yapan kiÅŸi köle ya da kiralık iÅŸçi konumunu kabul etmemeli, çevirmenliÄŸi hayatını anlamlandıran bir meslek olarak görmeli. Çevirmenler ifade özgürlüÄŸünü savunmalı ve eser sahipliÄŸi hakkından vazgeçmemeli. Çevbir ve bütün meslek birlikleri insanların ifade özgürlüÄŸünü savunmalı, fakat bunu mesleki sorumsuzluk olarak görmemeli: bence, depremde yıkılan binaya nerede kullanılacağını bile bile denizden kum getiren kamyon ÅŸoförü de, en az o binanın müteahhiti kadar sorumludur felaketten. Bu ülkeye yakında gereksiz nükleer santraller kuracaklar: Nükleer santrallerin kurulması için gerekli çevirileri yapan çevirmenler bunların gelecekteki felaketinin sorumluluÄŸunu üstlenecektir.
