Çevirmen: Mesleki Sorumluluk Sahibi KiÅŸi’ye İkinci Katkı
Çevirmenler BirliÄŸi, Çeviri DerneÄŸi ve BirleÅŸik Konferans Tercümanları DerneÄŸi’nin baÅŸlattığı “Çevirmenler Yargılanmasın†ya da “Elçiye Zeval Olmaz†kampanyasının üzerinden üç yılı aÅŸkın bir zaman geçti. O dönemde siyasi bazı kitapların çevirmenleri, yazarları “burada bulunamayınca†yargılandığı için böyle bir kampanya baÅŸlatılmıştı.
Ben, kampanyanın, çevirmenlerin yargılanmasının saçma ve yanlış olmasına odaklanmasını yanlış bulmuÅŸ, “çevirmen de yargılanabilir, yargılanmaktan kaçınacağı, sorumluluÄŸunu almayacağı metni çevirmemelidir†görüÅŸünü savunmuÅŸtum. Çünkü yargılamanın sonu gelmeyeceÄŸi ve bu kampanyanın düz mantık sonucu olan, “çevirmen deÄŸil yazar yargılanmalıdır†görüÅŸünün iyi bir sonuç vermeyeceÄŸini, çünkü yargılamaların sonunun gelmeyeceÄŸini düÅŸünüyordum.
Yargılamaların sonu gelmedi. Hatta bunlar tutuklamalara dönüÅŸtü. Ahmet Şık, Nedim Åžener, Soner Yalçın, Barış TerkoÄŸlu, Müyesser Yıldız, Yalçın Küçük, BüÅŸra Ersanlı, Ragıp Zarakolu vb. vb. tutuklamalarında görüldüÄŸü gibi. Bilgisayarlardan kitap toplatmalar, yayınevi basıp yayımlanmamış kitap aramalara dönüÅŸtü. Dolayısıyla, bugün artık çevirmenlerin yargıdan kaçınarak aradan sıyrılabileceÄŸi, hukuki bir iÅŸlem yanlışını düzelterek kurtulmanın mümkün olabileceÄŸi bir durumla karşı karşıya olmadığımız ayan beyan ortada.
Aslında o zaman, 2008’de de ortadaydı. Ergenekon adı verilen davadaki nedensiz ve kamuoyuna gerekçelendirilmeyen tutuklamalar bunu açık seçik gösteriyordu. Tek sorun vardı: o davalarda adı geçen isimleri medya ve kamuoyu yeterince tanımıyor, tanıtmıyordu. Tanınanlar da ÅŸirketler için gözden çıkarılabilecek öÄŸelerdi, tıpkı çevirmenler gibi. Bu açıdan gazete habercileri ve köÅŸe yazarları iyi bir örnek – tıpkı çevirmenler gibi yerlerine baÅŸkaları getirilebildi. Güler Kömürcü, Emin ÇölaÅŸan, Bekir CoÅŸkun, Oktay EkÅŸi, Fatma Sibel Yüksek.. siyasi nedenlerle iÅŸlerinden çıkarılan gazetecilerden sadece birkaç tanesi. Aylin DuruoÄŸlu, Baha Okar çalıştıkları iÅŸyerlerinin sahip çıktığı nadir örnekler.
Dolayısıyla sadece çevirmenin deÄŸil, toplumun her üyesinin sorumluluktan kaçınamayacağı, evde otururken bile dinlenip dinlenmediÄŸinden, gizli kameraya alınıp alınmadığından kaygılandığı bir ortamda yaÅŸadığımız, kampanyadan bu yana geçen süreçte çok daha net bir ÅŸekilde göründü. “Çevirmen yargılanmalı mı, yargılanmamalı mı?†sorusu eskidi, geçersizleÅŸti; herkesi her an yargılanabileceÄŸi, tutuklanabileceÄŸi duygusuyla yaÅŸatan bir ortam yerleÅŸti.
Fakat bu ortam yerleÅŸirken, sistem, herkesi bölmeyi ve ortak payda olması gereken hukuk ve adalet duygusunu zayıflatmayı baÅŸardı. Toplumda, gücü olanın kendi hukukunu kurduÄŸu, kurabildiÄŸi ve baÅŸka bir dönemde kendisini ezenlere bu ÅŸekilde ders verebildiÄŸi fikri hakim oldu. Toplumsal hayatın mafyalaÅŸtığı ve herkesin kaygıyla yaÅŸadığı bir ortamda, deyim yerindeyse, herkes “adalet†ile “intikam†kavramlarını birbirine karıştırdı. Oysa birini yaralamak için kullanılan bir bıçağın silinip pasta kesmek için kullanılabilmesi, insan vicdanını zedeleyen bir durumdur.
Bu çerçevede dönüp geriye baktığımızda, “elçiye zeval olmaz†kampanyasının yanlış ve zayıf bir kampanya olduÄŸunu eskisinden daha güçlü bir ÅŸekilde düÅŸünüyorum. Çevirmen yargılamalarının fikir ve düÅŸünce özgürlüÄŸü çerçevesinde, aydın insanların sanat üretiminin, düÅŸünce savunmasının engellenemez olması çerçevesinde ele alınması gerekiyordu. Bir müteahhit gibi aradan çekilip binada sorumluluÄŸumuz olmadığını iddia etmenin anlamı yoktu: bu davaların birer “vicdani red†davası gibi düÅŸünülmesi gerekiyordu.
En son örneklerde İsmail Yerguz, Süha SertabiboÄŸlu ve Funda Uncu muzır eserler çevirmek nedeniyle yargılandılar. Yerguz ve SertabiboÄŸlu’nun yayımcısı İrfan Sancı yayımladığı eserleri yayımlama hakkı olduÄŸunu savunarak Yayım ÖzgürlüÄŸü Ödülü aldı. Çevirmenlerin de aynı hakkı, özgürce çevirme hakkını savunması ve Çevirme ÖzgürlüÄŸü Ödülü alması gerekiyor.
Funda Uncu’ya karakolda “neden porno çeviriyorsun?†diye sordular. Kitabın orijinal adında “porno†kelimesi yoktu: Palahniuk’un “Snuff†adlı romanı “Ölüm Pornosu†diye yayımlanmıştı. Kitabın adına çevirmen mi karar verdi, yayınevi mi? Yargıda büyük olasılıkla bu “küçük ayrıntıyla†ilgilenmeyecekler. Oysa bu küçük ama dev bir ayrıntı: yayınevi kitabı bu çeviriyle çevirmene sormadan yayımladıysa, çevirmene yaÅŸattıkları için ağır bir özür borcu var; ama eÄŸer çevirmen çeviri kararı olarak bu ismi koyduysa, “snuff†sözcüÄŸünün Amerikan toplumundaki yeriyle, “porno†sözcüÄŸünün Türkiye’deki yeri arasında bir iliÅŸki kuran biri olarak, Palahniuk’un algılanmasında olduÄŸu gibi yargılanmasında da payı var demektir. Davaya çaÄŸrılmasa bile çaÄŸrılmış sayılır.
Özetlersek: Çeviri ya da iÅŸleme eser ve hukuk arasındaki iliÅŸki tekboyutlu deÄŸil ve geçen yıllar içinde bu iliÅŸkiyi açıklamaya yönelik bir çalışma ortaya çıkmadı. Hukukun sıra dışı kullanıldığı birçok örnekle karşılaÅŸtık, ve yayıncılık ve habercilik alanındaki bu örnekleri deÄŸerlendirmeyi, hukuki baÄŸlar kurmayı baÅŸaramadık. Bunun da iki temel nedeni oldu: birincisi, fikir kamplaÅŸması toplumda ÅŸiddetlendi ve gitgide derinleÅŸiyor, entelektüeller bu kamplaÅŸmanın dışında, genel olarak fikir ve düÅŸünce özgürlüÄŸünü savunmayı baÅŸaramadı. Herkes kendi grubunu savundu. Çevirmenler açısından, kampanya bizi yanlış yönlendirdi, “elçiye zeval olmaz†fikrinin kendiliÄŸinden anlaşılırlığına bıraktı herkes kendini. Fakat her alanda elçilerin cezalandırdığını gördük ve baÅŸkalarının elçilerinin cezalandırılmasına aldırmadık.
İkincisi, bu hukuki ve siyasi yoÄŸun gündem bizi temel çeliÅŸkimizi ele almaktan alıkoydu. Çevirmenler BirliÄŸi, çevirmenlerin yayıncılık piyasasındaki kötü çalışma koÅŸullarını düzenlemek üzere harekete geçmiÅŸti, fakat bu yargılamalar ve kampanyalar sırasında girdiÄŸi iÅŸbirlikleri, onu ortamın bilinen, eski aktörlerinden biri haline dönüÅŸtürdü. “Elçiye zeval olmaz†kampanyası kitap çevirmeninin yayıncıyla olan uzlaÅŸmaz çeliÅŸkilerini göz ardı ettiren bir kampanya oldu: herkesin kendi sorumluluk alanını belirlediÄŸi, özne olarak çıktığı bir tavır olmayınca, çevirmenin aradan çekildiÄŸi, yayıncılık sürecinde önemsiz ya da ikincil bir aktör gibi algılanmaya çalıştığı bir durum ortaya çıktı. Temel maddi çeliÅŸkiler görünmezleÅŸti: çevirmenin yayıncıyla ekonomik iliÅŸkisi, çeviri politikaları ve kararları çerçevesindeki iliÅŸkisi, sigortasız, geçici süreli bir çalışan olarak, iÅŸ ve gelir güvencesi olmayan bir emekçi olarak kurduÄŸu iliÅŸki geçici olarak rafa kaldırıldı. Mahkemelerde sorumlu yayımcı, sorumsuz geçici iÅŸçi ya da sanatçı çevirmen gibi eÄŸreti bir tablo çıktı ortaya: oysa mahkemenin vereceÄŸi karar çevirmenin yayımcıyla nasıl kurduÄŸunu bilmediÄŸimiz (ücretini aldı mı, hak ettiÄŸi ÅŸekilde mi aldı, sözleÅŸmeyle mi çalıştı, çalışma koÅŸulları iyi miydi vb.) ekonomik iliÅŸkisini doÄŸrudan etkileyecek bir karar oldu.
Kısacası, çevirmenlerin yargılanması üzerine yeniden düÅŸünmek gerekiyor. Bu yargılamaları doÄŸrudan fikir ve ifade ve çalışma özgürlüÄŸüne müdahale olarak tanımlamak gerekiyor. Bu yargıları aynı zamanda çevirmenin iÅŸvereniyle iliÅŸkisinin de sorgulandığı bir alan, bu iliÅŸki biçiminin yeniden kurulması için bir fırsat olarak görmek gerekiyor. Yoksa, bugünkü biçimiyle, çevirmen yayımcının yanında sorumluluk sahibi bir özne olarak deÄŸil, sorumsuz bir yardımcı olarak görünüyor – ve bu çevirmenin gerçek konumu deÄŸil.
Yeni bir hukuk yaklaşımı ve yeni bir çevirmen-yayıncı iliÅŸkisi kurmak zorundayız. EÄŸer kindar deÄŸil, İnsanca bir toplum arzu ediyorsak.
(Burada dile getirilen görüÅŸler, genel hatlarıyla, 30. İstanbul Kitap Fuarı’nda Çeviri DerneÄŸi’nin düzenlediÄŸi, “Kitap Çevirirsek Kaç Yıl Yatarız?” baÅŸlıklı, Bilge Sancı ve benim katılımımla, Turgay Kurultay’ın yönetiminde gerçekleÅŸen etkinlikte dile getirdiÄŸim görüÅŸler. Daha önceki “Çevirmen: Mesleki Sorumluluk Sahibi KiÅŸi” ve “Çevirmen: Mesleki Sorumluluk Sahibi KiÅŸi’ye Katkı” baÅŸlıklı yazılar için bkz. Çevbir sitesi.)
***
İLGİNÇ BİR VAKA

Son dönemdeki hukuki süreçleri ve bunların medyadaki sunum biçimlerini izlemenin gerekli olduÄŸunu gösteren çarpıcı bir örnek yakın bir zamanda yaÅŸandı. Ergenekon davası çerçevesinde yargılanan gazeteci Fatma Sibel Yüksek, Odatv’ye açılan davanın ilk duruÅŸmasının ardından, Açık İstihbarat adlı sitede bir eleÅŸtiri ve deÄŸerlendirme yazısı yayınladı (OdaTV Davasında Taktik Hatası ve Hep Aynı Yanlışlar). Yazıda bu tip davalarda yargılananların yanlış tutum izlediÄŸini, reddi hakim ve uzun açıklamalı savunmaların sorunu bulanıklaÅŸtırıp çözümü güçleÅŸtirdiÄŸi fikrini savunuyordu (yayıncı-çevirmen davalarında da gözlemek mümkün bunu; fakat kiÅŸiler tarihsel savunmalar yaptığında, bu uzun savunmalar önem taşıyor). Yeni Akit gazetesi bu yazıyı 28 Kasım günü manÅŸetine taşıyarak, yazıyı Yüksek dava sürecini güçleÅŸtirmek ve kararı ertelemek için özellikle bu yöntemleri kullanıldığını “itiraf etme†yazısı olarak yorumladı. Bu çarpıcı manipülasyonu yaptığı gün, KCK davası çerçevesinde tutuklanan iki kiÅŸinin yatak odasında tutuklanma görüntülerini – 28 Åžubat fotoÄŸraflarını hatırlatır ÅŸekilde – , yine kapak sayfasından yayınlıyordu.
Çevirmen yargılanmaları açısından bu çarpıtma ve yönlendirme örneklerinin nasıl bir önem taşıdığı, Funda Uncu’nun dava sürecinin medyada nasıl yer aldığı hatırlanırsa anlaşılabilir. Uncu da medyada sözlerinin çarpıtılması sonucunda, ifade verirken maruz kaldığı kaba ÅŸakalar, konuÅŸmalarından ayıklanan sözcüklerle ilgili tartışmalara sürüklenmiÅŸ, yaÅŸadığı usulsüz durumların hukuki ve insani deÄŸerlendirmesi bu sunumların gerisinde kalmıştı.
***
Duyuru
1 Aralık 2011 günü, Süha SertabiboÄŸlu ve Sel Yayıncılık’ın William Burroughs-YumuÅŸak Makine çevirisi konulu davası, saat 10.30’da, ÇaÄŸlayan Adliyesi – 2. Asliye Ceza Mahkemesi’nde devam edecek. Çevirmenler BirliÄŸi çevirmenleri geniÅŸ katılımlı destek için davet ediyor.
