İmparatorluk basınından Robert Fisk, artık imparatorlukla iliÅŸki içindeki ülkelerin çeviri yayın politikalarını da belirlemek istiyor. Yazarın Türkiye’ye yönelik ilgisi gerçekten ilginç bir hal aldı. The Great War for Civilisation adlı kitabının Türkçeye çevrilmekte olduÄŸu, Lübnan krizi sırasında yerli basında geniÅŸ bir ÅŸekilde yer bulmuÅŸtu. Daha sonra, Fisk kitabın Türkiye’de yayınlanmakta olduÄŸunu ve 301 konusu olabileceÄŸini, kendisinin de davaya katılmaktan mutluluk duyacağını yazmış ve söylemiÅŸti. Åžimdi, çevirisi tamamlanan kitabın yayın süreci bir kez daha uluslar arası gündeme taşınıyor: yerli yayıncı yabancı yayıncıya kitapla ilgili bir tanıtım kampanyası yapmayacaklarını bildirmiÅŸ bir mektupla, Fisk de bu mektubu Independent gazetesindeki köÅŸesine taşımış ve çeviri yayıncılık anlayışı üzerine bir yazı kaleme almış. AÅŸağıda çevirisi yer alan yazı, Türkiye’ye yönelik öfkesi açısından, çizdiÄŸi “Türk†tipolojisi açısından anlaşılmaz, fakat çeviri politikası açısından ilginç, örnek, eÄŸitici bir yazı.
Hakikat sesli sesli söylenmeli
Bir yayıncının kitabı için tanıtımdan kaçındığı nerede görülmüÅŸ?
17 Mart 2007Nefeslerinizi kesecek bir alıntı için hazır olun. The Great War for Civilisation adlı kitabımın Türkçe edisyonunun yayını konusunda sözünde durmayan İstanbul yayımcılarımdan gelen bir mektuptan bir alıntı bu. Elbette, bu olayın sebebi 1915 yılında Osmanlı Türkleri tarafından bir buçuk milyon Ermeninin genocide’ini (Kut al-Amara’lı Lord Blair’in bile Londra’daki Holokost Günü’ne Ermenilerin hayatta kalanlarını davet etmeyi reddederek saklamaya çalıştığı bir insanlık suçu olan bu olayı) kayda geçiren, “İlk Holokost†baÅŸlıklı bölüm yüzünden oluyor bu sözünde durmama.
Hemen belirtmeliyim ki, bu bölüm, OrtadoÄŸu üzerine olan kitabımın sadece bir bölümü, fakat Türk dostlarımın korkuları Ermeni-Türk gazeteci Hrant Dink Ocak ayında İstanbul’daki ofisinin önünde acımasız bir ÅŸekilde öldürülmeden önce de dile getiriliyordu. Ve Londralı yayımcım HarperCollins’e gönderdikleri iletide yer alan ÅŸu aÅŸağıdaki satırları okurken, bu satırların ciddi ciddi Avrupa BirliÄŸi’ne girmeyi isteyen bir ülkenin yurttaşı tarafından yazılmış olduÄŸunu unutmayın. Ben Türkçe konuÅŸmadığımdan, Bay Osman’ın baÅŸka her açıdan mükemmel olan İngilizcesindeki seyrek aksaklıkları eleÅŸtirme konumunda deÄŸilim.
“Ermeni ve Kürt sorunları, Kıbrıs konusu, Avrupa BirliÄŸi vb. konularda Türkiye’deki politik durum ilerleme kaydetmediÄŸinden, tersine Orhan Pamuk’un Nobel Ödülü ve AB’yle politik anlaÅŸmazlıklarla birlikte doruk noktasına ulaÅŸan, yükselen milliyetçi çıkış nedeniyle gitgide kötüleÅŸen politik durumu belirtmek isteriz. Büyük olasılıkla, bu politik atmosfer Nisan 2007’deki cumhurbaÅŸkanlığı seçimlerine dek etkili olacak… Bu yüzden yayını sessiz bir ÅŸekilde yapmayı tercih edeceÄŸiz, yani Bay Fisk’in kitabıyla ilgili herhangi bir basın kampanyası olmayacak. Bu yüzden, Bay Fisk’ten ricamız eÄŸer bu kitaba dava açılacak olursa desteÄŸini vermesidir. Bay Fisk ve HarperCollins’in çekincelerimizi anlayacağını umuyoruz.â€
Ah, elbette anlayabiliyorum. İşte AB’yle üyelik görüÅŸmeleri yapan bir ülkede yaÅŸayan, Ermeni tarihi, Kürtler, Kıbrıs (kitabımda yer almıyor) gibi konuları – hatta, Tanrı aÅŸkına, Türkiye’nin AB’ye katılma çabasını bile – kitabımı sessizce çıkartmak için yeterli neden sayan bir yayımcı. Kendi kendime soruyorum, kitap satış iÅŸi tarihinin neresinde, kitabı için tanıtımdan kaçınmaya çalışan bir yayıncı görülmüÅŸ? Eh, size bir örnek verebilirim. Taner Akçam’ın muhteÅŸem A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility adlı kitabı Türkçede ilk yayınlandığında (genocide’nin korkunç bir tarihsel gerçek olduÄŸunu kanıtlamak için Türk devlet belgelerini ve çaÄŸdaÅŸ Türkçe açıklamaları kullanmıştı) Türk tarihçi bununla neredeyse aynı bir tepkiyle karşılaÅŸmıştı. Çalışması Türkiye’de “sessizce†yayınlanmıştı – ve tek bir kitap tanıtımı bile yapılmamıştı.
Åžimdi, Türk yayımcılarımı hiç anlamıyor deÄŸilim. Ben onların ürkeklikleri karşısında kükreyip öfke saçabilirim. Ama ben Beyrut’ta yaşıyorum, İstanbul’da deÄŸil. Ve Hrant Dink’in cinayetinden sonra, Dink’i öldüren ırkçılığa karşı durmaları konusunda Türkiye’deki meslektaÅŸlarıma ders verecek konumda deÄŸilim. Ben Beirut Corniche’de sabah kahvemi içerken, Bay Osman Osmanlı imparatorluÄŸunun eski baÅŸkentinde saldırıya uÄŸrayabilir. Ama yine de bir sorun var burada.
Birkaç ay önce, Türk yayıncılarım avukatlarının ünlü 301 Yasasının onlara uygulanabileceÄŸini düÅŸündüÄŸünü söylediler (bu yasa, yazarları “Türk gibi olmamaları†nedeniyle cezalandırmak için kullanılıyor); bu durumda benim, (301’den yargılanamayacak olan) bir yabancı olarak onlarla mahkemeye çıkıp çıkamayacağımı öÄŸrenmek istiyorlardı. Ben de bir Türk mahkemesine çıkıp genocide’den bahsetmekten onur duyacağımı yazdım. Åžimdi, öyle görünüyor ki, Türk yayımcılarım kitabımı yasadışı pornografi gibi yayımlamak, ama eÄŸer saÄŸcı avukatlar 301’le ilgili suçlamalar getirirlerse beni yine de onlarla birlikte güvertede dururken görmek istiyorlar!
Mektuplarında yazdıkları gibi, “milliyetçilerle neo-liberaller arasındaki anlamsız çatışma†içinde politik taraf tutmak istememelerini anlıyorum, ama korkarım bu sorunun kökleri bundan daha derinlere uzanıyor. Dink’in katil zanlılarının tutuklanmasının ardından onların yanında gururla duran Türk polislerinin tekinsiz fotoÄŸrafı burada neyle karşı karşıya olduÄŸumuzu gösteriyor. Yine de bizim kendi Batılı gazetecilerimiz bile Osmanlı imparatorluÄŸunun 1915’teki rezil eylemleri konusunda açık davranmıyor. ÖrneÄŸin, Reuters Gareth Jones adlı bir gazeteciyi, (Dink’in katil zanlısının yaÅŸadığı yer olan) Trabzon adlı Türk ÅŸehrine gönderdiÄŸi zaman, gazeteci ÅŸehrin valisinin, Dink’in cinayetinin “hızlı kentleÅŸmeyle baÄŸlantılı sosyal problemlerle†iliÅŸkili olduÄŸunu söylediÄŸini belirtti. “Güçlü bir silah kültürü ve halkın ateÅŸli karakteri†suçlanabilirmiÅŸ.
Hımm. Reuters’in neden Trabzon ve Ermeniler arasında çok daha doÄŸrudan ve korkunç bir baÄŸlantıyı anmadığını merak ediyorum. Çünkü 1915 yılında, ÅŸehrin Türk yetkilileri binlerce Ermeni kadın ve çocuÄŸu teknelere bindirdiler, Karadeniz’e çıkardılar (bunun ayrıntıları Akçam’ın ortaya çıkardığı özgün bir Osmanlı belgesinde yer alıyor) “ve boÄŸulmaları için denize attılar.†Tarihçiler bu cinayet teknelerinin başında olan kiÅŸinin Niyazi Efendi olduÄŸunu bilmek isteyebilir. KuÅŸkusuz “ateÅŸli bir karakteri†vardı.
Yine de bu inkar sürüp gidiyor. Associated Press bu hafta Ankara’dan bir haber yayınladı; bu haberde muhabir Selcan HacaoÄŸlu, 1915 katliamı konusunda Ermenistan ve Türkiye arasında “tatsız bir anlaÅŸmazlık†olduÄŸu, Türkiye’nin bu noktada “ısrarla ölümlerin genocide olduÄŸunu reddettiÄŸi†yolundaki o aynı eski hikayeyi tekrarlıyordu. Associated Press ne zaman uyanacak ve haberleri arasından bu korkakça saçmalıkları çıkaracak? AP aynı ölçüde gerçek ve dehÅŸet verici olan altı milyon Avrupa Yahudisinin öldürülmesine iliÅŸkin bütün referanslarında, saÄŸcı Holokost inkarcılarının bir genocide olduÄŸunu “ısrarla inkar ettiÄŸine†de yer verir mi? Hayır, vermez.
Ama gerçek tarih kazanacak. Geçen Ekim ayında, yerel gazete haberlerine göre, Türkiye’nin doÄŸusundaki Kuru köyündekiler, akrabaları için bir mezar kazarken, 40 kadar kiÅŸinin kafatası ve kemiklerini içeren bir maÄŸarayla karşılaÅŸtılar – bunlar neredeyse kesin olarak 14 Haziran 1915’te Kuru’da, öldürülen, OÄŸuz kasabasından gelme 150 Ermeniydi. Yerel Türk jandarması geçen yıl maÄŸarayı incelemek üzere geldi, giriÅŸini kapattı ve köylülere buldukları ÅŸeyi anlatmamalarını emretti. Ama Türkiye’de yüzlerce baÅŸka Kuru var ve kemikleri hepimizi taciz etmek üzere ortaya çıkacak. Kitapları “sessizce†yayımlamak bizi kurtarmayacak.
Burada karmaşık bir durum sözkonusu: yabancı yayıncıdan bir eserin yayın hakkını kiralayan yerli-aracı yayıncı, Türkiye pazarına bu ürünü sokmak istiyor. Fakat ürünün bazı tüketiciler tarafından beÄŸenilmeyeceÄŸini ya da mevcut yasal düzenlemeye ters düÅŸeceÄŸini öngörüyor. Bu çerçevede, risk alarak ürünü pazara sokmak istiyor, fakat ürünün telif hakkı sahibinden de bu riski paylaÅŸmasını rica ediyor. Hak sahibi, yazar bunu kabul ediyor, fakat riskin daha da arttığını düÅŸünen yerli-aracı yayıncı, ürünü pazara tanıtım yapmadan sürmeye karar veriyor. Bunun için yabancı yayıncıya haber vermesi ÅŸart deÄŸil, fakat veriyor, bu haberi ajansından haber alan eser sahibi, bir yazı yazarak süreci uluslararası, anonim kamuoyuna duyuruyor.
Standart çeviri ve telif sözleÅŸmelerine göre, (özel bir sözleÅŸme yapılmadığı sürece) eser sahibinin yayıncının tanıtım çalışmalarını belirleme hakkı yok. Yayıncı (yazar ya da çevirmen olsun) eser sahibine belli bir tanıtımı vaat etmiyor. Öyleyse bu durumda, eser sahibinin yaptığı ÅŸey, yani yayınlanmamış bir eserle ilgili olarak yorumda bulunmak, yayıncıyı daha tamamlanmamış bir süreçle ilgili olarak sözleÅŸme koÅŸullarına uymuyor gibi göstermek, sözleÅŸmenin mantığına aykırı ve kurumsal kimliÄŸi zedelemesi açısından sorunlu. Yani, burada Fisk, tam da 301’in yaptığını öne sürdüÄŸü ÅŸeyi yapıyor: yayıncıyı “yayıncı gibi olmamakla†(unturkishness-unpublisherness) suçluyor. Fakat, yine yabancı olması, yerli-aracı yayıncıyla dolaylı iliÅŸkide olması ve medya gücü nedeniyle bu hatalı uygulaması yaptırımsız kalıyor.
Bir kültür alanının çeviriye bağımlı olduÄŸu ölçüde denetimsiz baskılanmasını göstermesi açısından, ilginç bir örnek bu.
Ek okumalar:
Yazının özgün hali:
Kitabın yaratacağı krize ilişkin bir yorum
“301 binding publishers hand and foot, giving way to censorship”
“Fisk’ten Türk yayıncısına sitem”
Fisk’in yazısının farklı bir çevirisi
Fisk’in yabancı yayıncısı HarperCollins, medya tekeli Rupert Murdoch’a ait olan ve yakınlarda Türkiye pazarına Fox televizyonuyla girmiÅŸ olan News Corporation grubunda yer alıyor.
“Akhınay’ın verdiÄŸi bilgiye göre, Fisk’in yazısı yayımlandıktan sonra Britanya’daki yayıncı Harper Collins’den kendilerine bir e-posta yazılarak, durumdan duydukları üzüntü dile getirilmiÅŸ. Akhınay, Harper Collins’in “Yazarımız üzerinde bir kontrolümüz yok ama böyle bir ÅŸey olduÄŸu için üzgünüz, özür dileriz†dediÄŸini aktarıyor.”Agos
Fisk’in yazısının Nuri Ersoy tarafından yapılmış yeni bir çevirisi ve çevirmenin “İfade ÖzgürlüÄŸü ve Yayıncılık” baÅŸlıklı yorumu BGST sitesinde yer alıyor.
