Rus ressam Kandinski’nin Sanatta Manevilik Üstüne adlı kitabının Tevfik Turan’a ait çevirisi ilk kez 1993 yılında yayımlanmıştı. Tevfik Turan, kitabın Haylaz Sanat Yayıncılık tarafından yapılan yeniden basımı için, Nazan İpÅŸiroÄŸlu’nun çeviri hakkındaki deÄŸerlendirmesine yanıt veren bir önsöz yazdı. AÅŸağıda bu önsöze ve deÄŸerlendirmeye yer veriyoruz.
Kitaptan: “Sanatta Manevilik (Zihinsellik) Üstüne benim için, farkına varmadan oluÅŸtu. Notlar en az on yıllık bir süre içinde birikti. Resimdeki renk güzelliÄŸi üzerine düÅŸtüÄŸüm ilk notlardan biri ÅŸöyle: ‘Resimdeki renk görkemi seyredeni büyük bir güçle çekmeli ve aynı zamanda, derindeki içeriÄŸi gizlemeli.’ Bununla resimsel içeriÄŸi kastediyordum, ama içeriÄŸi (ÅŸimdi anladığım üzere) saf biçim olarak deÄŸil, sanatçının resimsel yoldan dışa vurduÄŸu duygusu ya da duyguları olarak. O zamanlar henüz, seyircinin apaçık ruhuyla resmin karşısına geçip kendine akraba bir sese kulak vermek istediÄŸi saplantısı içinde yaşıyordum. Böyle seyirciler de var (bu, bir saplantı deÄŸil), ne var ki kumdaki altın zerreleri kadar seyrek. Hatta eserin diliyle kiÅŸisel bir akrabalıkları olmadan da kendilerini ona verip ondan bir ÅŸeyler alabilen seyirciler de var. Ben hayatımda böylelerine rastladım.â€

Ne tinsel, ne zihinsel
Nazan İpÅŸiroÄŸlu’nun çevirinin 1993 basımıyla ilgili eleÅŸtirisi üzerine
Tevfik Turan
Önünüzdeki kitabın yayımcısı Murat Karagöz bu ikinci baskı için düzeltilerimi isterken Nazan İpÅŸiroÄŸlu’nun 1993’te yayınlanan çevirimle ilgili eleÅŸtirileri olduÄŸunu söylemeseydi vaktiyle gözümden kaçmış olan bu yazıdan, kim bilir, belki de hiç haberim olmayacaktı. Nazan İpÅŸiroÄŸlu’nun 1998 yılında yayınlanan Sanattan Güncel YaÅŸama adlı kitabında Kandinsky’nin Sanatı Tinsel mi, Zihinsel mi? adlı makalesinin hemen baÅŸlığında çevirinin canalıcı hatasına, “kimi temel kavramların yanlış anlaşılarak çevrilmiÅŸ olmasıâ€na parmak basarak soruyor: “Kandinsky’nin Sanatı Tinsel mi Zihinsel mi?†Sözkonusu yanlışlar, kitabın baÅŸlığında geçen das Geistige, Kandinsky’nin hedeflediÄŸi yeni sanatın bir niteliÄŸi olarak ortaya attığı kompositionell, ayrıca Wahrheit/hakikat, Wirklichkeit/gerçek ve Tatsache/olgu kavramları.
Nazan İpÅŸiroÄŸlu birinci kavramın zihinsel olarak çevrilmiÅŸ olmasına iliÅŸkin eleÅŸtirisinde ÅŸunları söylüyor: “Geist Almancaya özgü bir sözcük, tam karşılığı baÅŸka Batı dillerinde yok. ÇoÄŸunlukla ‘spiritus’ diye çevriliyor. ‘Intellectus’, ‘mens’ anlamlarını da içeriyor ve aynı zamanda ruh anlamına da geliyor. (…) BaÅŸka dillerde ya ‘geist’ olarak kullanılıyor ya da ‘esprit’, ‘spirit’ olarak çevriliyor. Bu sözcük son yıllarda Türkçe felsefe diline ‘tin’ olarak girdi. (…) Kimi felsefeciler buna karşı çıkıyor ve kullanmıyorlar. Bunun nedenini ve ‘tin’in savunmasını felsefecilere bırakıyorum. Almancasının tam karşılığı olmasa bile ruh ve intellect’ten ayrılarak kavram kargaÅŸasını önlemesi bakımından tin diye çevrilmesinin doÄŸru olduÄŸunu düÅŸünüyorum. Kitabın Türkçe çevirisinde çevirmenin neden Geist’i zihin diye çevirdiÄŸine bir anlam veremedim. Belki ‘mens’, ‘intellectus’ kavramlarını da içerdiÄŸi düÅŸüncesiyle olabilir.†(s. 99)
Niçin tin deÄŸil?
Çevirmenin niçin tin deÄŸil, zihin çözümüne vardığı aslında bu eleÅŸtiriden yola çıkarak bile bir ölçüde anlaşılabilir. Bu seçimimi açıklamak isterim:
1) Geist, “Almancaya özgü bir sözcük†olduÄŸuna, bir yandan Heiliger Geist (Kutsal Ruh) tamlamasında olduÄŸu gibi dinsel bir anlam taşıdığı, öbür uçtaysa Geistesgeschichte (düÅŸünce tarihi) örneÄŸindeki gibi bilim, edebiyat, sanat ve felsefe alanlarını kapsadığı için her metinde aldığı anlama göre ayrı ayrı çözümler gerekecektir. Onun için, Almanca Geist’ın yerini tutsun diye kelime üretmek bile bir garipliktir: tin acaba Geist’ın Almanca’daki anlamlarından hangisini karşılayacaktır? Nitekim bu yeniliÄŸin baÅŸlangıçta psikoloji terimini karşılamak için önerilen tinbilim kavramının türetilmesinde kullanıldığını biliyoruz. Kelimenin kökeninde bu, psyche anlamı var: can, nefs, soluk. Fakat tin’in gerek intellectus, gerek psyche anlamı Kandinsky’nin das Geistige ile kastettiÄŸi ÅŸey deÄŸil (Bu ‘şey’in ne olduÄŸuna aÅŸağıda döneceÄŸim). Bu durumda, kendisi tekanlamlı olmayan, üstelik Kandinsky’nin kastettiÄŸi anlamda Geist’ı hiç mi hiç karşılamayan tin nasıl olur da, eleÅŸtirmenin beklediÄŸi üzere, bir kavram kargaÅŸasını önleyebilir, anlamıyorum.
2) Kandinsky’nin kitabı filozoflar için olmak ÅŸöyle dursun, felsefe meraklıları için yazılmış bile deÄŸildir. Yazarın Almanca metni yazarken hedef aldığı, sanatçılardan veya sanat meraklılarından oluÅŸan okur çevresinin Geist kavramını anlamak için sözlüklere bakması gerekmez. Gündelik dilin bir parçası olan bu kelime, Kandinsky’nin önsözde yakınıp düzeltmeye çalıştığı yanlış anlamalar pahasına da olsa, sıradan okurun anlayacağı bir kavramdır. İşte tin daha sadece bu bakımdan bile Geist’ın eÅŸdeÄŸeri deÄŸildir. Çünkü tin, eleÅŸtiride de belirtildiÄŸi gibi, ancak son yıllarda ve ancak felsefe diline girmiÅŸ bir kavramdır (ve bir daha oradan çıkıp gündelik dile karışamamıştır). Bu durumda tin, üzerinde felsefecilerin bile anlaÅŸamadığı bir kavramken ve üstelik “bunun neden(i) ve ‘tin’in savunma(sı) felsefecilere bırak(ılacak)†kadar özel bir konuyken, genel okurdan tin’i anlamasını beklemek, sonra da Kandinsky’nin bu kavramı Türk felsefecilerin de, ruhbilimcilerin de anladığından, yani hem intellectus’tan, hem psyche’den farklı bir anlamda kullandığını söylemek, kavram kargaÅŸasını önlemek deÄŸil, körüklemek olur.
3) Tin çözümünü seçmeyiÅŸim ayrıca, biri felsefe diline, öbürü genel olarak Öztürkçe’ye iliÅŸkin iki ilkesel sebebe dayanıyor: Bugün insanının düÅŸünüÅŸünü konu eden felsefe bugün insanının yaÅŸayan diliyle yapılmalıdır, x dilindeki bir kavramı karşılamak için ölü bir y dilinden aktarılmış kelimelerle deÄŸil. Almanca’daki Geist gibi çokanlamlı bir kelimenin yerine baÅŸka bir yabancı kelime olan tin’i koymak, Türkçe düÅŸünmek olmaz. Geist üzerine düÅŸünülecekse Geist üzerine düÅŸünülmelidir. Felsefe kavramlarından insanın birer alet gibi kullanıp bir ÅŸeyleri anlayabileceÄŸi, açıklayabileceÄŸi, çözebileceÄŸi kavramlar olması beklenir. Ama kavramların kendileri çözülmeye muhtaç ise yapılan iÅŸ felsefe deÄŸil, boncuk oyunu olur. – Konunun bu, felsefeyle ilgili boyutu bir yana, daha genel olarak, “yabancı†kelimeleri dilden atıp (veya dile alınmalarına karşı durup) yerlerine sözümona Türkçe çözümler koymak çok sorunlu bir yaklaşım. Hele bu bir buyruk olup çevirmenin, yazarın içine iÅŸlemiÅŸse ortaya belli bir (öz) Türkçe tınısı veren, ama kesinlikten, iÅŸleklikten, hatta bazen anlaşılırlıktan uzak metinler çıkabiliyor. Oysa artık biliyoruz, nihayet öÄŸrendik: Öztürkçe, aztürkçedir.
Niçin zihin?
1992-93 yıllarında metni çevirirken ben de ‘Felsefeciler ÅŸimdi böyle diyor,’ düÅŸüncesiyle Geist’ın “tin diye çevrilmesinin doÄŸru olduÄŸunu†sanıyordum. Çeviriyi teslim etmeden önceki son kopyasının bile tinsellikten söz ettiÄŸini, hatta Enis Batur’un benim tereddütlerime karşı, “Çevirmen ne derse o olur,†gibi bir ÅŸey söylediÄŸini hatırlıyorum.
Son aÅŸamada zihin demeyi tercih ettim. Çünkü, diyordum 1993’te, zihin de aynı Geist gibi sınırları geniÅŸ bir kavram. TDK ve PüsküllüoÄŸlu sözlüklerinin ağız birliÄŸiyle, “Canlının duygu ve davranışlar dışındaki ruhsal etkinliklerinin tümü/bütünlüÄŸü†olarak tanımladığı bu kavramı, diyordum, Kandinsky metninde ne anlamda kullanıldığı açıklamış. Dolayısıyla okur (sonradan Nazan İpÅŸiroÄŸlu’nun tehlike olarak gördüÄŸü) hataya düÅŸmeyecek, burada sözü edilen zihinselliÄŸin akla, beyne iliÅŸkin bir zihinsellik olmadığını, ama bunları dışarıda da bırakmaksızın, daha genel bir iç dünyayı dile getirdiÄŸini, daha hemen önsözde açık seçik görecektir: “İki kitap da çok sık yanlış anlaşıldı, anlaşılıyor. Bir ‘program’ oldukları sanılıyor ve yazarları kuramlar üreten, beyinsel uÄŸraÅŸlara dalıp kaybolmuş… sanatçılar olarak damgalanıyor. Oysa akla, beyine seslenmek kadar kaçındığım bir ÅŸey yoktu benim. (…) Kendi yerini saÄŸlamlaÅŸtırmış, kök salmış olan zihin [Geist] için … o çok korkulan, beyinsel sanat çalışması da … tehlikeli olmayacaktır.†(1. baskı, s. 8)
Dolayısıyla zihin’i seçiÅŸim bu kelimenin sözlükte yer alan ve Geist’ın geniÅŸ kapsamıyla örtüÅŸen çokanlamlılığına dayanıyordu. Gerçi zihin kelimesinin gündelik dilde daha çok intellectus (ve hafıza) çaÄŸrışımı olduÄŸunun farkındaydım. Fakat öbür anlamlar da yok deÄŸildi ve bunların içinden doÄŸru olanın algılanması dikkatli okurun Kandinsky’nin yukarıda alıntılanan sözlerini deÄŸerlendirmesiyle mümkün olacaktı. Yani zihin doyurucu bir çözüm deÄŸildi, ama tin karşısında kötünün iyisiydi.
Niçin zihin deÄŸil?
Oysa Geist karşılığı olarak tin ile zihin arasından birini seçmek zorunda deÄŸiliz, çünkü Türkçe’de Kandinsky’nin kastettiÄŸi ‘şey’in herhangi bir yanlış anlamaya meydan vermeyecek biçimde tam karşılığı olan bir kelime var. İşin garip tarafı, bu çözümü 1993’te kitabın çevirisine soyunan iddialı çevirmenin de, daha sonra onun eleÅŸtirmeninin de göz ardı etmiÅŸ olması, ki olsa olsa Öztürkçe buyruÄŸunun bakışı daraltıcı etkisiyle açıklanabilir.
Kandinsky das Geistige olarak adlandırdığı ÅŸeyi açık biçimde, içeriÄŸini vererek deÄŸil, ne olmadığını söyleyerek tanımlıyor. Bu kavramın karşıtı olan kavramlara önsözde, yukarıdaki alıntıdan hemen önce rastlamaya baÅŸlıyoruz (italikler benim, alıntılar 1. baskıdan): “’Sanatta Zihinsellik Üstüne’ adlı kitabım ve gene aynı biçimde ‘Der blaue Reiter’ [Mavi Süvari], her ÅŸeyden önce, gelecek için mutlaka gerekli olan ve sonsuz deneyimleri olanaklı kılan bir yeteneÄŸi, maddi ve soyut nesnelerde Zihinsel [geistig] olanı duyumlama yeteneÄŸini uyandırmak amacını güdüyordu … .†Yazar sadece önsözde deÄŸil, metnin içinde ve dipnotlarda da sık sık, das Geistige kavramını maddiyat, materyalizm vb kavramların karşıtı olarak kullandığını belirtiyor: “Sanatçı hünerine, buluÅŸ ve duyuÅŸ gücüne maddi biçimde karşılık arar. Amacı sanat hırsını doyurmak ve cebini doldurmak olur. … Nefret, taraf tutma, takım kayırma, kıskançlık, entrikalar böyle hedefinden yoksun edilmiÅŸ, maddeci sanatın sonuçlarıdır. (s. 24) – “(… insanlar böyle dilsiz ve kör zaÂmanlarda dışsal baÅŸarılara olaÄŸanüstü, kendinden baÅŸka deÄŸerleri dışlayan bir deÄŸer verir, sadece maddi varlıklarıyla ilgilenir ve sadece bedene hizmet eden ve edebilecek bir teknik ilerlemeyi büyük bir eylem olarak deÄŸerlendirir. Salt zihinsel olan güçler olsa olsa hor görülür ya da hiç fark edilmez bile. (…) bir zihinsel hayat, bilgi ve ilerleme isteÄŸi duyÂan ender ruhların sesi, maddiyatın kaba korosu içinden, meyus ve yakınmalı naÄŸmelerle duyulur, zihnin gecesi yavaÅŸ yavaÅŸ çöker de çökÂer. (…) aÅŸağılanmış bir hayat sürdüren sanat istisnasız maddi amaçlara kullanılır. İçeriksel konusunu katı malzeme‘de arar, çünkü malzemenin incesinden haberi yoktur. Yansıtmayı tek amacı saydığı nesneler deÄŸiÅŸmeden, aynı nesneler olarak kalır. KendiliÄŸinden, sanatın “neâ€si söz konusu edilmez olur. Sadece, aynı maddi nesnenin sanatçıya bu defa “nasıl†verildiÄŸi sorusu tek başına geçerlilik kazanır. (…) Sanat ruhundan edilmiÅŸtir.†(s. 28-29) “Öte yandan günümüzdeki hayatın ruhtan yokÂsun kalmış içeriÄŸine sırt çevirerek yüzlerini susamış ruhun maddi olÂmayan yöneliÅŸine ve arayışına serbestlik tanıyan konulara ve çevrelere dönüyorlar.†(s. 37). Örnekler daha çok, ama bu kadarıyla yetinip son cümlede yapılan belirlemenin Türkçe karşılığını düÅŸünelim: Maddi olmayan, manevi olan deÄŸil de nedir?
Benim 1993’te yayınlanan çevirimdeki asıl hata, kitaba adını veren kavramı zihinsellik olarak çevirmem deÄŸil, manevilik karşılığı ortada durup dururken baÅŸka bir kavram aramam oldu. Dolayısıyla, benim 1993’te tereddütlerden sonra seçtiÄŸim ‘zihinsellik’ gerçi içerik bakımından yanlış deÄŸil, vurgusu bakımından talihsiz bir kavramdı ve Türkçe’nin geliÅŸmesindeki genel bir talihsizlikten payını alan bir seçim olmuÅŸtur. Aranan kavramın tam karşılığı dururken vurgusu kaymış bir karşılık kullanmak, bir çeviri hatasıdır ve bu hatanın, önünüzdeki ikinci baskıda yaptığımız gibi, neresinden dönülse kârdır.
İnsan bir ÅŸey arıyorsa ve o ÅŸey orta yerdeyse niçin bulamaz? Bizim evde büyüklerimizden bazen, “Gözünün önünde baÄŸlı tavuk olsa görmeyeceksin,†eleÅŸtirisi duyulurdu. Arayan kiÅŸi telaÅŸ içindeyse veya aklı baÅŸka yerdeyse aradığını bulamayabilir, ama 1993 çevirimde bu iki durum da sözkonusu deÄŸildi. Sözkonusu olan, ‘Arapça kökenli kelimeler arasında aramayacaksın, özellikle bunların ses uyumuna aykırı ve/veya dini çaÄŸrışımlı olanlarından kaçınacaksın!’ biçiminde bir yasakla, ‘Uyduracaksın!’ diyen bir buyruÄŸun yarattığı bir körleÅŸme durumuydu: bir taraftan bakışı daraltan bir sansür, öbür taraftan gözü kamaÅŸtıran bir yaratıcılık ideali. Gerçi Öztürkçe’ye körü körüne baÄŸlı bir çevirmen deÄŸildim, ama tinsel aÅŸağı zihinsel yukarı ölçüp biçerken manevilik çözümünü – ola ki aklıma geldiyse – nasıl olup da kabul etmediÄŸime bugün ÅŸaşıyorum.
Burada bir parantez açayım: Çeviriyi bu baskı için gözden geçirdikten sonra, internetten kitabın 1981’de İzmir’de “Sanatta Manevilik Üzerine†baÅŸlığı altında yayınlandığını öÄŸrendim (bak. Önsöz’de çeviriler listesi). Ayrıca, Ahmet Necati Bigalı’nın hiç görmediÄŸim bu çevirisinin bütün metni de baÅŸlığı kadar doÄŸru idiyse, o zaman ben 1993’te niçin o kadar uÄŸraşıp bu kitabı yeniden çevirdim, bilmiyorum. Belki yayıncım da İzmir’de çıkıp kaybolmuÅŸ bu çevirinin farkında deÄŸildi.
Beste, hakikat ve diÄŸerleri
Beste konusunda durum gene buna benziyor. Almanca Komposition kavramına karşılık olarak, Türkçe’ye kompozisyon kadar yabancı olmayan bir kelime aramış, Farsça olmasına aldırmadan beste’yi iÅŸe koÅŸmuÅŸum. Bu arada, kitabı “yüzeysel okuyanlar†gibi, Kandinksy’nin “müziÄŸin resmini yapmak isteme(sinin) söz konusu†olduÄŸunu düÅŸünmüÅŸ deÄŸilim. Aksine, tabiat taklitçisi tutumları hem müzikte, hem resimde (ayrıca edebiyatta ve sahne sanatlarında) eleÅŸtirmesi ve bu yaklaşımın karşısına çıkardığı kompozisyon ilkesini açıklarken iki tür arasındaki ortaklığı ÅŸu sözlerle açıklamasından etkilenmiÅŸ olmalıyım: “Öbür usul kompozisyon usulüdür, burada eser büyük ölçüde ya da bütünüyle ‘sanatçının içinden çıkarak’ oluÅŸur, müzikte yüzyıllardan beri olduÄŸu gibi. Resim bu açıdan müziÄŸe yetiÅŸti, her ikisinde de gittikçe artan bir, ‘mutlak’ eserler yaratma eÄŸilimi var; bundan kasıt, aynen tabiat eserleri gibi sadece kanunlara uyarak, bağımsız varlıklar olarak ‘kendiliÄŸinden’ uyanan, tamamen ‘nesnel’ eserlerdir.†(bak. Önsöz). Burada da hatanın iki cephesi var: Öztürkçe buyruÄŸu içine iÅŸlemiÅŸ bir çevirmen bir yandan yabancı kelimeden kaçınma zorlamasını hissediyor, öbür yandan da, uydurduÄŸu karşılığı dilin kullanıcılarına kabul ettirebileceÄŸi yolunda saÄŸlam bir inancı var. Burada Nazan İpÅŸiroÄŸlu’nun eleÅŸtirisine tamamen katılıyorum. Onun için bu baskıda beste yerine kompozisyon kondu.
EleÅŸtirinin sonunda ÅŸu sözler yer alıyor: “(…) Bu iki temel kavramın yanlış çevrilmiÅŸ olması Kandinsky’yi anlamayı güçleÅŸtiriyor. Bir de çeviride sık sık karşılaşılan … alışılmadık deyiÅŸler ve kavram kargaÅŸası yaratan baÅŸka yanlışlar (Wahrheit=hakikat, Wirklichkeit=gerçek, Tatsache=olgu; bunların hepsi ‘gerçek’ diye geçiyor) eklenince kitap büsbütün anlaşılmaz hale geliyor.â€
Bu “alışılmadık deyiÅŸler†zihinsel yerine manevi kavramının kullanılmasıyla kendiliÄŸinden – alışılmış deÄŸilse de – daha kolay anlaşılır deyiÅŸlere dönüÅŸtü, “olumlu bilim†saçmalığının yerini “pozitif bilimâ€aldı. Ama okur burada, Max Bill’in Önsöz’de belirttiÄŸi gibi, “Kandinsky’nin gerek ressam, gerek kuramcı olarak kullandığı anlatım biçimi(nin) yadırgatıcı olduÄŸunu, DoÄŸu’nun benzetmelerle dolu dilini kullandığını, kimi dil engellerini de çaÄŸrışımlar yoluyla aÅŸtığını unutmamalıdırâ€. ÖrneÄŸin yazar ortaya bir maddi tiyatro kavramı atmışsa, bunun karşıtı olarak önerdiÄŸi ÅŸey, gerçi zihinsel tiyatro deÄŸil, manevi tiyatrodur, fakat bu haliyle de çeviride “alışılmadık deyiş†olmaktan kurtulamayacaktır.
Hakikat vs konusunda ise durum biraz daha karışık. Bu kavramlar arasındaki farkları biliyorum, fakat kitabın bu yüzden “büsbütün anlaşılmaz†hale geldiÄŸini sanmıyorum. Evet, gerçek kelimesi çeviride iki düzine kadar yerde eleÅŸtiride belirtilen anlamlarda kullanılmış. Fakat bu anlamlar gerçek kelimesinin çokanlamlı yapısında var: ÖrneÄŸin geleneksel dilde Wahrheit/hakikat anlamı baskın (bak. Alevi deyiÅŸleri), ikincisi Öztürkçe’de üstüne ek olarak yüklenen Wirklichkeit/realite anlamı var, üçüncüsü konuÅŸma dilimize iyice girmiÅŸ olan, bu bir gerçek, ÅŸimdi gerçekleri konuÅŸalım ifadelerinde olduÄŸu gibi, Tatsache/olgu anlamı sözkonusu. Onun için, Kandinsky’nin de bu kavramları bir felsefeci tutarlılığı içinde kullandığını söyleyemiyoruz; wirkliche, monumentale Kunst derken wirklich=real=gerçek anıtsal sanatı deÄŸil, wahr=hakiki olanını kastediyor; gene wirklicher Übermensch de herhalde real deÄŸil, hakiki üstün insan. Orijinalde olduÄŸu gibi çeviride de bu karşılıkların kendi baÄŸlamlarında yanlış anlaşılabileceÄŸini sanmıyorum. Ama baÄŸlama fazla güvenmeyi de Öztürkçeci söylemin baÅŸka bir hata kaynağı olarak görüyorum. – Ayrıca, çeviride Tatsache yerine olgu kavramı geçiyor, çünkü olgu’yu düzenli olarak Phänomen için kullanmışım, çünkü sanırım bu kavram için felsefecilerin önerdiÄŸi olay’dan kaçınmışım. Tabii bu hatalar giderildi ve bu baskıda Tatsache’ler olgu oldu, Phänomen de görüngü.
Sayın Nazan İpÅŸiroÄŸlu’na çevirimi titizce okuyup eleÅŸtirdiÄŸi ve böylece bugünkü, ÅŸimdi doÄŸru saydığım çözümleri bulmama yardım ettiÄŸi için çok teÅŸekkür ederim. Sayın Murat Karagöz’e de, hem bu çeviriyi yeniden yayınlamaya karar vererek bana düzeltme fırsatı yarattığı için çok teÅŸekkürler!
Hamburg, Åžubat 2011

Kandinsky’nin sanatı tinsel mi zihinsel mi?
Nazan İpşiroğlu
Vassily Kandinsky’nin 1912′ de yayınladığı ilk kitabı, Batı sanatında devrimlerin yaÅŸandığı yıllara rastlar. Über das Geistige in der Kunst (Sanatta Tinsel Olan Üstüne) adını verdiÄŸi bu kitapta sanatçı, geleceÄŸin sanatı olarak soyut sanat üzerine düÅŸüncelerini dile getirir. Kitabın Türkçe çevirisi bundan bir süre önce Yapı Kredi Yayınları arasında çıktı. (1)
Dönemin sanat ortamına ışık tutan ve zamanında tartışmalara yol açan bu önemli kitabın dilimize kazandırılmış olması çok sevindirici. Ne var ki, Kandinsky’nin kullandığı kimi temel kavramların yanlış anlaşılarak çevrilmiÅŸ olması, Kandinsky’nin düÅŸüncelerinin anlaşılmasını güçleÅŸtiriyor, hatta olanaksızlaÅŸtırıyor.
Kandinsky, soyut sanatın geliÅŸimiyle ilgili düÅŸüncelerini felsefi bir temele oturtuyor. Ama dayandığı felsefi düÅŸünce, dilinin açık olmasına ve düÅŸüncelerini somut örneklerle açıklamasına karşın satırlar arasında gizli kalıyor. Kandinsky’yi anlamak pek kolay olmuyor. Onu anlayabilmek için kitabı çok iyi okumak gerekiyor. Kendisi de bunu fark ettiÄŸi içindir ki kitabının iyi okunmadığından yakınıyor ve bir yıl sonra 1913’te düÅŸüncelerine açıklık getiren Rückblicke (Geri Bakışlar) kitabını yayınlıyor. (2)
Kandinsky’nin çocukluk ve gençlik anılarını anlattığı bu kitapta Über das Geistige in der Kunst’daki düÅŸüncelerinin ilk göstergeleri, ilk anıların, izlenimlerin, yaÅŸantıların örgüsü içinde belirginleÅŸiyor. Onun sanatçı kiÅŸiliÄŸini, sanata olan inancını daha iyi tanıma olanağını buluyoruz. ÖrneÄŸin ilk anıları resimerle ilgili. Kırmızı, sarı, yeÅŸil ve beyazın onu çok etkileyen renkler olduÄŸunu anımsıyor, ama bunları hangi biçimlerle baÄŸlantılı gördüÄŸünü anımsayamıyor. Üç yaşındayken ailesiyle birlikte gittiÄŸi İtalya’da kirli sarı suyun üstünde gördüÄŸü siyah gondollar ve annesinin onu siyah bir arabaya bindirip çocuk yuvasına götürmesi, bütün İtalya’nın onda kendi yaygaralarıyla karışan iki siyah anı olarak kalmasına neden oluyor. Bu ve benzeri renklerle ilgili anılardan onda renk – ses, görme – iÅŸitme özdeÅŸliÄŸinin doÄŸuÅŸtan gelen bir yeti olduÄŸunu görüyoruz.
Daha sonra gençlik yıllarına iliÅŸkin anılarında da, özellikle yolculuk izlenimlerinde tınlayan renkler ile ilgili yaÅŸantıları ağırlıkta. Onu soyut sanata götüren yolun, mistik duygularla karışarak buradan geçtiÄŸini anlıyoruz. Böylece kitabında kullandığı, okura karışık gelen kimi kavramlar açıklık kazanıyor. Bunlardan biri Türkçeye ‘zihinsellik’ diye çevrilmiÅŸ olan Geistige ikincisi yine Kandinsky’nin sanatının anlaşılması için çok önemli olan ve Türkçe ye ‘bestesel’ diye çevrilen kompositionell kavramı. Önce Geist ve Kandinsky’nin buna yüklediÄŸi anlam üzerinde duracak, sonra kompotionell ve komposition ile neyi anlatmak istediÄŸine açıklık getirmeye çalışacağım.
Geist Almancaya özgü bir sözcük, tam karşılığı baÅŸka Batı dillerinde yok. ÇoÄŸunlukla ‘spiritus’ diye çevriliyor. ‘Intellectus’, ‘mens’ anlamlarını da içeriyor ve aynı zamanda ruh anlamına da geliyor, ama insan varlığına özgü olan ruhtan farklı. (ÖrneÄŸin, Hıristiyanlıkta ‘teslis’teki ‘Kutsal Ruh’ -der Heiige Geist, the Holy Ghost) BaÅŸka dillerde ya ‘geist’ olarak kullanılıyor ya da ‘esprit’, ‘spirit’ diye çevriliyor. Bu sözcük son yıllarda Türkçe felsefe diline “tin†olarak girdi. T.D.K.’nın Tarama SözlüÄŸü’nde Tin’in karşılığı. can, nefs, soluk olarak veriliyor. Kimi felsefeciler buna karşı çıkıyor ve kullanmıyorlar. Bunun nedenini ve ‘tin’in savunmasını felsefecilere bırakıyorum. Almancasının tam karşılığı olmasa bile ruh ve intellect’ten ayrılarak kavram kargaÅŸasını önlemesi bakımından tin diye çevrilmesinin doÄŸru olduÄŸunu düÅŸünüyorum. Kitabın Türkçe çeviriÅŸinde çevirmenin neden Geist’ı zihin diye çevirdiÄŸine bir anlam veremedim. Belki ‘mens’, ‘intellectus’ kavramlarını da içerdiÄŸi düÅŸüncesiyle olabilir. Ne var ki, Kandinsky’nin sanatla ilgili düÅŸüncelerinin zihin ile bir iliÅŸkisi yok. Kendisi Geri Bakışlar’da, akla, beyine seslenmek kadar kaçındığı bir ÅŸey olmadığını söylüyor ve gelecekte “tinin saÄŸlam kökler saldığı bir ortamda hiçbir ÅŸey tin için tehlikeli olamaz sanatta çok korkulan beyin iÅŸi bile†diyor. Kitabın yeni baskısını yayına hazırlayan, Kandinsky’nin öÄŸrencisi Max Bill, yanlış anlamayı önlemek için onun bu sözlerini önsözde alıntılamış. (3)
Kandinsky koyu dindar biri. Mistisizme olan eÄŸilimi onu, yüzyılın başında sanat çevrelerinde çok etkili olan, Hıristiyan inancıyla UzakdoÄŸu inançlarını birleÅŸtiren Teozoti akımına yöneltiyor. Kitabında bu akımdan “zamanın en büyük akımlarından biri†diye söz ediyor. Bu akımın temel düÅŸüncesine göre, madde ile tin karşıtlık deÄŸil, aynı ilkenin deÄŸiÅŸik aÅŸamalarıdır. Tanrı evrenin tinsel temelidir. Her ÅŸey ondan gelir ona gider. Dünya tanrısal gücün gerçekleÅŸmesidir, onun yaÅŸam sürecidir. İnsan yaÅŸamının ereÄŸi aÅŸama aÅŸama maddeden sıyrılarak, tinselliÄŸe, besin kaynağı olan tanrısal güce eriÅŸmektir. Kandinsky bu düÅŸünceyi benimsemiÅŸ görünüyor. Gerçi kitabın bir yerinde, teozof ların 21. yüzyılda dünyanın bu güne oranla bir cennet olacağı düÅŸüncesini aceleci bulduÄŸunu söylüyor, ama bu büyük tinsel hareketi, gecenin karanlığında çaresiz kalan kimi yüreklere yol gösteren bir yardımcı el olarak görüyor. (4)
Kandinsky’ye göre, uzun süren bir materyalist dönemden sonra ruhumuz daha yeni uyanıyor. “İnanç, amaç ve erek eksikliÄŸinin oluÅŸturduÄŸu umutsuzluÄŸun, çaresizliÄŸin tohumlarını ruhumuzda barınmakta. Evrensel yaÅŸamı amaçsız bir oyun haline getiren materyalist felsefenin yarattığı karabasan daha bitmedi. Din, ahlak ve bilimin sarsıldığı, dış kaynakların çökme tehlikesi gösterdiÄŸi durumlarda insan bakışını dıştan içe, kendi ne çevirir. Tinin gerçekleÅŸtiÄŸi en duyarlı alan olan edebiyat, müzik ve görsel sanatlarda tinsel dönüÅŸüm, bir tinsel hareket baÅŸladı artık. Åžimdi bir geçiÅŸ dönemi yaÅŸanıyor. Ruh savaşımla tinselliÄŸe ulaÅŸacak. Zamanla korku, neÅŸe, hüzün gibi kaba saba duygulardan arınacak. Bunlar ÅŸimdilik sanata konu olsalar bile gelecekte sanatçı, ÅŸimdilerde adı olmayan ince duygulara yönelecek, içsel zorunlulukla yüksek düzeydeki hakikatlere açılacak ve özgürlüÄŸe kavuÅŸacak. Özgürlük ‘ruhsal titreÅŸimleri’ duyabilmektir.â€
İlginçtir, Kandinsky’nin sanatı ‘soyut dışavurumculuk’ olarak nitelenir. Ama onun “iç dünya†dediÄŸi öznel alanın öznel duygular olmadığı, onun evrensellik arayışında olduÄŸu üzerinde durulmaz. Ruhsal titreÅŸimleri duyabilmeyi sanata evrensellik yolunu açan tinsel bir edim olarak görür Kandinsky.
Kandinsky, düÅŸüncelerini yaÅŸamdan aldığı somut örneklerle ya da ÅŸemalarla görselleÅŸtirerek açıklıyor. EÅŸit olmayan bölmelere ayrılmış, en küçük bölmenin olduÄŸu sivri ucu yukarıya yönelmiÅŸ bir üçgen olarak canlandırıyor tinsel yaÅŸamı. Üçgenin bölmeleri aÅŸağılarda daha büyük, daha geniÅŸ, daha yüksek. Bütün üçgen gözle görülmeyecek denli ağır, ileriye ve yukarıya doÄŸru hareket halinde. Bugün en sivri olan uç, yarın bir alt basamak olacak. Yani bugün en uçtakiler için anlaşılabilir olan, ama üçgenin içindekilere anlamsız gelen, yarın onlar için de yaÅŸamın an lamlı ve duygulu içeriÄŸi olacak. Üçgenin ucunda sınırları aÅŸan, ileriyi gören sanatçılar var. “Güçlükle ilerleyen arabayı onlar çekiyorlarâ€. (5)
Uçtakiler görünenin gizemli gücünü (tanrısal gücü) içlerinde barındıranlardır. Bunlar gören kiÅŸilerdir. Görmekse, duyularla algılanan dış – dünyayı görme, algıların zihinde iÅŸlenmesi deÄŸil, “ruhsal titreÅŸimlerin†tınısını duymaktır. Buna nesnelerden arınmış olan bir görme – duyma- duyumsama da denebilir. Gören duyan – duyumsayan sanatçı “yüksek hakikatlaraâ€, tanrısal hakikate açılır.
Sanatçının bu ereÄŸe adım adım nasıl yaklaÅŸtığını yine Geri Bakışlar’da okuyoruz. İlk gençlik yıllarında, Moskova’da gün batarken tüm kentin, tüm doÄŸanın “dev bir orkestranın çaldığı bir senfoninin son akordundaki fortissimo gibi tınladığını†duyuyor. Her güneÅŸli günde yinelenen bu olay onu içten sarsıyor, bütün ruhunun titrediÄŸini duyuyor. Bu ona hem mutluluk, hem acı veriyor. Acı veriyor, çünkü ne kendisinin, ne sanatın doÄŸa karşısında böylesi bir yaratıcı gücü olabileceÄŸine inanıyor. Ancak, yıllar sonra doÄŸanın ve sanatın erekleriyle gereçlerinin hem özü, hem yasaları, hem de geliÅŸ meleri açısından birbirlerinden çok farklı oldukları sonucuna varıyor. Bu sonuca vardıktan sonra sanatının yolunu buluyor; özgürlüÄŸe kavuÅŸuyor ve ona yenidünyalar açılıyor. Yıldızlar dan, aydan yere düÅŸmüÅŸ bir düÄŸmeye, buruÅŸturulup atılmış bir takvim yaprağına kadar her ÅŸey ona “içyüzüyleâ€, “konuÅŸmadan çok susan gizli ruhuyla†görünüyor. Böylece “… her duran ya da hareket eden nokta, çizgi bana canlı görünüyor ve ruhunu açıyordu. Bütün varlığımla, duygularımla, figüratif sanatın karşıtı soyut denilen sanatın özünü ve olanaklarını kavramam için yeterliydi bu, ama ben hâlâ bu tınlamayı resmedebilmek için umutsuz denemelerimi sürdürüyordumâ€,â€doÄŸanın ve sanatın bağımsız, birbirlerinden ayrı dünyalar olduklarını bütün varlığımla duyumsayabilmem için aradan yıllar geçmesi gerekti†diyor. (6)
Kandinsky göre sanat, dinle aynı geliÅŸmeyi gösteriyor. Dinin de sanatın da geliÅŸimlerinde bir önceki hakikatler yadsınmıyor. Birdenbire ÅŸimÅŸek çakarcasına aydınlanan bir ışıkla var olana yeni bakış açılan, yeni hakikatler açılıyor. Bu bir organik geliÅŸmedir. Tıpkı aÄŸacın gövdesinden yeni dalların üremesi gibi. Hıristiyanlık Musa’nın yasalarını yıkmamıştır. İsa’nın insanların günahını üstlenmek için bu dünyaya geliÅŸi, Musa’nın doÄŸrudan maddesel olarak insanlığa bildirdiÄŸi yasaların tinselleÅŸmesidir. İnsanoÄŸlunun günah düÅŸüncesini soyut biçimde kavrayabilecek tinsellik aÅŸamasına geldiÄŸinin göstergesidir. MuseviliÄŸin katı emirleri Hıristiyanlıkla içsellik ve esneklik kazanmıştır. Tarihsel geliÅŸim içinde deÄŸiÅŸen deÄŸerlerin kökü buradadır. Bu geliÅŸim ve deÄŸiÅŸim bugün de sürmektedir. Sanat da kökünü içsellikte bulan bir geliÅŸmeye doÄŸru gidiyor. Soyut sanat geleneksel sanatın yıkılması deÄŸildir. AÄŸacın gövdesinin iki büyük ana dala ayrılması demektir. Kandinsky, doÄŸa ve sanatın, bir birinden bağımsız bu iki dünyanın arasındaki tinsel iliÅŸkinin birdenbire, ÅŸimÅŸek çakarcasına, bilincine vardığını, bunun onu bir vahiy gibi aydınlığa kavuÅŸturduÄŸunu söylüyor. TinselliÄŸe doÄŸru ilerleyiÅŸ Hristiyanlıktaki Baba – OÄŸul – Kutsal Ruh (Heilige Geist) iliÅŸkisi içinde yerini alıyor. ‘Hakikat’ duraÄŸan deÄŸil. Özellikle sanat alanında sürekli hareket halinde. “Bu bana görünüÅŸte yerinden kıpırdamayan ama yavaÅŸça hareket eden ve ardında yapışkan bir iz bırakan bir sümüklü böcek gibi göründü, uzağı göremeyenlerin yapışıp kaldığı bir iz..’, diyor. ‘Önce sanatta fark ettiÄŸim bu önemli olgunun bir yasa olarak yaÅŸamın her alanında egemen olduÄŸunu gördüm.†(7)
Görülüyor ki, Kandinsky kitabında sözünü ettiÄŸi ‘Geist’ temelde bir ‘tanrısal soluk’. Sanatın geliÅŸmesini aÄŸaca benzeten Kandinsky’e göre aÄŸacın gövdesinin ayrıldığı iki ana dal, sanatın iki deÄŸiÅŸik uygulama biçimidir. Bunlar-dan biri ‘virtuos’, öteki ‘kompositionell’ uygulamadır. İlki, var olan bir ÅŸeyin yeniden canlandırılması diye tanımlanabilir. ÖrneÄŸin müzikte bir bestenin seslendirilmesi, edebiyatta tiyatro oyunları gibi. BaÅŸka deyiÅŸle, bunlar doÄŸanın ya da verilmiÅŸ olan bir örneÄŸin yaratıcı yorumlarıdır. İkinci tür büyük ölçüde ya da sadece sanatçının içinden gelendir. Yüzyıllardan beri müzikte olduÄŸu gibi. Resim sanatı artık müziÄŸe eriÅŸti. Her ikisi de bundan böyle kendi yasalarıyla geliÅŸen bağımsız varlıklar olan ‘saltık’, ‘nesnel’ yapıtlar yaratma yolundalar. Hakiki sanat yapıtı gizemli, mistik bir süreçten geçerek oluÅŸtuktan sonra yaratıcısından kopan, bağımsız, tinsel SoluÄŸu olan, ama aynı zamanda maddesel bir yaÅŸam süren varlıktır. BaÅŸka varlıklar gibi tinsel atmosferin oluÅŸumun da onun da etkin bir yaratıcı gücü vardır. Tinsel dönüÅŸüm sürecinde sanatlar giderek birbirlerine yaklaşıyorlar. Hepsi doÄŸadan uzaklaşıyor ‘içsel doÄŸaya doÄŸru yolalıyorlar. Herbir sanat, iletisini sunabilmek için kendi biçim dilini, biçimlendirme öÄŸelerini sınıyor, bunları ‘tinsel terazide tartıyor’ ve öteki sanatlarınkiyle karşılaÅŸtırıyor. Sanatlar arasında müzik, doÄŸa yansıtmacılığına gereksinim duymadan (bir kaç istisna dışında) özgül tını diliyle sanatçının ruhsal titreÅŸimlerini dile getiren tek sanattır. Bu nedenledir ki, ÅŸimdi gözler müziÄŸe çevrildi. Ne var ki, bir sanatın baÅŸka bir sanattan bir ÅŸeyler öÄŸrenebilmesi ancak ilkesel olabilir. BaÅŸka deyiÅŸle o sanatın kendi olanaklarını nasıl kullandığını irdeleyip, kendi olanaklarının özgül ilkeleri çerçevesinde kullanırsa baÅŸarılı olabilir.
Kandinsky’nin resim – müzik bağıntısıyla ilgili düÅŸünceleri, onun müziÄŸin resmini yaptığının sanılmasına yolaçmıştır. (Ressam, eleÅŸtirmen Zahir Güvemli, ilgili yazısında “Kandinsky’nin resimleri müzik eÅŸliÄŸinde yapılan resimler deÄŸil, müziÄŸin kendisinin resimleridir†diyor. Tülin Kiper resim sergisi, Sandoz Sanat Galerisi Aralık 1993) Bu nedenle olmalı ki, kitabın Türkçesinde komposition deyimi ‘beste’ olarak çevrilmiÅŸ. Salt müziÄŸe özgü bir kavram olan bestenin, Kandinsky’nin resim sanatına iliÅŸkin düÅŸüncelerinin bir temel kavramının yerine kullanılması, onun müziÄŸin resmini yaptığı gibi yanlış bir düÅŸünceyi pekiÅŸtiriyor. Üstelik, okurun kompozisyon kavramı üzerinde düÅŸünmesini önlüyor ve onu bu yoruma zorluyor. Kompozisyon, Latince kökenli (compono, biraraya getirme), biraraya gelen parçaların belli bir düzen içinde oluÅŸturdukları ‘bütün’ anlamına geliyor. Tüm Batı dillerine girmiÅŸ, hem müzikte hem de görsel sanatlarda kullanılıyor. Türkçede de öyle.
Kandinsky’nin kompositionell’den ne anladığını az önce belirttim. Kitabında sık kullandığı bir deyim olan malerisch -kompositionelli de (çeviride resimsel bestesel) salt resim sanatının biçimlendirme öÄŸeleriyle, çizgi, renk, açıklık – koyulukla yapılan kompozisyonu anlatmak için kullanıyor, bir müzik parçası yazdığını sandığı için deÄŸil. Tam tersine, kitabı üzerine baÅŸlatılan bir polemikte, kitabını yüzeysel okuyanlara kızarak: “Benim müziÄŸin resmini yapmak istemem söz konusu deÄŸil. Çünkü bunu olanaksız ve eriÅŸilmez görüyorum. Ruhsal durumlarımın resmini yapmayı da hiç içim çekmez. Çünkü bunun baÅŸkalarını ilgilendirmeyeceÄŸine, onlar için ilginç olmadığına kesinlikle inanıyorum†diye yazıyor.
Tevfik Turan’ın temiz bir dille, bunca emek vererek çevirmiÅŸ olduÄŸu bu önemli kitabın yanlış yorumlara yolaçacak hatalar içermesi çok üzücü. Yapı Kredi Yayınları’nın çok olumlu bir giriÅŸimi olan çeviri dizisinin verimli sonuçlara yol açabilmesi için çevirilerin o konunun uzmanları tarafından gözden geçirilmesinin daha doÄŸru olacağını düÅŸünüyorum.

(…)Fakat böylesi olanaklardan genellikle söz etmek bir ÅŸey, saptanabilir hiç bir nesne betimlemeyen bir tablo sergilemek baÅŸka bir ÅŸeydir. Bu duruma ilk ulaÅŸtığı sanılan ressam, o yıllarda Münih’te yaÅŸayan Rus Vasilij Kandinsky’dir (1866-1944). Birçok Alman meslektaşı gibi o da, geliÅŸmenin ve bilimin deÄŸerlerine inanmayan ve katıksız “ruh sallıkta†bir sanat aracılığıyla yenilenmiÅŸ bir dünya özleyen bir gizem ciydi. Tutkulu, ama kimi yerlerinde de karanlık olan Über das Geistige in der Kunst (Sanatta Ruhsallığa Degin) adlı yazısında, katıksız rengin ruhsal etkilerini, canlı kırmızının bir boru sesi gibi bizi nasıl etkileyebileceÄŸini belirtiyor. Bu yolla, ruhsal bir iç iliÅŸkinin elde edilebilme olanağına ve zor inanıyordu. Bu inanç ise ona ilk denemelerini sergileme korkusuzluÄŸu verdi. Bu ürünlerde müziksel dil, renklere uygulanmış böylece de “soyut sanat†baÅŸlatılmış oldu.
“Soyut†sözcüÄŸünün çok iyi bir seçim olmadığı vurgulandı çoÄŸu kez. Bunun yerine, “nesnel olmayanâ€, “figürlü olmayan†terimleri önerildi. Ne var ki, sanat tarihinde gördüÄŸümüz birçok etiket zaten rastlantısaldır. Önemli olan etiket deÄŸil, sanat yapıtının kendisidir. Kandinsky’nin, müziksel heyecanları görsel olarak betimleyen ilk denemelerinin gerçekten baÅŸarılı olup olmadığı tartışılabilir, ama ne denli ilgi uyandırdıklarını sezmek de zor deÄŸildir.
1) Vasili Kandinski, çev.: Tevfik Turan, Yapı Kredi Y. 1993 // 2) W. Kandinsky, ‘Rückblicke’, Verlag der Sturm, Berlin 1912 // 3) Çeviri, 5.: 8  // 4) Çeviri 36-37  // 5) Çeviri, s. :27  // 6) ‘Rückblicke’, s.: 5 // 7) Rückblicke’, S.: 23
