BaÅŸak Bingöl ve Musa İğrek, Zaman gazetesinin kitap eki olan Kitap Zamanı‘nın 72. sayısında, bir gazetenin kitap eki için fazlasıyla şık sayılması gereken bir çeviri dosyası hazırlamışlar (Bu kitapları keÅŸke Türkçe okusak! / BaÅŸka dillerde edebiyatımız). Türkçeye ve Türkçeden çevirileri deÄŸerlendirirken, deÄŸiÅŸik kiÅŸilerden görüÅŸler alarak dosyayı canlı hale getirmiÅŸler. Her iki yazarın da, ama özellikle – kendisi de çevirmen olan – Bingöl’ün çalışmasında çeviribilime verilen yer de, yer verilmiÅŸ olması da ayrı bir şıklık.

Kaçınılmaz olarak eleÅŸtirilmesi gereken birkaç nokta var. ÖrneÄŸin Bingöl temel bir doÄŸru dile getiriyor: “Çevrilecek esere karar verme sürecinde İngilizce yazılmayan kitapların öncelikle İngilizceye çevrilmesi önemli bir ölçüt olarak beliriyor ülkemizde de. Dolayısıyla İngilizce yayın yapan yayınevlerinin süzgeci bir ölçüde diÄŸer dillerin yayıncıları için de belirleyici oluyor ve böylece kanon İngilizce oluÅŸturuluyor denilebilir. İngilizce çevirisi olmayan kitapların dilimize çevrildiÄŸine ise az rastlıyoruz.” Güzel, fakat bu görüÅŸ için Venuti ve Friedrich’e baÅŸvuruyor. Ve ilginç bir ÅŸekilde yazıda – kendisi dışında – yerli herhangi bir çeviribilimcinin görüÅŸü yok. Bu bir bakıma, çeviribilim kanonunun da İngilizce üzerinden kurulduÄŸunu, bunun kırılamadığını hatırlatıyor. DiÄŸer yandan, Venuti’nin görüÅŸü çekici, ama birebir kullanırken tereddüt etmekte yarar var: İngiliz-Amerikan kültürünün aracı olarak kullanılmasının nedeni sadece emperyalizm ya da Nato deÄŸil, asıl neden, basım-yayın teknolojisinin, medyanın bu kültürler tarafından ÅŸekillendirilmiÅŸ ve sahiplenilmiÅŸ olması, bu yüzden de bu kültür ve dillerin olabildiÄŸince nesnel, kozmopolit bir aracı olarak kabul edilmesi. O kadar ki artık diÄŸer kültürlerin deÄŸil İngilizcenin bu araçsallaÅŸtırmaya karşı çıkması öncelikli bir konu haline geliyor.

[pullquote]İngiliz-Amerikan kültürünün aracı olarak kullanılmasının nedeni sadece emperyalizm ya da Nato deÄŸil, asıl neden, basım-yayın teknolojisinin, medyanın bu kültürler tarafından ÅŸekillendirilmiÅŸ ve sahiplenilmiÅŸ olması, bu yüzden de bu kültür ve dillerin olabildiÄŸince nesnel, kozmopolit bir aracı olarak kabul edilmesi. [/pullquote]

DiÄŸer yandan, trajik olan bir ÅŸey, bu savı çıkış noktası olarak aldığımızda, Bingöl’ün yazısının baÅŸlığındaki çaÄŸrının ortaya çıkmaması gerekiyor. EÄŸer çeviribilim yayın piyasası için araçsallaÅŸtırılırsa, yani çeviri incelemeleri çeviri yayıncılığının piyasa hareketlerini yönlendirecek ÅŸekilde, “Bu kitapları keÅŸke Türkçe okusak!” baÅŸlığıyla içiçe geçirilirse, çeviribilim yani çeviri incelemesi konumunun deÄŸersizleÅŸtirilmesi riskiyle karşı karşıya kalırız. Venuti’den yola çıkıp bir çevrilmesi beklenen kitaplar listesi oluÅŸturmak yanıltıcı bir eklektizm örneÄŸi sayılabilir. Üstelik bu tür listeler için birtakım isimlere baÅŸvurulduÄŸunda iÅŸ daha da karışır: yani neden Laurent Mignon’un beklentilerini öÄŸreniyoruz da, Egemen Bağış’ın beklentilerini öÄŸrenmiyoruz? Okan Bayülgen’in ya da Celal Åžengör’ün listesini öÄŸrensek piyasayı daha hakiki bir perspektiften çözümlemiÅŸ olmaz mıyız? İngilizcenin kanonunu eleÅŸtirirken kurduÄŸumuz kanon nedir ya da bir kanon mu kuruyoruz?

Bu risk, AkÅŸit Göktürk’e gönderme yapan Musa İğrek’in yaklaşımı için de geçerli. TEDA iyi bir fikir, iyi bir giriÅŸim olabilir; fakat bu fikrin çeviribilimle örtüÅŸtüÄŸü nokta olumsal olmaktan öteye gitmiyor, bu giriÅŸimin öncülerinin çeviribilim ya da mütercim-tercümanlık kürsülerinden çıkmış olması sadece bu iÅŸi yapacak baÅŸka kimse bulunmaması gibi bir durumdan kaynaklanıyor. Türk edebiyatının baÅŸka ülkelerin piyasasına girmesi çeviribilim ya da çeviribilimciler için bir sorun deÄŸil, bir inceleme konusu olmalı sonuçta.  TEDA’nın temel eksiÄŸi .. her neyse, bu konuya yeniden girmekte yarar yok. Fakat ÅŸu eklektizmi eleÅŸtirmekte yarar var: “Türk edebiyatı için, Göktürk’ün bu sorularını gündeme getirmenin vaktidir, zira Bilge Karasu’nun dediÄŸi gibi, Türk edebiyatını baÅŸka dillerde görmek büyük bir olay deÄŸil, iÅŸler deÄŸiÅŸti artık.” İğrek yazısını böyle sona erdirdiÄŸinde, Bingöl’ün hatasına düÅŸüyor: çeviribilim, çeviri incelemesi ile uygulamalı çeviri çalışmaları arasında fark var, mütercim-tercümanlık ile çeviribilim aynı kürsüde buluÅŸmuÅŸ olsa bile, çalışma alanları farklı sayılmalı ve Türk çeviribilimcilerinin Türk edebiyatını incelemeyi bir sorumluluk saymak ya da onun baÅŸka dillere çevrilmesini kendi alanlarının geliÅŸip zenginleÅŸmesi gibi görmek gibi bir hataya düÅŸmemesi gerek.

[pullquote]”Klasiklerin yeniden çevrilmesi” dediÄŸimiz anda, hatta sadece “klasikler” dediÄŸimiz anda bile, ülkenin katliam halini almış olan klasik eserlerdeki intihal, çalıntı çeviri sorununu dile getirmek zorundayız.[/pullquote]

Fakat bu sözler kuÅŸkusuz bu çeviri dosyasının güzelliÄŸine gölge düÅŸüren sözler deÄŸil, kısa eleÅŸtiri notları. BaÅŸak Bingöl’ün çevrilmemiÅŸ kitaplar derlemesinde sadece tek bir bilgi hatası var: “Gustave Flaubert’in Salammbô adlı romanı henüz TürkçeleÅŸtirilmedi” diyor Bingöl, bu romanın bir çevirisi var.  Ve bir de, kanımca çok ciddi bir yanıltıcı yorum: “Ülkemizdeki çeviri geleneÄŸinde ise ilk çevirmen hegemonyasından bahsetmek mümkün, örneÄŸin kimi klasiklerin yeniden çevrilmesine ihtiyaç duyulmuyor.” İlk çevirmen hegemonyasının piyasanın mantığıyla ilgili bir sorun olması bir yana, “klasiklerin yeniden çevrilmesi” dediÄŸimiz anda, hatta sadece “klasikler” dediÄŸimiz anda bile, ülkenin katliam halini almış olan klasik eserlerdeki intihal, çalıntı çeviri sorununu dile getirmek zorundayız. Piyasada birçok klasik eserin bazen sayısı 10’a yaklaÅŸan sahte çevirisi-çevirmen ismi bulunuyor. Özellikle Rus klasiklerinde durum bir kabus havası taşıyor. O yüzden çeviribilimin bugün temel sorumluluÄŸu, ne piyasaya dünya çevirilerinden yeni kitaplar katılmasına aracı olmak, ne de yerli edebiyatın baÅŸka dillere çevrilmesine önayak olmaktır: çeviribilimin acil sorumluluÄŸu, çeviri alanındaki katliamı saptamak ve bunun belgelerini yaratmaktır. Kanımca.