Okan Üniversitesi tarafından düzenlenen Çeviribilim Seminerlerinin 5 Ocak 2006’daki oturumunda BoÄŸaziçi Üniversitesi Çeviribilim Bölümünden Prof. Dr. Işın Bengi-Öner, “Çeviribilimde Bir Konu Olarak YerelleÅŸtirme – YerelleÅŸtirmede Bir Konu Olarak Çeviri” konusunda söz aldı.
Bengi-Öner konuÅŸmasına çevirmenlerin 1960’lı yıllardaki ve 2000’li yıllardaki çalışma koÅŸullarını karşılaÅŸtırarak baÅŸladı. Bilgi kaynaklarının artmasının ve bu kaynaklara eriÅŸimin eskiye göre çok daha kolay olduÄŸuna deÄŸinen Bengi-Öner, bu durumun çeviri üzerinde etkili olmasının kaçınılmaz olduÄŸunu belirtti. Kendisinin de piyasa çevirmenliÄŸi ile çeviriye baÅŸladığını ve daha sonra akademisyen olduÄŸunu belirten Bengi-Öner, eski ve yeni çeviri yaklaşımlarıyla karşılaÅŸtığını belirtti.
Holmes’ün 1970’li yıllardaki çalışmalarının, çeviribilimin oluÅŸumu bakımından temel sayılabilecek önemde olduÄŸunu hatırlatan Bengi-Öner, Toury’nin betimleyici çalışmalarının da Holmes’ün ortaya koyduÄŸu bu modeli ele aldığını sözlerine ekledi.
Bengi-Öner, yerelleÅŸtirmenin “yazılım ve aÄŸ ürünlerinin çeviri yoluyla kullanılabilir hale getirilmesi” ÅŸeklinde tanımlandığına deÄŸinirken kavramın yerel kültürle baÄŸlantılı olarak veya uluslararası baÄŸlamda kullanılabileceÄŸini hatırlattı. Bu noktada yerelleÅŸtirme kavramıyla ilgili tartışmalara deÄŸinen Bengi-Öner, Bert Esselink‘in “Çeviri yerelleÅŸtirmenin sadece bir kısmıdır.” sözünü tartışmaya açtı. YerelleÅŸtirme kavramının çeviriyle çok daha fazla iliÅŸkili olduÄŸunu dile getiren Bengi-Öner, bu konuda teknik alan-çeviri gibi farklı alanlar arasındaki iliÅŸkilerden doÄŸan verilerin konuya açıklık getirebileceÄŸini belirtirken Dilek Dizdar’ı konuÅŸmaya davet etti. Dizdar konuyla ilgili olarak toplum çevirmenliÄŸi örneÄŸini verdi. Toplum çevirmenliÄŸinin rolü üzerinde daha ayrıntılı düÅŸünülmesi gerektiÄŸini belirten Dizdar, metin kavramının katmanlı olduÄŸunu ve yazılı çeviri ile sözlü çevirinin, metnin algılanması bakımından aynı düzlemde deÄŸerlendirilmesinin zorluÄŸundan bahsetti.
Doç. Dr. Alev Bulut, yerelleÅŸtirme baÄŸlamında çevirmen rolünün esnek olabileceÄŸini hatırlatarak çeÅŸitli alanlardaki çevirmenlerin aslında bir mühendis kadar konunun içinde yer alabildiÄŸini, bu nedenle ÅŸirketlerce “çevirmen” olarak addedilmemiÅŸ kadroların bile en önemli görevlerinin çeviri olabileceÄŸini sözlerine ekledi. YerelleÅŸtirmenin bir ekip tarafından yapıldığına deÄŸinen Bulut, çevirmenlerin bu ekip içerisinde sadece çevirmen kimlikleriyle yer almayabileceklerini, bundan daha farklı görevler de üstlenebileceklerini belirtti.
Toplantının sonlarına doÄŸru ÇaÄŸlar Tanyeri çeviribilim kavramı olarak yerelleÅŸtirme ve uyarlamaya deÄŸindi ve konuyu edebiyat ekseninde tartışmaya açtı. Can Yücel’i örnek olarak gösteren Tanyeri edebiyat çevirilerinde yerelleÅŸtirmeyle uyarlamanın çevirilerde önemli roller üstlendiÄŸini dile getirdi. Bunun üzerine Bengi-Öner, Can Yücel çevirilerini kendi derslerinde iÅŸlediÄŸini ve Yücel’i derse davet ettiÄŸini anlattı. Yücel’in çeÅŸitli çevirilerinde verdiÄŸi ilginç kararları hatırlatan Bengi-Öner, Yücel’in, öÄŸrencilerin tüm sorularına içtenlikle yanıt verdiÄŸini ve kararlarını verirken önemli araÅŸtırmalar ve kaynak taramaları yaptığına deÄŸindi. Bengi-Öner, gerek kendine özgü kararlarıyla, gerekse kültürel uyarlamalarda gönderme yapılan yapı ve karakterlerin baÅŸarısıyla Yücel’in, bu alanda verilebilecek en iyi örneklerden biri olduÄŸunu sözlerine ekledi.
(YerelleÅŸtirmenin ortaya çıkabilmesi için kültürlerarası herhangi bir aktarımın varolması gerekliliÄŸinden dolayı, çevirinin yerelleÅŸtirmeyi kapsadığını ve çeviriden bağımsız olarak yerelleÅŸtirme kavramından söz edilmesinin zor olduÄŸunu düÅŸünüyorum. Bununla birlikte her çeviri kararının da yerelleÅŸtirici amaç ve gerekçelerle verildiÄŸini söylemek doÄŸru olmayabilir. Özellikle yazılım ve aÄŸ iÅŸlemlerinde yerelleÅŸtirme sözcüÄŸünün çeviri sözcüÄŸü yerine kullanıldığını görüyoruz; bu kullanım yerelleÅŸtirme ile kastedilen kültür öÄŸelerinin uyarlanmasını ve her kültür için ayrı bir planla dönüÅŸtürülmesi anlamını es geçebilir. Son zamanlarda çeÅŸitli internet kaynaklarında “glocalisation” diye bir sözcüÄŸe rastlıyorum; globalisation (küreselleÅŸme) ve local (yerel) sözcüklerinin karışımı olan bu kavramın deÄŸerlendirilmesi de tartışmaya farklı bir boyut getirebilir.)
