Mesleki Yeterlilik Kurulu’nun “çevirmenlik” için “Taslak Meslek Standardı”nı hazırlayarak görüÅŸe sunmasının ardından, Avrupa BirliÄŸi Bakanlığı Çeviri Platformu düzenlendi. “Taslak” hakkında 9 Temmuz’a kadar görüÅŸ bildirilmesi bekleniyor.

Avrupa BirliÄŸi Bakanlığı Çeviri Platformu geniÅŸ bir katılımla yapıldı. Bakan Egemen Bağış’ın da kısa bir süre katılarak bir konuÅŸma yaptığı toplantı, önemli temsilcileriyle ve tartışmalarıyla akıllarda yer eden bir toplantıydı. Toplantı için hazırlanan bildiriler ve toplantı fotoÄŸrafları Avrupa BirliÄŸi Bakanlığı sitesinde yayınlanıyor.

*

Bu toplantının arkasından bazı ÅŸeyleri belirlemek mümkün ve yararlı olabilir.

Birincisi, çeviri piyasasının iÅŸveren aktörleri çeviri eÄŸitiminin aktörleriyle kesin uzlaÅŸma içinde olmasa da, sertifikasyon sistemini denemeye her iki taraf da itiraz etmiyor.

Çevirmenler bu konuda söz almış deÄŸil, çünkü görüÅŸ belirtenler genellikle ikili konumları paylaÅŸan, iÅŸçi oldukları kadar iÅŸveren olan kimseler. Sadece çevirmenlik yapan ve sertifika konusunda tereddüt belirten hemen hemen kimse olmadı: Çevirmenler Meslek BirliÄŸi temsilcileri dışında.

Durum biraz garip, çünkü sertifikanın yararından bahsedenler de, bunun zorunlu olup olmayacağı konusunda fikir sahibi deÄŸil – bu sertifika bandrol gibi bir ÅŸey mi olacak? EÄŸer sertifika önemliyse, üniversitelerin diplomasından daha mı önemli olacak? Yayınevleri sertifikasız çeviri basamayacak, tercüme büroları sertifikasız çevirmen çalıştıramayacak mı?

O zaman çevirinin yaratıcı potansiyeli ne olacak?

Bu çerçevede, Avrupa BirliÄŸi Çeviri EÅŸgüdüm BaÅŸkanlığı’nın toplantısındaki temel eksiklerden birini dile getirebiliriz: bu sertifikanın baÅŸka ülkelerde nasıl kullanıldığını anlatan kimse olmadı. Mesleki Yeterlilik Kurulu bünyesinde yapılan çalışmanın diÄŸer meslek dallarıyla ortak yönlerini anlatan da olmadı.

Çevirmenlik için hazırlanan sertifika taslağını ele alırsak, burada dile getirilen kuralların standart çeviribilim-çeviri pratiÄŸi kitaplarında bulunan bilgileri aktardığını söyleyebiliriz. Ağırlıkla iÅŸveren lehine hazırlanmış olsa da, kuralların büyük kısmında ideale aykırı bir ÅŸey yok. Bütün sorun, bu idealin cisimlenmiÅŸ halini, yani sertifika almak için gerekecek sınav modelini görmek, onun üzerinde tartışmak. Bu olmadığı sürece havanda su dövmüÅŸ oluruz.

DiÄŸer bir sorun, sertifika taslağında terimlerin gerekli standarda eriÅŸmemiÅŸ olması. Edebiyat alanı için “Yazınsal çeviri” terimi kullanılmış, fakat daha sonra çoÄŸu yerde “yazılı çeviri” ikili anlamla kullanılıyor. Genel olarak, edebiyat çevirisinin bu sertifika programında nasıl yer alacağı belirsiz – ama aynı ÅŸey, mimarlık sertifikasyonu için de söylenebilir; bir mimari eserin sanatsal olup olmadığına ya da sanatsal bir mimari eserin sertifika kapsamında olup olmadığına nasıl karar verilecek? O yüzden, sertifikanın yapısal sorunlarının aslında taslaÄŸa ait olmadığını, kültürün diÄŸer alanlarına ait olduÄŸunu görmekte yarar var. “Yazınsal çeviri” denen ÅŸeyin bütün “literatür çevirilerini” yani sosyal bilim vb. çevirileri kapsaması gerekiyor ve bu alanlardaki çevirilerin asıl sorunu, onların teknik yeterliÄŸi için toplumda uzlaşılmış bir zemin olmaması – yani, standart bir felsefe ya da sosyoloji sözlüÄŸü yoksa, çevirmen sürekli terim üretmek ya da aynen aktarmak zorunda kalıyorsa, sertifika süreci doÄŸal olarak bu alandaki uzmanlığı ya da bilgiyi ölçemeyecektir. Süreç içinde, sözkonusu olan ÅŸeyin temel çeviri iÅŸlem kurallarını bilmenin ölçülmesi olduÄŸu anlaşılacak.

Çevirmen sözlük kullanabiliyor mu, referanslarını saÄŸlam seçebiliyor mu, yeterli hıza sahip mi, iÅŸverenle ortak bir iÅŸletme dili içinde iliÅŸki kurabiliyor mu?

Daha da önemlisi, çeviri yapan kiÅŸi gerçekten bunu meslek olarak mı yapıyor, bir çevirmen mi – bir meslek disiplini içinde hareket etme inancına sahip mi? Yoksa anlık uzlaÅŸmalarla çeviri meslek etiÄŸinden yoksun bir profil mi sergiliyor?

*

İşte bu sorunlar, Avrupa BirliÄŸi Bakanlığı Çeviri Platformu, 9 Haziran 2012 toplantısında açıklığa kavuÅŸmadı; aksine, gerilimlerin bir süre daha çözümsüz gideceÄŸi anlaşıldı. Fakat bu Avrupa BirliÄŸi Bakanlığı Çeviri Platformu’nu oluÅŸturanların, kurumsal zemini saÄŸlayanların deÄŸil, çeviri piyasasının tüm aktörlerinin, eÄŸitimde ve uygulamada yer alan aktörlerin sorunu. Onlar kesin tavır ve konumlarını almadıkları için büyüyen sorunlar bunların büyük kısmı.

Bunun en belirgin göstergesi, Platform toplantısının içinde yaÅŸandı. EÄŸitimciler ile İşletmeciler arasında yaÅŸanan tartışma, özünde bir güç tartışmasıydı. İşletmeciler çalıştırdıkları çevirmenlerin yeterli eÄŸitim almadığından yakınırken, eÄŸitimin niteliÄŸini yükseltmeye yeterli uygulama, yani iÅŸ alanı ve koÅŸulları saÄŸlayıp saÄŸlamadıklarını net olarak söyleyemediler. Nitelikli eÄŸitim alan öÄŸrencilerin hepsini istihdam edebilecek nitelikte bir iÅŸ sahası var mı? Yoksa iÅŸ sahası derme çatma özelliklerini koruma refleksini öncelikli mi tutuyor?

Ve diÄŸer tarafta, eÄŸitimciler, uygulama, yani iÅŸ alanı ve koÅŸullarının verdikleri eÄŸitime denk nitelikte olmadığını savunurken, neden sahaya, günlük hayata yönelik yerli ya da daha doÄŸru deyimle, iÅŸlevsel kuramlar oluÅŸturmuyorlar? Okutulan ders kitaplarının, tartışılan örneklerin büyük kısmının kendisi “çevrilmemiÅŸken”, derme çatma bir kuram ve inceleme modeliyle yetiÅŸen öÄŸrencilerin ne tür bir yapı ortaya koymalarını bekliyorlar? (İlhami Sığırcı sunumunda kısmen bu özeleÅŸtiriyi yaptı belki de.) Åžu trajik gerçeÄŸi kavramakta yarar var: eÄŸer internet var olmasaydı, yani akademisyenleri güncel olayları takip etmeye ve deÄŸerlendirmeye zorlayan, aynı zamanda öÄŸrencilere uluslar arası olanakların varlığını, hep baÅŸka yerlerde mobil olasılıkların olduÄŸunu sergileyen bir ortam olmasaydı, fotokopiyle çoÄŸaltılmış üç dört yabancı kaynakla eÄŸitim yapılıyor olacaktı. (Tabii, bu tersi yönde, internetin neler götürdüÄŸünü de hatırlatmaktadır – yerli olanakların geliÅŸtirilmesini bir açıdan ÅŸekillendiren de yine bu mekanizmadır.)

Türkiye Çevirmenler DerneÄŸi yetkilileri, örneÄŸin üniversitelerin Antalya’da çalışacak çevirmen yetiÅŸtiremediÄŸini söylediÄŸi ve eÄŸitmenler buna karşı çıktığı zaman, bence, bu çerçevede bir tartışma yaÅŸanıyordu.

*

Aslında sorun, dönüp dolaşıp toplantıda dile getirilmeyen hayalet soruda düÄŸümleniyordu: bu toplumun bir Avrupa BirliÄŸi  perspektifi var mı? Çevirmenler ve çeviri sektörü buna hazırlanmalı mı, bu hazırlık her koÅŸulda toplumsal iyileÅŸmenin bir parçası mı? AB projesi gerçekleÅŸmese de yapılan çalışmalar kalıcı olacak mı?

*

DiÄŸer yandan, sertifika sistemini zorunlu olarak yorumlayan ve buna, bütün çeviri alanını temsil ettiÄŸi halde, bir tek edebiyat/kitap çevirisi perspektifinden itiraz eden, “yazınsal çevirinin” sınava tabi olamayacağını söyleyen Çevirmenler Meslek BirliÄŸi tuhaf bir çeliÅŸki içindeydi.

Birlik, iki yıl önce Mehmet Küçük Kuramsal Çeviri Yarışması baÅŸlattı. Bu yarışma ile sertifika sınavı arasındaki farkı anlamak zor. “Kuramsal metinler (sosyal bilim ve beÅŸeri bilim metinleri) alanında nitelikli çevirilere duyulan ihtiyacın her geçen yıl daha da arttığını göz önünde bulundurarak, bu alanda çalışmak isteyen çevirmen adaylarını teÅŸvik etmek amacıyla” yapılan yarışmada, “uzmanlığını kanıtlamış çevirmen, editör ve akademisyenlerden oluÅŸan beÅŸ kiÅŸilik bir jürinin seçeceÄŸi isim” ÅŸu ödülü elde ediyor:

“Çevirisi önemli dergilerden birinde yayınlanacak çevirmen saygın bir yayıneviyle tipsözleÅŸme (ÇEVBİR’in onayladığı çeviri sözleÅŸmesi) koÅŸullarında çalışma imkânına da sahip olacak.”

BirliÄŸin seçtiÄŸi yeni çevirmenin, onun seçtiÄŸi “saygın yayınevi”, onun “onayladığı sözleÅŸmeyle” kitap çalışması yapması ile Mesleki Yeterlilik Kurulu’nun sınavında baÅŸarılı olarak çevirmenin uygun gördüÄŸü (ya da bu sertifikayı talep eden) bir yayınevinde kitap çalışması yapması arasında ne fark var?

*

Bu bizi döndürüp dolaÅŸtırıp hep aynı yere getiriyor: Çeviri alanında çalışan akademisyenlerin ve emekçilerin büyük kısmı, Türkiye’de (ya da ciddi bir çeviri yoÄŸunluÄŸunu edilgen bir ÅŸekilde yaÅŸayan benzer ortamlarda) çevirinin kendine özgü yapısı hakkında belirgin fikirlere sahip deÄŸil. Büyük ölçüde sezgisel, kiÅŸisel pratiklere dayanan fikirlerle, dağınık kuramlarla hareket ediyorlar. KuÅŸkusuz bu doÄŸal. Sosyal bilimler alanında, sosyoloji ve felsefe gibi alanlarda da oturmuÅŸluk yeterli deÄŸil. Fakat daha erken yola çıktıkları için, belli birtakım ekoller görülüyor. Çeviri üzerine sistemli Türkçe literatürün 1970 sonlarında baÅŸladığı düÅŸünülürse, eldeki ÅŸey hazine bile sayılır.

Fakat pratik alanda da tutarlılıklar az. ÖrneÄŸin, yine Çevbir sözkonusu edilirse – Birlik kurulduÄŸu sırada sadece Kitap Çevirmenleri’ni içine alıyordu, hâlâ da merkezinde bu çevirmenler var, çünkü kitap çevirmenliÄŸi kaygan bir alan, bir geçiÅŸ noktası olarak kabul edilebiliyor ki bu da birliÄŸin mesleÄŸin standartlaÅŸması, oluÅŸmasını savunması temel bir engel. Birlik kurulurken, basılı kitap zorunluluÄŸu vardı, sonra üye sayısını artırmak için bu kaldırıldı, sonra resmi talepler nedeniyle, birlik bütün çevirmenleri temsil etmek üzere yapılanmaya gitti ve içine baÅŸka medya çevirmenlerini de aldı. Fakat bu yapılanma, sinema, tiyatro ya da baÅŸka alanda varlık göstermesini saÄŸlamadı, hâlâ kitap yayıncılığı alanında duruyor.

Buna raÄŸmen ölçü ve standartlarını belirleyemiyor. ÖrneÄŸin, ilk dönemde üyelik için bir tartışma ÅŸuydu: kitap yayıncısı olan biri kitap çevirmeni kimliÄŸiyle üye olabilir mi, yoksa bu çıkar çatışmasının yıpranmasına mı yol açar? Ağır basan eÄŸilim, yayıncının üye olmaması, bir kimlik netleÅŸmesi yaÅŸanmasıydı. Fakat aynı dönemde, birlik baÅŸkanı bir yayınevi editörü olduÄŸu için, bir baÅŸka ikilem yaÅŸanıyordu: iki mesleÄŸin farklı standartları ve çıkarları, baÅŸkanın tam olarak neyi temsil ettiÄŸini belirlemeyi güçleÅŸtirse de, kuruluÅŸ aÅŸamasında bu belirsizlik göz ardı edildi. Ama bu sosyolojik bazı doÄŸal geliÅŸmelerin önünü kesmedi: Birkaç yıl içinde yönetimde yer alan ya da birlik içinde faal olan kiÅŸilerin aynı zamanda baÅŸkanın çalıştığı yayıneviyle iÅŸ yapan kiÅŸiler olarak öne çıkması, birliÄŸin temsil durumunu zora koÅŸtu. (Üstelik, ilginç bir ÅŸekilde, tam da bu ikili konum, yani kurucu baÅŸkanın iki mesleki konumu temsil etmesi, sırf bu birliÄŸe olumlu destek vermeye hazır bir yayınevinde rol aldığı için olumlu, ilerletici bir katkı yaptı. Temsil durumu sorunluydu, fakat birçok açıdan olumlu bir sonuca yol açtı, ama model olarak bir güvence sunmuyordu – tümüyle tarafların iyi niyetli olmasına dayanıyordu.)

Yedi yıl sonra, farklı baÅŸkanların ve kurulların ardından da, hâlâ, temsil sorunu çözülmüÅŸ sayılmaz: bilirkiÅŸi adaylarının aynı zamanda yayınevi editörü olması bir sorun olarak görülmüyor, birliÄŸin yayıncılar birlikleriyle çoÄŸu kez aynı perspektif içinde çalışıyor olması sorun sayılmıyor, birlik çoÄŸu kez çevirmenlerin ajansı rolünü üstleniyor. Büyük olasılıkla konferans çevirmenleri, tiyatro çevirmenleri ya da bu türden, emeÄŸini kiralayarak çalışan baÅŸka sanat-iÅŸ dallarında da benzer görünümler sergileniyordur. Fakat örneÄŸin öÄŸretmen birliklerinin, meslek kollarına göre örgütlenen iÅŸçi birliklerinin böyle yapılanmadığı söylenebilir – bu geçiÅŸkenlik tümüyle çevirmenlik tipi mesleklere ait. (Tekrar edelim: bu sadece Çevbir’e özgü bir durum deÄŸil – diÄŸer örgütlerde de hem akademisyen ya da emekli akademisyen olup hem çeviri iÅŸletmesi sahibi hem çevirmen olanlar, iki üç kimliÄŸi bir arada yürütenler var.)

Oysa bilirkiÅŸilik gibi kolay konuların bile karmaşık bir hal aldığı ortada: Muzır çeviri davalarında, bilirkiÅŸi bulunamadığı zaman ya da davanın hakimi bilirkiÅŸilik rolünü kendisinin üstlenebileceÄŸini, edebiyat zevkinin yeterli olduÄŸunu öne sürdüÄŸü zaman, yargılanan eser sahipleri bunun özel ve tarafsız bir uzmanlık konusu olduÄŸunu söyleyerek karşı çıkabiliyor. Birlik de tavrı destekliyor – ama kendi içinde bilirkiÅŸi belirleme zamanı geldiÄŸinde, çıkarları birbiriyle çeliÅŸen iki meslek temsilcisini bilirkiÅŸi atamakta sakınca görmüyor (aynı ÅŸey yayıncı birliklerinde de sözkonusu, hem yazar hem yayıncı olanların bilirkiÅŸiliÄŸiyle karşılaşılıyor).

Bu basit görünümlü örnek, çevirmenliÄŸin meslekleÅŸmesinin öncelikle zihinlerde, akıllarda gerçekleÅŸmesi gerektiÄŸini gösteriyor. Bu açıdan ilginç bir anekdotu Avrupa BirliÄŸi bakanı ve baÅŸmüzakereci Egemen Bağış, Çeviri Platformu’ndaki konuÅŸmasında hatırlattı. Uzun bir süre milletvekilliÄŸinin yanı sıra baÅŸbakan Tayyip ErdoÄŸan’ın İngilizce çevirmenliÄŸini yapan Bağış, bir noktada bu görevi bırakmak istediÄŸini ve bunun nedenini soran baÅŸbakana, bu iÅŸi artık bir uzmanın yapması gerektiÄŸini söylediÄŸini anlattı. Bu görevi uzun zamandır bir meslekten çevirmen olan Hande Güner yapıyor. Kanımca, Çeviri Platformu’nun en temel mesajı buydu: çevirmenlik meslekleÅŸmeli, onu meslek olarak yapanlar tarafından temsil edilmeli.

Sertifika bu yolda atılan bir adım olabilir. Fakat bu sertifikanın hangi koÅŸullarda, nasıl alınacağı, ölçümünün nasıl yapıldığı ve baÅŸka ülkelerdeki uygulamanın nasıl olduÄŸu, bu deneyimlerin Türkiye gerçeÄŸine uyup uymadığı (Neslihan Yetkiner, Bologna sürecinin birçok ülke için olumlu olmadığını hatırlattı; İlhami Sığırcı üst ve alt yapının bu sürece hazır olmadığını vurguladı; Türkiye Çevirmenler DerneÄŸi üyeleri bu düzenlemede üniversitelere ağırlık verilmesini eleÅŸtirdi) hâlâ tartışma konusu.

Ve en önemlisi, her koÅŸulda, çevirmenlerin görüÅŸü alınmış sayılmayabilir: “Yazınsal çeviri”nin üç kez geçtiÄŸi “Taslak Meslek Standardı”nı hazırlayanlar arasında, düzenli olarak, yani meslek olarak kitap çevirmenliÄŸi yapan sadece bir kiÅŸi var; o kiÅŸi de edebiyat çevirileriyle deÄŸin sosyal bilim çevirileriyle tanınıyor.

Yol hâlâ uzun.  Çevirmenlik hâlâ meslek olarak tanımlanmayı bekliyor.

Sosyolog Andrew Abbott, bir yazısında, Chicago’da 1960’larda polis örgütünün profesyonelleÅŸtirilmesi, yani mesleki standartlarının geliÅŸtirilmesi yönünde  adım atıldığı zaman, suç oranının hızla yüzde 90’lara varan oranda arttığını hatırlatıyor – fakat bu artışın arkasındaki temel sebep, profesyonelleÅŸtirmeyle birlikte gelen yeni rapor yazma yöntemleriydi, yani raporların daha ayrıntılı yazılması oranı daha fazla gösteriyor ya da eskiden gizlenmiÅŸ olguları ortaya çıkarıyordu. Türkiye’de çevirmenlik de böyle bir durumda: meslek standartlarının belirginleÅŸmesi, profesyonelleÅŸme büyük olasılıkla alandaki sorunların da daha görünür olmasına, yüksek görünmesine yol açacak, fakat bunlardan çekinmeyip standartlaÅŸtırma yolunda gerekli adımları atmak zorunlu. Bunun için nesnel temsilleri ortaya çıkaracak ÅŸekilde hareket etmek iyi bir baÅŸlangıç olabilir.

***

Avrupa BirliÄŸi Bakanlığı Çeviri Platformu fotoÄŸraf ve bildirileri için: http://www.abgs.gov.tr/index.php?p=47864&l=1

MYK Çalışma Grubu Tarafından Çevirmenlik Taslak Meslek Standardı metni ve baÅŸvuru adresleri için:

http://www.myk.gov.tr/index.php/tr/haberler/34-meslek-standartlar-dairesi-bakanl/1056-myk-calma-grubu-tarafndan-taslak-meslek-standard-hazrland