Türkiye’de memur ve asker çocuÄŸu olanların çocukluÄŸu genelde birden fazla kent ya da kasabada geçer. ÇoÄŸu zaman babanın, bazen de annenin, düzenli aralıklarla tayin edilmesidir buna neden olan. Getirilen alışıldık eÅŸyalarla aÅŸina kılınmaya çalışılan yabancı evler, yeni komÅŸular ve yeni arkadaÅŸlar girer hayata. Büyük küçük herkes bir yerde yeni olmanın sıkıntısını yaÅŸarken, kimi daha kolay atlatır kimi zor. ÇoÄŸu zaman kiÅŸiler kendilerindeki bazı özellikleri, çocuklukta yaÅŸanan bu sık yer deÄŸiÅŸtirmelerine baÄŸlar sanki: Yeni bir ortama kolayca alışmak ya da var olandan hemen sıkılmak; hızla yeni iliÅŸkiler kurmak ya da kalıcı iliÅŸkiler sürdürememek.

Ben ne memur ne de asker çocuÄŸuyum; ama ben de çok sık yer deÄŸiÅŸtirdim. ÇocukluÄŸumun gel-gitleriyle açıklamaya çalıştığım en belirgin tarafım ise ÅŸu: Hiçbir dilde kendimi evinde hissedememek.

[pullquote]Havaalanında minik kardeÅŸim elinde bir demet çiçekle karşıladı beni. .. küçücük elinden aldığım o çiçekler kadar beni sarmalayan, yatıştıran bir karşılamayı hatırlamıyorum.[/pullquote]

Aslında anlattığım çocuklardan farklı olarak çocukluÄŸumun geçtiÄŸi ülkelerden biri olan Almanya’da evimiz ben büyürken hiç deÄŸiÅŸmedi. Birinci yaÅŸ günümü kutladığımız evde ailem otuz üç yıl yaÅŸadı. Bir ortaçaÄŸ kasabası olan Nördlingen’in merkezine iki kilometre uzakta, onun bir banliyösü sayılan bir köydeydi evimiz. Tarlaların üzerine birkaç katlı, çoÄŸu müstakil evlerin yeni yeni yapılmaya baÅŸlandığı bir dönemdi. Bir çocuÄŸu mutlu kılacak köy yaÅŸantısı mevcuttu hâlâ: Yumurta ve süt alınabilen çiftlikler, içinde harika oyunlar oynanan mısır tarlaları, saatlerce bisiklet tepesinden inilmeden yapılan geziler ve keÅŸfe çıkılan ıssız dere kenarları.

Babam 1960’larda Almanya’ya giden ilk iÅŸçilerden. Aklında üniversitede okumak olduÄŸu için dil kursuna yazılmış gider gitmez. Üniversiteye gidememiÅŸ olsa da misafir edildiÄŸi ülkenin dilini konuÅŸabilen, hatta yazabilenlerdendi bu yüzden. Türkiye’ye geldiÄŸi bir yaz annemle tanıştırılmışlar. Daha önce Almanya’ya gelin giden bir arkadaşının arkasından büyük konuÅŸmuÅŸ olduÄŸunu söyleyen annem, böylece kendini Almanya’da bulmuÅŸ. YaÅŸadıkları yerde Türkiye’den gelenlerin ağırlıklı olmaması, Almanca öÄŸrenmesini mecbur kılmış. Bu mecburiyet zamanla gidilen ülkeye, dile iliÅŸkin bir meraka da dönmüÅŸ. Belki her ikisinin de bu ilgisi, beni ve kardeÅŸimi bizim kuÅŸak çoÄŸu göçmen çocuÄŸundan ayıran ÅŸey oldu.

KomÅŸularımızın hepsi Almandı; bizler de örnek gösterilen “misafir iÅŸçi ailesi”: Her ikisi de Almanca bilen, Almanlarla arkadaÅŸ olan bir çift ve Almanca konuÅŸan, Alman çocukları gibi kurallara uyan, Alman çocukları gibi okulda baÅŸarılı olan bir çocuk… ben. Ama iÅŸte Alman olmayan ben, misafir iÅŸçi çocuÄŸu ben, aslında Türk olan ben.

KonuÅŸmaya baÅŸlar baÅŸlamaz yalnızca tek bir dilin sözcüklerini öÄŸrenmedim. Bir yaşına gelmeden cümle kurabilmesiyle övünülen minik bir kız çocuÄŸu olarak her iki dilde de insanları selamlıyor, teÅŸekkür edebiliyormuÅŸum.

Bir Türk çocuÄŸu olduÄŸum ya da olmam gerektiÄŸi konusunda bütün büyükler hemfikirdi sanırım; ne Almanlar ne ailem ne de diÄŸer Türkler farklı bir kimliÄŸim – çoÄŸul ya da melez – olabileceÄŸini akıl edemedi. Zaten ailem de “misafir” deÄŸil miydi? Belki bu yüzden iki ülke arasındaki gel-gitlerim olaÄŸan karşılanıyordu. Nasıl olsa yakın zamanda “ülkemize döneceÄŸimize” göre, benim önceden “geri dönmemde” bir sakınca yoktu. Almanya’da bizleri kuÅŸatan dilin nasıl kurucu bir söylem oluÅŸturmuÅŸ olduÄŸunu, geriye dönüp baktığımda görüyorum. Almanya’da doÄŸmuÅŸ olan ben, “nereye dönüyordum” acaba?

[pullquote]Aslında kendimi beyaz adamın dilini kullanmaya çalışan Kızılderililere yakın hissediyordum.[/pullquote]

Çocukken en büyük hayalim Kızılderili olmaktı; at sırtında dere tepe aÅŸmak, gece yıldızların altında uyumak, izler sürmek isterdim. En büyük kahramanım bilge Kızılderili Winnetou’ydu. Zaten “Fasching” döneminde gerçekten Kızılderili “oluyordum”. Uzun siyah saçlı peruÄŸumu takar, üstüme Kızılderili giysilerimi geçirirdim. PeruÄŸumun etrafında bir bant, o banttın içine yerleÅŸtirilmiÅŸ olmazsa olmaz tek uzun kuÅŸ tüyü. Oysa çocukluÄŸumdan hatırladığım ilk kâbuslarda, odamın duvarını kaplayan duvar kâğıdının üzerindeki Kızılderililerin de payı vardı galiba.

Bir yaşından sonraki üç yılımı Türkiye’de geçirdim. Türk çocuÄŸu olarak Almanya’da yabancı bir bakıcının gözetiminde büyümektense anneanne ve dede yanına gönderilmiÅŸtim. Evde teyze ve dayıların olduÄŸu, akrabaların yakın oturduÄŸu, komÅŸuların da neredeyse akraba sayıldığı kalabalık bir ortamda geçirdim bu yılları. O dönemden aklımda kalan, güneÅŸli ve sıcak günler. Geceleri korktuÄŸumda usulca teyzemin yatağına girdiÄŸimi hatırlıyorum. Herhalde ilk anılarımdan biri, bu gece ziyaretleridir. Bir de annemin bavuluna sığıp onunla gitme hayali.

Anaokuluna baÅŸlama yaşım geldiÄŸinde, gitme vakti de gelmiÅŸti. Bir anne(anne)m arkamda kalmış, ben diÄŸeriyle yola koyulmuÅŸtum. Annem ve babam bana kendilerince güzel bir sürpriz hazırlamışlardı: Bana ait bir çocuk odası. AkçaaÄŸaçtan yapılmış dolabım, yatağım ve etajerim vardı; hepsinin de bazı kısımları güzel bir fıstık yeÅŸiliydi. Kızılderililer, odamdaki duvar kâğıdının üzerindeydi. Türkiye’deki kalabalık büyük aile içinde tek başına deÄŸil bir geceyi, bir ânı bile geçirmemiÅŸtim! Bana ait olan o odada ilk geceler korkuyla uyanırdım. SoÄŸuk bir el duvarlardan inip sanki ayağıma dokunurdu; buz keserdim. Kızılderililer’in kahraman olduÄŸunu, kötü beyaz adam karşısında ölüm kalım savaşı verdiÄŸini nereden bilebilirdim?

Alman arkadaÅŸlarımın oyunlarına katılmam pek uzun sürmedi. Kızılderililer oyunlarımızda yer alırdı sık sık. İsimlerini ve konuÅŸma biçimlerini taklit etmeye çalışırdık. Aslında kendimi beyaz adamın dilini kullanmaya çalışan Kızılderililere yakın hissediyordum. Üç yıl süresince Türkiye’deki büyük ailemle yalnızca Türkçe konuÅŸmuÅŸtum. Kızılderilili odamda uyumaya baÅŸladıktan birkaç gün sonra ise anaokuluna baÅŸlamış ve ilk gün, su sözcüÄŸünün Almancasını bilemediÄŸim için, hiç su içemeden eve dönmüÅŸtüm. BaÅŸka bir dilde konuÅŸamamanın zorluÄŸunu bizzat tenimde hissetmiÅŸtim. Gerçi birkaç hafta içinde Türkçe yavaÅŸ yavaÅŸ geri çekilmeye baÅŸlamış, Almanca dilime yerleÅŸmiÅŸ olmalı.

ÇocukluÄŸum boyunca iki ülke arasında geldim, gittim. Mekânı hızlıca deÄŸiÅŸtirmek mümkünken, dildeki deÄŸiÅŸim o kadar çabuk olmuyordu. Çocuk olduÄŸum için bu uzun sürmese de bir dilin geri çekilip diÄŸerinin öne doÄŸru gelmesini beklemem gerekiyordu. İlk zamanlar zihnimde sözcükleri aradığım olurdu; ya da cümlenin ortasında durup kaldığım. Ardından geri gelen dil zihnime yayılır, düÅŸüncelerimi kaplar ve aÄŸzımdan sözcükler kendiliÄŸinden boÅŸalırdı. Ben aranmayı bırakırdım. Nasıl ki yeni ya da geri geldiÄŸim ev yeniden bana ait olmaya baÅŸlamışsa, geri gelen dil de yeniden benimdi.

İlkokula Almanya’da baÅŸlamıştım. O gün okula baÅŸlayan bir Alman çocuÄŸu gibi benim de elimde “okul külahım” vardı. Almanya’da çocuklar, içinde ufak hediyelerin ve ÅŸekerlemelerin konulduÄŸu kartondan kocaman bir külahla gelirler ilk gün okula. Okuldaki ilk günümün anısına sınıfta çekilmiÅŸ fotoÄŸrafta, elinde okul külahı olan bir ben varım. Beni göçmen çocuklarının bulunduÄŸu bir sınıfa yerleÅŸtirmiÅŸlerdi. DiÄŸer çocukların külahları olmadığı gibi Almancaları da yoktu. Sonra sınıfımı deÄŸiÅŸtirdi öÄŸretmenler, çünkü ben Almanca biliyordum. Bilmek ne demek, rüyalarımı Almanca görüyordum! Ama kimliÄŸinizin ne olması gerektiÄŸine galiba hep baÅŸkaları karar veriyor.

Bu yüzden aslında Türk çocuÄŸu olan ben, bir yıl sonra İstanbul’da bir okulda buldum kendimi, çünkü ailem kısa bir süre içinde Türkiye’ye dönmeyi umuyordu. Kara önlük, saçta beyaz kurdeleler, hafta başında yapılan tırnak kontrolleri ve her gün okunan Andımız girdi hayatıma. Arkamda bıraktığım küçük ilkokuldan sonra İstanbul’daki okul, kocaman gelmiÅŸti bana. Her ÅŸey o kadar farklıydı ki! Ancak Andımız’ın hep birlikte okunduÄŸu sabah vakti belki de en az zorlandığım andı, çünkü kalabalığın içinde kayboluyordum.

İstanbul’dayken odam ve Winnetou beni bekledi. Uçsuz bucaksız tarlaların yerini mahallemiz almıştı. Orman ve dere kenarlarında çıkılan keÅŸifler, artık evlerin arasındaki bahçelerde yapılıyordu. Emanet edilmiÅŸ bir çocuk olduÄŸum için büyükler benim için biraz daha fazla telaÅŸlansa da henüz bugünkü güvenlik paranoyası yoktu. Saatlerce ip atlar, kovalamaca oynardık. Kızılderili-kovboy çekiÅŸmesi yerini, mahalle arası savaÅŸlara ya da Charlie’nin Melekleri’nin kötüleri alt etme çabalarına bırakmıştı. ÇocukluÄŸum, çağımız küreselleÅŸmesinden nasibini almıştı: Gazoz ve kola arasında karar vermeye çalışırdık bakkala gittiÄŸimizde; Japon çizgi filmleri izler, Amerikan yapımı dizilere bayılırdık. Ancak bugünkülerden farklı olarak, çocuklar her iki ülkede de akranlarıyla oynardı, ekranlarla deÄŸil.

[pullquote]Andımız’ın hep birlikte okunduÄŸu sabah vakti belki de en az zorlandığım andı, çünkü kalabalığın içinde kayboluyordum.[/pullquote]

İstanbul’da kendi başıma okuduÄŸum ilk kitaplardan birinin bana çok tanıdık geldiÄŸini hatırlıyorum. Åžaşırmıştım; sayfalar ilerledikçe, ayrıntılar ve olaylar çok bildikti. Sonradan meseleyi çözmüÅŸtüm. Annemin okuduÄŸu kitaplardan biriydi bu. Almanya’dayken annem bana Türkçe kitaplar okurdu. Böylece Almanca evrenimizden annemin diline geçerdik. Tüm gün Almanca konuÅŸan annem ve babam evde Türkçe konuÅŸurdu. Benimle, sonrasında kardeÅŸimle de, hep Türkçe konuÅŸmaya çalıştılar. Ama bizler gündüzün alışkanlığıyla genelde Almanca cevap verirdik. Hem yalnızca alışkanlık da deÄŸil. Almanca, okulun ve okumanın eklenmesiyle alıp başını giderken, Türkçe geri itiliyordu. Okul dili olmadığı için hem kavramsallaÅŸtırmada aksıyor hem de statüsü gereÄŸi öteleniyordu galiba gözümüzde. Annem akÅŸamları kitap okuyarak karşı durmaya çalışıyordu belki bu gidiÅŸata. Babamsa masalcı ninesinin izinden gidip, kurguyla gerçeÄŸin iç içe geçtiÄŸi, deniz kenarındaki köyünden, kendi çocukluÄŸundan, yatılı okuduÄŸu gençliÄŸinden, tanımadığım dedemden ve baÅŸka bir dilde konuÅŸan babaannemden izler taşıyan öyküler anlattı bana.

Kitaplarla tanışma yaşım geldiÄŸinde Almanya’daydım. Rahatça tek başıma okumaya baÅŸladıktan hemen sonra kendimi yeniden İstanbul’da bulmuÅŸtum. Almanca deÄŸil, Türkçe okumam ve yazmam gerekiyordu birdenbire. Üstelik Türkçe hem evde, hem dışarıda, hem de okuldaki dildi artık. Yeni bir okula ve yeni arkadaÅŸlara alışmaya çalışırken, bu tanıdık-yabancı dilde kendimi ifade etmem bekleniyordu. Türkçe dilime yerleÅŸirken bu sefer Almanca yavaÅŸ yavaÅŸ geri itilmiÅŸ olmalı.

Türkiye’de darbe olunca ülkeye dönmekten vazgeçen annem ve babam, yeniden Almanya’ya aldı beni. Büyük ailem ve arkadaÅŸlarım arkada kaldı; tanıdık-yabancı diÄŸer aileme gitmek üzere yola koyuldum. Neler düÅŸündüÄŸümü, hissettiÄŸimi hatırlamıyorum. Hatırladığım bir duygu var yalnızca: Özlem, heyecan ve endiÅŸeden oluÅŸan bir yumak. Havaalanında minik kardeÅŸim elinde bir demet çiçekle karşıladı beni. Ben İstanbul’dayken doÄŸmuÅŸtu. Sonraları da defalarca havaalanlarında karşılandım. Ama kardeÅŸimin küçücük elinden aldığım o çiçekler kadar beni sarmalayan, yatıştıran bir karşılamayı hatırlamıyorum.

KardeÅŸimle aramdaki dil uzun zamandır Almanca. Oysa yeniden küçük ailemle yaÅŸamaya baÅŸladığımda, onunla Türkçe konuÅŸmuÅŸ olmalıyım. Evde Türkçe konuÅŸulduÄŸu için, kardeÅŸimin de ilk dil dünyasını Türkçe oluÅŸturmuÅŸtu. Ama bizden baÅŸka Türkün yaÅŸamadıǧı köyümüzde dışarı çıktığında evdeki dil geçerliliÄŸini yitiriyordu. Bir yabancı dili çocuk yaÅŸta okul ortamında, hem de prestijli bir ÅŸey olarak öÄŸrenen çocuklardan farklıydı bizim durumumuz. Annemizin dili hayatımızı idame ettirmeye yetmiyordu. Bir baÅŸka dili daha öÄŸrenmek gerekiyordu hayatta kalmak için. Hangisinin baskın çıktığını tahmin etmek güç deÄŸil.

Gerçi ben öÄŸleden sonra, okulda verilen Türkçe derslerine bir müddet katılmıştım. Misafir iÅŸçilerin ülkelerine dönmeyip çocuklarıyla kaldıkları görülünce, 80’li yılların başında bazı okullarda birkaç saat Türkçe dersi verilmeye baÅŸlanmıştı. Bir öÄŸleden sonra ben de okulumda bu dersin yapıldığı sınıfı aramış, kapısını çalmıştım. Almancası zayıf olan Türkçe öÄŸretmeni, bana yanlış sınıfa geldiÄŸimi anlatmaya çalışmıştı. Türkçe olarak bu derse gelmem gerektiÄŸini söyleyince ÅŸaşırmıştı öÄŸretmen. Birkaç hafta sonra beni kenara çekmiÅŸ, “Kızım, gerçekten gelmen gerekmiyor, çünkü Türkçen buradaki çocukların çok ötesinde. Benim sana öÄŸretebileceÄŸim bir ÅŸey yok” demiÅŸti. Türk’e benzetilmeyen, ancak Türkçesi diÄŸerlerinden iyi olan ben, bir daha o derse girmedim.

[pullquote]Çocukken bilmiyordum, aslında hiçbir dilin bize ait olmadığını; en baÅŸtan beri bir baÅŸkasının dilinde – bu annemiz de olsa – kendimizi ifade etmeyi öÄŸrendiÄŸimizi.[/pullquote]

ÇocukluÄŸumun iki diline sonrasında farklı düzeylerde de olsa baÅŸka diller eklendi. Bugün iÅŸim gereÄŸi üç dil arasında gidip geliyorum. İki ülke, iki dil arasında kaybedilen bir kuÅŸak olarak görülen akranlarıma kıyasla, gel-gitlerimin – bazı kayıplara raÄŸmen – bir zenginliÄŸe dönüÅŸmüÅŸ olduÄŸunu görüyorum. Belki de bu yüzden diller arası gidip gelmemi gerektiren bir meslek seçtim; çeviride bazı kayıpları göze almadan yeni kazanımlara ulaÅŸamıyorsunuz çünkü. Ancak zaman zaman hiçbir dilde kendimi evimde hissetmediÄŸim oluyor hâlâ. Bugün bunun garipsenecek bir ÅŸey olmadığının farkındayım. Oysa çocukken bilmiyordum, aslında hiçbir dilin bize ait olmadığını; en baÅŸtan beri bir baÅŸkasının dilinde – bu annemiz de olsa – kendimizi ifade etmeyi öÄŸrendiÄŸimizi. Belki de bu yüzden baÅŸtan beri bir baÅŸkasının diline kendimizi çevirdiÄŸimizi söyler, çeviri hakkında çok düÅŸünmüÅŸ, az yazmış ama büyük bir etki bırakmış bir düÅŸünür.

 


Elif Daldeniz’in bu yazısı, Bleu autour tarafından Fransa’da 2013’de yayımlanacak  “Une enfance turque” adlı ortak kitap için yazılmıştır.