Türkiye’de pek sevilen temcit pilavının sevilen malzemelerinden biri de Yazı İnkılabı, Devrimi ya da Reformudur.
Türkiye’de yüz elli yılı aÅŸkın vakittir tartışılmış olan bu malzeme pek sevilir – ve niyeyse bir türlü aydınlatılamaz.
“Tüm bildikleriniz tarih olacak” ÅŸiarıyla 8. sayısı yayımlanan “Derin Tarih” adlı dergi de bu konuyu, Latin harflerinin kabul edilmesinin Atatürk’ün ÅŸahsi kararı ve dayatması olduÄŸunu ima edecek ÅŸekilde ele almış: “Harf İnkılabı: Amaç Neydi?” baÅŸlıklı dosyada ilginç varsayımlar da var.
Derginin neredeyse bütün yazıları aslında Geoffrey Lewis’in Turkish Language Reform: A Catastrophic Success adlı kitabına dayanıyor; yazılarda bu kitap Türkçedeki Trajik BaÅŸarı: Türk Dil Reformu baÅŸlıklı çevirisiyle anılıyor – ve genel olarak Lewis, Latin harflerine geçiÅŸi felaket ve hatalı saymış gibi bir ima yapılıyor, fakat bu yanıltıcı bir ima, çünkü Lewis alfabe deÄŸiÅŸimini yararlı, hatta gerekli görüyor kitabında; felaket olarak nitelediÄŸi ÅŸey, öztürkçecilik heyecanının uydurma sözcüklerle dolu yapay (ama yaÅŸayan) bir dil yaratmış olması. Kitabın büyük kısmı bu konuya ayrılmış – ve Lewis bugün yaÅŸayan Türkiye Türkçesi karşısındaki ÅŸaÅŸkınlığını dile getiriyor, bu ifadeyle olmasa da, onun fraktal bir yapı sergilediÄŸini söylüyor.*
İlginç ve ciddi bir varsayım, harf deÄŸiÅŸiminin bir tür aydın despotizmine, tek parti iktidarının güçlenmesine yol açtığı, hatta amaç bu olmasa bile bu sonuçtan yararlanıldığı varsayımı – burada da matbaa makinelerinin ithalatının, dövizin devlet tekelinde olması nedeniyle sıkı denetime tabi olması önemli bir etken olarak belirtiliyor. Haklı bir varsayım, fakat çok basit bir ÅŸey yüzünden zayıf kalan bir varsayım: devletin ya da iktidarın bu gücü, Demokrat Parti iktidarı zamanında da vardı ve kullanıldı. Emin KarakuÅŸ bunu İşte Ankara adlı gazetecilik kitabında çok iyi anlatıyor. Yani soru ÅŸu: Cumhuriyet Halk Fırkası despot olduÄŸu için yapmadıysa, Demokrat Parti döviz ve ithalat izni tekelini neden bırakmadı?
Onun dışında, tarih dergisi tarihi bütüncül bir ÅŸekilde ele almıyor: örneÄŸin, dil yenileÅŸmesi hareketinin Orta Asya’dan geldiÄŸini, Latin alfabesinin benimsenmesi fikrinin de kökeninin bu cedid hareketi olduÄŸunu, Türk-Sovyet Cumhuriyetleri’nde bu tür giriÅŸimler olduÄŸunu neden anlatmıyor?
Çok daha önemli bir konuyu, Kürtçenin neden Latin alfabesini benimsediÄŸini, C. Ali Bedirhan’ın daha 1918’de böyle bir Latin harfli Kürt alfabesi ortaya koyduÄŸunu da hatırlatmadan geçiyor dergi. Oysa, Bedirhan’ın Mustafa Kemal PaÅŸa’ya yazdığı Mektup’u ele almadan Türkiye’deki harf devrimini tartışmak çok zor görünüyor.**
Bu yüzden, çok önemli bir konu bir kez daha baskıcı ve iradeci Atatürk, bir gecede devrim yapmaya karar veren bir sergüzeÅŸt imgesi imgesiyle hem Atatürk’ün ÅŸahsiyetini, hem de yüz elli yılı aÅŸkın bir tartışmanın bütün aktörlerini ve bütün bir Cumhuriyet kadrosunu hafifsemenin bir aracı olarak kalıyor.
Bu hafifseme son yılların eleÅŸtirel bakışının bir kolunu oluÅŸturuyor – bu yaklaşıma göre bir diktatör ve bir grup ürkek ya da kaygısız bürokrat bir tarihte oturmuÅŸ, yetkilerini kullanarak dilcilik oyunu oynamışlar; bu yaklaşım geç kalmış bir modernleÅŸme hamlesiyle, dilsel-kültürel-siyasal ayrılıkçı ve yayılmacı hareketleri dengede tutma çabasının nasıl içiçe geçtiÄŸini, bu süreçte özgün sayılabilecek bir model ortaya konduÄŸunu gözardı ediyor.
Bu modelin kendini gösterdiÄŸi, kritik anlarından biri, kanımca II. Kurultay’da, 1934 yılında yaÅŸanmış. Kurultay tutanaklarına göre, kurultayın ikinci gününde, Azerbaycan kökenli, İstanbul Üniversitesi mezunu, Almanya’da eÄŸitimine devam etmiÅŸ, sonra yine İstanbul Üniversitesi’ne dönmüÅŸ olan Ahmet CaferoÄŸlu “Rus Dilinde İlk Türk Yadigarları” baÅŸlıklı sunumunu yaparken, Atatürk, konuÅŸmacının sunum dışında konuÅŸmaya baÅŸlaması (“sözlerine dil mevzuu ve dil tetkikleriyle hiçbir alakası olmayan yersiz ve gayrimuvafık beyanat kanÅŸtırması”) nedeniyle toplantıyı terk ediyor. CaferoÄŸlu’nun sunumu daha sonra yayımlanmamış, fakat o dönemde Turancı, Pantürkist diye anılan grupta yer alması, konuÅŸmaların bu çerçevede olabileceÄŸini düÅŸündürüyor.
Bu çerçevede ÅŸunu söylemek mümkün: Nutuk‘ta net olarak Turancı, Pantürkist, Osmanlıcı, Panislamcı, Pankürdist, hatta (H.G. Wells örneÄŸinde) kozmopolit siyasi yaklaşımları reddedip Türkiye merkezli bir çaÄŸdaÅŸlaÅŸmacı model öneren Atatürk, dil ve kültür anlayışında da aynı tutumu benimsiyor. (1950’den sonra yaÅŸanan deÄŸiÅŸiklik için bkz. Leyla Karahan. Geoffrey Lewis’in katastrofik olarak nitelediÄŸi dil çalışmalarının büyük ölçüde 1940’ların ortalarından sonrasına ait olduÄŸuna özenle dikkat çekmekte yarar var.) Bu tutum bugün Kemalizm dediÄŸimiz ÅŸeyle örtüÅŸmeyebilir; bu tutumu bugün tanımlamak ya da tanımak zor olabilir, ama Orta Asya, Afrika ya da Asya ülkelerinde özel okullar açıp orada Türkçe, Latin harfli Türkçe öÄŸretmekle, Türkçe Olimpiyatları düzenlemekle de örtüÅŸmediÄŸi kesindir. Bu yüzden ÅŸunu söylemekte zarar olmasa gerek: bugün acil önem taşıyan ÅŸey Türkiye’de yapılan dil ve kültür devrimlerinin yapaylığı, tepeden inmeciliÄŸi ya da elitistliÄŸini çözümlemek deÄŸil, bu devrimleri kullanarak baÅŸka ülkelerin özgül kültürlerine zarar verici  eÄŸitim çalışmaları yapmaktır. “Harf İnkılabı’nın perde arkası” deÄŸil, sözgelimi “Burkina Faso’daki EÄŸitim İnkılabı’nın perde arkası” önem taşımaktadır. Neden Mossi’ler kendi “yazılarını” deÄŸil de, Fransızların, İngilizlerin yazı karakterlerini kullanmaktadır? Türkiye’den baÅŸka ülkelere bugün Latin harflerinin taşınmasındaki amaç nedir?
Kanımca, Atatürk’e durmadan dönüp gelmenin, onun halesinden uzaklaşılamamasının nedeni, üstün bir karakter, mükemmel bir ÅŸahsiyet olması deÄŸil, Türkiye denen sosyal yapının varlığı için birçok seçenek arasında en iÅŸlevsel, kullanışlı çözümleri getirmiÅŸ ya da bu tip çözümleri bulup birbirine ekleyebilmiÅŸ, ve bütün varlığını adadığı bu esere izini fazlasıyla bırakmış olması. Türkiye çözülüp gitmiÅŸti, ve yerine getirilen öneriler de bir gelecek vaat etmiyordu – yaÅŸayan bir yapı ortaya çıkarabilmek, büyük baÅŸarı. Ve ÅŸimdi geriye baktığımızda, sorulacak soru, “Harf İnkılabı’nın amacı neydi?” sorusu deÄŸil, “Harf İnkılabı yapılmasaydı bu toplum yaÅŸayabilir miydi?” sorusudur.
Ben, harf inkılabı yapılmasaydı, bütün dertleriyle birlikte bu Türkiye bugün var olamazdı, diye düÅŸünenlerdenim.
Sözcük uydurmacılığın çığırından çıktığı noktalar konusunda tereddütlerim var.
Her koÅŸulda, Atatürk’ü tebrik ediyorum – yazı devrimini yaparken bir gün daha tereddüt etmediÄŸi için.
*******
* Lewis’in kitabı çevirmenler için neredeyse okuması ÅŸart olan, ve doÄŸrusu sarsıcı bir kitap. Ben İngilizce aslından okudum, Mehmet Fatih Uslu’nun çevirisini deÄŸerlendirme fırsatım olmadı. Ama çevirisini de okumak için İngilizce-Türkçe bilgisi yararlı olur kanısındayım.
** Bedirhan’ın Mektup’u 1978’teki ilk isimsiz çevirisinden sonra, Muthat Kutlar’ın yeni bir çevirisiyle yayımlandı. Kitapla ilgili  bir deÄŸerlendirmeyi sevinçle karşılarız. Bedirhan’ın Kürtçe-Türkçe sözlüÄŸü bakanlığın çalışmalarına öncülük etmiÅŸ görünüyor.
