Rus çevirmen Viktor Petroviç Golışev, 1937 doÄŸumlu ünlü bir İngilizce çevirmeni. Mosti (Köprüler) dergisinin Golışev’le 2008 başında yaptığı söyleÅŸiyi Hanife Çaylak TürkçeleÅŸtirdi.

1- Çevirmen olmanız size doÄŸal geliyor mu?

Önceleri öÄŸrenci harçlığımı çıkarmak için yaptığım bir iÅŸti. Üniversitenin üçüncü yılında para kazanmam gerekince teknik tercüme yapmaya baÅŸladım. O dönemde “Bilimsel Veri Enstitüsü” için birkaç çeviri yaptım. BoÅŸ vaktim vardı. İngilizceyi de az çok biliyordum. Sonraları mühendis olarak çalışmaya baÅŸladığımda çeviri yapmak istedim. Çevirinin kimseye baÄŸlı olmaksızın yapılabilecek hoÅŸ bir faaliyet olduÄŸunu düÅŸünmeye baÅŸladım. Fakat zaman kısıtlıydı. Sadece akÅŸamları ve hafta sonları çeviri yapabiliyordum. Bir hikâyeyi dört ayda çevirebilmemin nedeni de buydu. Bir an geldi, artık mühendislik iÅŸlerinden uzaklaÅŸmam gerektiÄŸine karar verdim. Bu kararımda hem gitmek istediÄŸim yere yollanmamam, hem de yaptığım iÅŸte bir istikbal görmemem rol oynadı.


2- Dil bilginiz çeviri için yeterli miydi?

İngilizceyi mükemmel bir öÄŸretmen olan Yelizaveta Yuliyevna Åžuster’den öÄŸrenmiÅŸtim. Evde, okulda, enstitüde. Yelizaveta Yuliyevna’nın avukat olan eÅŸi hapse girince öÄŸretmeni iÅŸten atttılar. Daha enstitüde okurken İngilizce oldukça zor olan kitapları okumaya baÅŸlamıştım. Ancak herhangi bir yabancı dili insanın anadili gibi bilmesi imkânsız. Keza anadilimizi de mükemmel seviyede bilmiyoruz. Dal’ın sözlüÄŸüne bakacak olursanız bilmediÄŸiniz birçok sözcüÄŸe rastlarsınız. Hele söz konusu bir yabancı dilse durum daha da zor. Elbette zamanla çok daha fazla ÅŸey öÄŸreniyor insan. Tabii ki dilin inceliklerini hissedebilmek için belirli bir seviye ÅŸart, yoksa dilde bu seviye yakalanmadan çeviri yapmaya giriÅŸilmemeli.

3- Çeviri öÄŸretmeniniz kimdi? Profesyonel bir çevirmen olan anneniz geliÅŸiminizde ne gibi bir rol oynadı?

Onun rolü gayet basitti. İlk olarak beni dördüncü sınıftan dokuzuncu sınıfa kadar İngilizce öÄŸretmenimle çalışmaya zorladı ve çevirdiÄŸim ilk hikâyeleri sadece annem redakte etti. Hepsi bu. Çevirmen olma fikrimi desteklediÄŸini söyleyemem fakat karşı da çıkmadı. Annemin daimi ortak yazarı Boris Romanoviç İzakov ise beni vazgeçirmek için her türlü yolu denedi.  “Gayet güzel bir mesleÄŸiniz var. Neden bu iÅŸe bulaÅŸasınız?” diyordu. Annem ve babam hiçbir zaman üzerimde baskı oluÅŸturmadı ancak babam bir ÅŸey söylemese de bilimle ilgilenmemem sanırım üzdü onu. Annem yalnız ilk hikâyelerimi redakte etti. Sonraları böyle bir ÅŸey gerekmedi. Esasında bana çeviri yapmayı öÄŸretecek bir hocam da olmadı. Bunu tüm yaÅŸamın boyunca öÄŸreniyorsun. Klasikleri, iyi kitapları okuyorsun ve Rusçayı öÄŸreniyorsun. Bir sonraki aÅŸamaysa,  çeviri dilinin Rusçaya benzemesi için, bütün bunları arıtabilecek bir sabır gerektiriyor. Buradan hareketle sanırım herkes gibi ben de, çeviri hocalarımın Gogol, Turgenyev, mahalle ve akrabalarım olduÄŸunu söyleyebilirim. Åžu an çeviri derslerini ben veriyorum. EÄŸitimin bu mesleÄŸe giriÅŸi önemli ölçüde kolaylaÅŸtırdığını düÅŸünüyorum. Kendi aklınla bir ÅŸeylere daha yavaÅŸ ulaÅŸabiliyorsun. Bir öÄŸretmenle olunca çoÄŸu ÅŸeyi kısa yoldan öÄŸrenme imkânı yakalıyorsun ve de yayıncılarla daha hızlı bir ÅŸekilde iletiÅŸime geçebiliyorsun. Aslına bakarsanız çevirinin öÄŸretilmesi ÅŸart deÄŸil, yeteneÄŸi olan yapabilir.

4- ÖÄŸrencileriniz için sonuçta sadece iki ya da üç kiÅŸi çevirmen olacak dediÄŸiniz doÄŸru mu?

Evet, fakat bundaki kastım kifayetsizlikleri deÄŸil. Çok yetenekliler var aralarında, bugünkü durumdan yola çıkarak söylediÄŸim bir ÅŸeydi bu. Kitaplar bu kadar az bir tirajla basılırken telif ücretleriyle geçim saÄŸlamak imkânsız. Åžimdiki gençlik fakir olmak istemiyor. Hepsi bir yerlerde çalışıyor, sadece boÅŸ zamanlarında çeviri yapabiliyorlar. Çeviri enerji ve zaman gerektiriyor ve de çeviriyle uÄŸraÅŸmak için çeviriyi sevmek ÅŸart.

5- Özellikle Amerikan yazarlara geçiÅŸiniz nasıl oldu?

Bunu nasıl açıklarım bilmiyorum. Daha ortaokul yıllarında Jack London, Mark Twain, Herman Melville’i okuyordum. Daha çok Amerikalı yazarları okudum. Genelde bir vesile olur bilirsiniz, örneÄŸin caz dinlersiniz ve o medeniyete yakın olduÄŸunuz hissine kapılırsınız. İngiliz edebiyatı da hoÅŸuma gidiyordu ama savaÅŸtan önce ve ondan bağımsız olarak savaÅŸ sonrası Amerika’da edebiyat daha iyi ve daha güçlüydü. Ben çeviri yapmaya baÅŸladığımda Faulkner da Hemingway de hayattaydı, İngiltere’yse böylesi büyük yazarlara henüz sahip deÄŸildi. Amerikan edebiyatı daha düstursuz. Bununla birlikte İngiltere’de ziyadesiyle geleneklere baÄŸlı bir yazın sanat okulu mevcut. Amerika’ysa daha taze ve yeni bir ülke. 20. yüzyılda Amerikan edebiyatında ÅŸüphesiz bir patlama yaÅŸandı ve genç Amerikan enerjisi kendi formunu oluÅŸturdu. İngiltere’de yazarlık temelde salt entelijensiyanın uÄŸraÅŸtığı bir iÅŸti, Amerika’daysa edebiyata deÄŸiÅŸik tecrübelerden insanlar girebildi. Bu anlamda Amerikalılar bize daha yakın.

6- ÇevireceÄŸiniz eseri nasıl seçiyorsunuz? Ticari bakımdan kitabı nasıl deÄŸerlendiriyorsunuz, yani kitabın gidip gitmeyeceÄŸini?

Belirli bir ölçü yok. Kitabı okuyorsun, sana dokunan bir yanı varsa çevirmek istiyorsun. Beni cezbetmeyen fakat iyi olan kitaplar da var. Sistematik bir ÅŸekilde seçim yaptığımı söyleyemem. ÖrneÄŸin elime Robert Penn Warren’in “Kralın Adamları” geçti, okudum, beÄŸendim ve çevirmek istedim. Önceleri kitap gider mi gitmez mi gibi bir sorun yoktu. En büyük sorun kitabın basımına izin verilip verilmemesiyle ilgiliydi. Hemen hemen hiçbir kitap sessiz sedasız yayınlanamıyordu ve yeni yazarlara da oldukça tutucu bir ÅŸekilde yaklaşılıyordu. Kitap çevrilse de basılıp basılmayacağı çok uzun süre düÅŸünülüyordu. Telif ücretleri aynıydı. Tek sorun kitabın yayınına izin verilip verilmeyeceÄŸiydi. Åžimdiyse her ÅŸey kitabın iyi satış yapmasına baÄŸlı, ama bu da benim deÄŸil yayıncıların endiÅŸesi. Buradaki sorun da ÅŸu: Kitabı çok beÄŸenebilirim, örneÄŸin kitabın çok satmayacağını bilirim, yayıncı bunu daha iyi biliyorsa neden yayınlasın ki? Åžimdi devir böyle. Ticaret adamlarını, pazar araÅŸtırmacılarını, yayıncıların çoÄŸunu edebiyatın baÅŸka bir yönü ilgilendiriyor. Televizyon dünyasının seyircilerine yaptığı gibi, yayıncılar da insanlara çirkin zevkler aşılıyorlar. Talep arzı deÄŸil de arz talebi doÄŸuruyor. Kitabın yayını için ortaya büyük paralar koymak gerektiÄŸinden, bu parayı neye yatıracağına da yayıncı karar veriyor. Bu beni ilgilendiren bir ÅŸey deÄŸil. Bu konularda öngörüde bulunmak da zor, örneÄŸin evvelki yıl hiç beklemediÄŸim bir ÅŸey oldu ve “Guguk KuÅŸu” nu tekrar basmaya karar verdiler. İlk çevirdiÄŸimde yaÅŸamımızla paralellikler buldukları için kimse yayınlamak istememiÅŸti. Kitap seçiminde hayli tutucuyum. Mistik, fantezi türü kitaplar, mesela Dan Brown çevirmek istemeyeceÄŸim kitaplar listesine girebilir. Klasik söylem içeren sıradan kitaplar kesinlikle iyi satış yapamaz. Bu yüzden benim kitabımın iyi gitmeyeceÄŸini çok iyi bilirim.

7- Çevirdikleriniz arasında en sevdiÄŸim diyebileceÄŸiniz bir kitap var mı?

Yok. Kitabı çevirmeye baÅŸladığında, çok büyük bir eser olmasa da seviyorsun. Ben çevirdiÄŸim tüm kitapları sevdim. Genelde çevirdiÄŸim kitapları dönüp yeniden okumuyorum, geriye sadece anılar kalıyor. Çok iyi kitaplar da vardı çevirmemi istedikleri arasında ama ben istediklerimi çevirdim. Åžimdilerde teklif edilenleri çevirmek zorunda kalabiliyoruz.

8- Pratikte en zorlandığınız olay?

Bu kitapla ilgili bir durum deÄŸil de daha çok insanın o anki durumuyla ilgili. Sherwood Anderson’un “Kasabamız” kitabıyla ne kadar çok uÄŸraÅŸtığımı hatırlıyorum. Kitapta çok fazla hikâye olmamasına raÄŸmen gerekli tonlamayı yakalayamadığım için çevirisi bir yıl sürdü. Aslında kitap son derece basit bir dille yazılmıştı fakat insanın metinle kiÅŸisel bir savaşı oluyor. Mesela Faulkner beni hiç yormadı, metin o kadar yoÄŸun ki sizi kendisi sürüklüyor. Anderson’da ise böyle bir durum söz konusu deÄŸil. Sakin, saf bir dili var. Bir de ÅŸu var tabi. Her ÅŸey çok kolay çevrildiÄŸinde bir ÅŸeylerin yolunda olmadığını düÅŸünüyorsun. Engebe olmalı, gerilmelisin. Sonuçta iyi bir iÅŸ çıksa da her ÅŸeyin kolay gitmesi beni korkutur. Her ÅŸeye raÄŸmen tüm gücünü ortaya koymalısın diye düÅŸünüyorum. Sanırım en zor diyebileceÄŸim Jim Harrison’un “İhtiras Rüzgârları” olabilir. Eserin altı sayfalık bir kısmı epik bir roman kadar yüklü. Bu yüzden bir cümleye çok fazla ÅŸey sığdırılmış, cümleler uzun olmamasına raÄŸmen. Lirizmden uzaklaÅŸmak için herhangi bir tonlamadan kaçınılmış. (İyi iÅŸitilen bir tonlama iÅŸi oldukça kolaylaÅŸtırır).

9- Pratikteki en öÄŸretici olay?

Öyle bir olay var. 1987’de Brodski’nin denemelerini derlemeye karar verdim. O sıralar Rusya’da ÅŸiirlerinden oluÅŸan bir seçki yayınlanmıştı ve çevirdiÄŸiniz yazarın dili bilmesi korkunç bir ÅŸey olduÄŸundan tecrübeli tercümanların hiçbiri çevirmeye yanaÅŸmadı. Sadece gençler razı olmuÅŸtu ve bir makale çevrilemeyince onu çevirmek de bana düÅŸtü. Çeviriyi Amerika’ya Brodski’ye götürdüklerinde birkaç kelimeyi düzeltip, “yüzünü ekÅŸitecek, ama olsun söyleyeyim, bu ses benim sesim deÄŸil” demiÅŸ. Ben de biliyorum onun sesi olmadığını. Onun daha uzak bir sesi var, örneÄŸin cümlelerin sonuna fiil koymayı ve ağır cümleler kurmayı çok sever. Onu taklit etmeye çalışmadım, çevirebildiÄŸim ölçüde çevirmeye çalıştım. Çünkü yazarı taklit etmeye kalktığında ne çevirmen çevirmen olur ne de yazar yazar. Öte yandan çevirdiÄŸimiz dildeki yazarlar da Brodski gibi bu dili biliyor olsalar, onlar da memnun olmazlardı diye düÅŸünüyorum.

10- En sık baÅŸvurduÄŸunuz üç kitap?

Öyle bir kitap yok.

11- Elinizin altında olan beÅŸ sözlük?

Galperin’in ve Mednikova’nin büyük İngilizce-Rusça sözlüÄŸü, Random House, Kunin’in
İngilizce-Rusça sözlüÄŸü, Phrasal Verbs (Longman), Aleksandrova’nın eÅŸanlamlı kelimeler sözlüÄŸü.

12- Genç meslektaÅŸlarınız için dilekleriniz? ÖÄŸrencilerinize tavsiyeler verir misiniz?

İdeal kalite için ne söylemeli bilmem ama bir çevirmene nelerin gerekli olduÄŸunu söyleyebilirim. Öncelikle çevirmen çeviri yaptığı dilin ülkesine sadece merak deÄŸil sevgi de beslemeli. Sonra anadilini çok iyi bilmeli,  çevirisi İngilizce kokmamalı. İçinde hep Rusçaya aykırı en ufak bir ÅŸeye bile müsamaha göstermeyen bir denetçi olmalı, her ÅŸey anlaşılır olsa da çeviriyi sentetik kılan öÄŸeler bulunabiliyor. Yani otokontrol çok sıkı olmalı. Çeviri uzun süre sandalyeden kalkmamayı gerektiren bir uÄŸraÅŸ olduÄŸundan sebat çok önemli tabi. Özgüven makul ölçülerde olmalı. Oldukça uzun süreliÄŸine çevreden soyutlanabilme yeteneÄŸine sahip olmalı, zaten kitapla temasa geçtiÄŸinde senden daha akıllı ve ilginç bir kiÅŸiyle muhatap oluyorsun. Yazarın yazdıklarını, ne kastettiÄŸini anlamak için ekstra bir zihin jimnastiÄŸi gerekiyor ve hayat tecrübesi. Bu sebeple hayli genç olanlar bu iÅŸi yapmamalı diye düÅŸünüyorum. Bir kere psikolojik olarak çeviriyi uÄŸraÅŸ edinen insanın hayatta bazı yollardan geçmesi ve çeviri yapabilecek olgunluÄŸa ulaÅŸması lazım. EÄŸer benzer ve yakın evrelerden geçmediysen sadece sözcükleri çevirmiÅŸ olursun. Kısaca olgun insanların uÄŸraşı bu.
ÖÄŸrencilerime bir öÄŸüt vermiyorum. Sadece cümlelerini düzeltebilirim. Çevirmek mi istiyorsun, çevir. El yatkınlığı elbette ÅŸart. Fakat ÅŸöyle bir ikilem söz konusu. Çevirmen geçinebilmek için çok seri çeviri yapmak zorunda, çoÄŸu kez de kalitesiz kitapları. Bu da yaratıcı damarı hayat boyu zedeleyebilecek birÅŸey. Bu yüzden ÅŸöyle bir uzlaÅŸma yolu bulmak ÅŸart. BaÅŸlangıç safhasında çeviri para kazanma aracı olarak görülmemeli. İyi bir kitapla baÅŸlamalı ve vargücünle çalışmalısın. Ancak bu öÄŸütle açlıktan ölünebileceÄŸini bildiÄŸim için bunu önermem  mümkün deÄŸil. Bununla beraber her ÅŸeyin bir zamanı olduÄŸunu ve eÄŸer çok acele edilirse insanın sınırlarını zorlayamayacağını anlamak lazım. Bu yüzden belirli bir zamana kadar tüm gerekli özellikleri oluÅŸturmalı. BilindiÄŸi üzere daha sonra profesyonel birinin yetiÅŸtirmesi gereken sayfa sayısı ve süre sorunu gibi sebeplerden bunlara ayıracak vakti olmuyor. Çeviriyi sevmek bunların hepsinden önce geliyor.

13- Son olarak çevirmenlik mesleÄŸi size ne verdi (ya da sizden ne aldı)?

Zevkli bir uÄŸraÅŸ ve bağımsızlık verdi. Çevremi ve etrafımdaki insanlarla iliÅŸkilerimi daraltmasını benden aldıkları arasında sayabilirim. Hep ikinci bir uÄŸraÅŸa harcadığımdan olsa gerek, bağımsız düÅŸünmemi sınırladı.

(SöyleÅŸi: “Profesyonele sekiz soru: Viktor Petroviç Golışev ile söyleÅŸi,” Köprüler: çevirmen dergisi, sayı 1(17), 2008, SöyleÅŸenler: E. Åžaralapova, A. Polyakova, çeviren: Hanife Çaylak. Resimler: T-link, İnostranka, Orwell-ru)

Golışev, kendisine adanmış olan 30 Eylül Çevirmenler Günü’nde konuÅŸuyor: “Çevirmenler öyle görünmez ki, birbirlerine bile görünmüyorlar!..” (Kaynak: T-Link)