İstanbul Üniversitesi Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalları’nın 8 ile 9 Aralık 2005 tarihinde düzenlediÄŸi Çevirmenler Forumu‘nun ilk oturumunda meslek birlikleri ve çeviri derneÄŸi temsilcilerinin konuÅŸmalarında ortak bir çatı altında birleÅŸmenin önemi vurgulandı. Telif eserleri yasası her ne kadar hak sahibini koruyorsa da, bu yasanın uygulamasının, bürokratlar tarafından yayımlanan yönetmelikler, tüzükler ve iç hizmet genelgeleriyle son derece zorlaÅŸtırıldığı belirtildi. Bakanlığın son önerisi doksan altı sayfa altındaki kitapların bandrol almaması doÄŸrultusundadır. Belirtilen sayfa adedi genelde ders kitaplarını kapsamaktadır. Baskı unsuru olmadan hükümetin harekete geçirilemeyeceÄŸini, bunun için de kesinlikle çevirmenlerin birleÅŸerek meslek birlikleri kurmaları önerisi getirildi.
Aynı günün ikinci oturumunda gerek konferans çevirmenleri, gerekse kitap çevirmenlerinin ayrı ayrı küçük gruplar halinde örgütlenmeyi yeÄŸledikleri gözlemlendi. Hukukçuların katıldığı “mesleki örgütlenmenin hukuksal boyutuna†yönelik üçüncü oturumda ise telif eserleri yasasında eser ve çeviriyi kapsayan iÅŸlenme (iÅŸleme) ve derleme eser maddelerinin aslında yoruma açık olduÄŸu, eser kavramının teknik çeviriyi de kapsayacak ÅŸekilde yorumlanmasının olanaklı olup olmadığı sorusuna tam bir açıklık getirilemedi. Bu oturumda AÄŸar batıda noter gibi yetkin mühürlü çevirmenler kurumunun Türkiye’de de oluÅŸturulması için bu yönde giriÅŸimlerin baÅŸlatılmasının gerekliliÄŸi üzerinde durdu.
Aynı gün İngilizce Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı öÄŸretim üyesi Betül Parlak‘ın önerisi üzerine genel deÄŸerlendirmede fikrini söylemek isteyen dinleyiciler söz alıp kürsüye çıktılar. Bu anlamda hukukçu, çevirmen, eÄŸitimci Turgut AÄŸar yeniden tek bir çatı altında örgütlenmenin önemini vurguladı.
İkinci günün üçüncü oturumunda Aslı Takanay “Film Çevirisi†üzerine yaptığı konuÅŸmada “bütün çevirmenlerin aslında aynı durumda olduÄŸunu” belirtti. Sabahki oturumun ilk konuÅŸmacısı profesyonel çevirmen Erkan Altınsoy da çevirmenlik mesleÄŸinin kabul görmesi için bu tür giriÅŸimlerin deÄŸiÅŸik açılardan deÄŸerlendirilmesinin gerekliliÄŸi üzerinde durdu. İlk oturumda Faruk Atabeyli’nin belirttiÄŸi gibi çevirmenler arası dayanışmanın gerçekleÅŸmemesi belki de teknik çevirmenlerin iÅŸlerinin yoÄŸunluÄŸundan ötürü kazançlarından memnun olmalarına baÄŸlıydı. Profesyonel çevirmen Yavuz Yener teknik çevirmenlik iÅŸinin ne denli meÅŸakkatli bir iÅŸ olduÄŸunu, uykusuz geçen gecelerde sürekli çeviri yapmaktan sosyal yaÅŸantısının dahi kalmadığını, saÄŸlığının ise gittikçe bozulduÄŸunu dile getirdi. Konferans çevirmeni, yayıncı OkÅŸan Atasoy’un da genelde konferans çevirmenlerinin ayrıcalıklı durumunu dışarıda bırakarak söylediÄŸi gibi, çevirmen hiçbir zaman emeÄŸinin karşılığını alamıyor ve hak ettiÄŸi miktarı kazanamıyordu. Yener teknik çevirmenlerin aldıkları ücrete yönelik çarpıcı bir örnek verdi. 1996’da çevirmen noterde yaptığı çeviri ücretinin dörtte üçünü alırken, 2005 yılında bu miktar dörtte birine düÅŸüyordu. Bugün noter tasdik için yaklaşık kırk milyon almakta, çevirmene ise sayfa başı on ile ondört milyon ödenmektedir. Osman Kaya piyasadaki çeviri iÅŸlerinin yetkin çevirmenler tarafından yapılması ve çevirmenliÄŸin bir meslek olarak kabul görmesi için, Batı’daki örneklerde olduÄŸu gibi iÅŸlevsel bir sınav sisteminin getirilmesi üzerinde durdu.
Son oturumun son konuÅŸmacısı Yayıncılar BirliÄŸi temsilcisi Kenan Kocatürk verdiÄŸi çarpıcı rakamlarla aslında, Takanay’ın “hepimiz aynı durumdayız†sözünün Türkiye’nin sosyo-ekonomik koÅŸullarında yayıncılar için de geçerliliÄŸini koruduÄŸu izlendi. Kendisi vergi kesintilerinin çevirmene verilen rakamı aşırı düÅŸük hale getirdiÄŸine örnek olarak bir hesap yaptı: yayınevinin çeviri kitap başına % 9 ile % 12 olarak ödendiÄŸini varsaydığımızda çevirmenin eline 4 milyar TL (4000 YTL) geçeceÄŸini, ancak bundan % 17 gelir vergisi ve % 18 katma deÄŸer vergisi kesildiÄŸinde, üç ya da dört aylık çalışmasının karşılığında ancak iki milyar yediyüz milyon TL (2700 YTL) alabileceÄŸini belirtti. Çevirmenlerin ortak bir dayanışma giriÅŸimiyle baskı unsuru oluÅŸturularak en azından gelir ve katma deÄŸer vergisi matrahlarının aÅŸağıya çekilebileceÄŸini söyleyen Kocatürk, yayıncılık dünyasının da zor ekonomik koÅŸullarda çalıştığına deÄŸindi: “Batıda yayıncıları besleyen ÅŸey kütüphanelerin kitap almasıdır, oysa Türkiye’de çoÄŸu çalışmayan 2.300 kütüphaneye geçen yıl ancak 47 yeni kitap girmiÅŸtir. Bu durumda yayıncı kazanamadığı parayı nasıl çevirmene verecektir. Okuma alışkanlığının kazanılmasına yönelik bir eÄŸitim programı geliÅŸtirilmediÄŸi sürece ve topyekun anlayış deÄŸiÅŸimi oluÅŸturulmadıktan sonra da bu durumun düzelmesinin zor olduÄŸu görülmektedir.â€
İstanbul Üniversitesi’nin düzenlediÄŸi ve Türkiye’nin her yerinden öÄŸretim üyelerinin, çeviri bölümü öÄŸrencilerinin, çevirmenlerin, yayınevlerinin ve çeviriyle ilgilenenlerin katıldığı bu toplantı çeviri mesleÄŸinin kabul görmesi açısından, ÅŸu anki toplumsal koÅŸullar dikkate alındığında iÅŸlevsel ve baÅŸarılı geçti. Bu mesleÄŸin kabul görmesi için çok daha paylaşımcı ve katılımcı olmalıyız.
Toplantıda konuÅŸulanları da deÄŸerlendirerek çevirmenlik mesleÄŸine kendi penceremden baktığımda ÅŸu sonuçlara varıyorum:
İstanbul Üniversitesi’nde verilen çeviri eÄŸitiminin çeviri eÄŸitimi veren diÄŸer bölümlerle ortak olan sorunlarının paylaşılması, çeviri eÄŸitiminin piyasa ile iliÅŸkilendirilmesi ve çevirmenin Türkiye’deki haklarının korunması için yaklaşık 15 yıldır çeÅŸitli giriÅŸimler yapılıyor. Bu giriÅŸimlerin son halkası bu iÅŸlevsel toplantı oldu.
Ancak asıl dayanak yasalardır ve bizim sorunlarımızı bilenler tarafından oluÅŸturulan uygulamaya yönelik mevzuatlar bulunmadığı sürece çevirmenlerin haklarının kavuÅŸması zor gözüküyor, ki bu toplantıdaki izlenimlerimden bazı grupların kendi baÅŸlarına daha baÅŸarılı olacaklarını düÅŸündükleri sonucunu çıkardım, oysa bu baÅŸarı kısa süreli bir baÅŸarı olacaktır, uzun vadede ancak bir çatı altında toplanabilirsek belki Almanya ve buna benzer ülkelerdeki gibi düzenlemelerle çevirmenlerin haklarını korumak mümkün olacaktır. Bu baÄŸlamda çevirmen kimliÄŸinin tanımı da önem kazanıyor diye düÅŸünüyorum. Çevirmen her türlü çeviri iÅŸini kotaran kimse deÄŸil midir? Gerçekten ben salt kitap çeviriyorum deme lüksüne sahip miyiz? Yazılı çeviri yapan, hiç mi sözlü çeviri yapmaz, ya da sözlü çeviri yapan hiç mi yazılı çeviri yapmaz? Çevirmen aslında bir kültür uzmanı deÄŸil midir? Bu durumda diliçi çeviri de onun görevlerinden biridir. Altınsoy’un dediklerinden yola çıkarak dağı her açıdan kuÅŸatabilirsek, aslında çevirmen kimliÄŸinin doÄŸasının bu kimliÄŸin çeÅŸitliliÄŸinde bulunduÄŸunu görürüz. Alaylı olsun okullu olsun, yetkin çevirmen farklılığı olan kiÅŸidir, o duyarlıdır, antenleri hep açıktır, kültür yelpazesi çok geniÅŸtir ve kendini sürekli geliÅŸtirmek zorunda olduÄŸunun bilincindedir; araÅŸtırma için yöntemler geliÅŸtirmiÅŸtir, çeviri iÅŸini rastlantıya bırakmaz. Peki, durum buysa neden çevirmenin yaptığı çeviriyi hiçbir dil bilmeyen noter onaylamaktadır?
Vermeer, İstanbul Üniversitesi’nde yaptığı bir toplantıda “aslında ortak bir mantık yoktur†demiÅŸti. Evet, ortak mantık yok, hele hukukun özel kiÅŸilerin mantığına uyarlanan mantığı hiç yok; hukuk kuralları güç odaklarının dayattığı, toplumsal ortak geçerliÄŸe sahip, kısmen geleneklere dayanan, kısmen de (öncelikle Türkiye’ye baÅŸka bir kültürün ürünü olarak çeviri yoluyla alındığı için) kültürel bütünlüÄŸü bozan ya da yerel kültür tarafından yanlış alımlanarak yorumlanan kurallar bütünüdür ve uygulama aÅŸamasında, yazılı hukuk kurallarının her kültürde deÄŸiÅŸik uygulanması olanaklıdır.
Telif Eserleri Yasası ve Almanya ÖrneÄŸi
Türkiye Cumhuriyeti’nde telif eserleri yasası ellili yıllarda Atatürk’ün Türkiye’ye davet ettiÄŸi, İstanbul Üniversitesi’nin Hukuk Fakültesine ve Ankara’nın Hukuk Fakültelerine büyük emeÄŸi geçen Ernst Hirsch‘in (Hirsch 1997: 372-374) giriÅŸimleriyle, 1941’de hazırlanmaya baÅŸlanmış ve 1952’de yürürlüÄŸe girmiÅŸ, daha sonra da defalarca deÄŸiÅŸtirilmiÅŸtir. Toplantıdaki izlenimlerden telif eserlerin sanki salt yazınsal eserleri kapsadığı ve teknik çeviriyi içermediÄŸi sonucu doÄŸmuÅŸtur. Oysa aÅŸağıda çıkarılan maddeler Elif Daldeniz’in de dediÄŸi gibi yoruma açıktır. Biz ÅŸu anda ortak bir çatı altında birleÅŸerek bu yorumu alabildiÄŸine geniÅŸ tutabilirsek, bu yorumun içine teknik çeviri de dahil olabilir, ki buradan hareketle belki Almanya’daki örneklerinde olduÄŸu gibi yönetmeliklerle çeviri baÄŸlamında yetki noterden alınıp hak sahibi çevirmene devir edilebilir. Almanya’da da çevirmene iliÅŸkin düzenlemeler HUMK, CUMK ve BilirkiÅŸiler Yasası içindedir, ancak her eyaletin yetkin yeminli çevirmenlik mesleÄŸine yönelik yönetmelikleri bulunmaktadır. Bu unvanı elde etmek için belirli koÅŸulların yerine getirilmesi gerekmektedir. Çevirmene verilen ücretler ise belirli sürelerle mahkemeler tarafından düzenlenir. Åžu anda Hessen Eyalet Mahkemesi tarafından takdir edilen çevirmen saat ücreti 50,– Euro civarındadır, ki düzenlemelere göre bu süreye yolda geçen süre de dahildir ve her baÅŸlayan saat tam saat sayılır. Bu durumda on beÅŸ dakika çeviri yapıldığında ve geliÅŸ gidiÅŸ bir saat sürdüÄŸü varsayıldığında iki saat ücreti alınır. Yani 100 Euro + yol parası + KDV. Åžive konuÅŸuluyorsa, Cumartesi, Pazar ya da mesai dışı saatlerde çeviri yapılıyorsa bu miktar % 10’dan baÅŸlamak üzere artar. Mahkemede ücret belgesinde saat ücretini hakim takdir eder, adliye memuru hesaplar ve ücret derhal çevirmene ödenir. Poliste yapılan çevirilerde ücret kağıdını çevirmen doldurur, miktar kısa bir süre sonra çevirmene havale edilir. Yazılı çevirilerde de çevirinin tesliminden en geç iki hafta içinde miktar çevirmenin hesabına havale edilir.
Yazılı çeviri için satır ücreti alınır, bir satırda yaklaşık elli vuruÅŸ vardır. Hessen Eyaleti’nde satır başına yaklaşık 1.80 Euro alınır. Bu miktar çevirinin zorluÄŸuna orantılı olarak artar. BroÅŸür gibi çoÄŸaltılacak bir metinde bu miktar dört misli artabilir. Çevirmen teslim ettiÄŸi iÅŸ için malzeme masrafı da talep eder, bu sayfa başına 1,- Eurodur genelde; onbeÅŸ sayfa çeviri yapıldıysa, çeviri ücreti artı 15 Euro talep etme hakkı doÄŸar, buna posta masrafları da eklenir.
Sonuçta çevirmenin hakları yönetmeliklerle çevirmenin emeÄŸi korunarak son ayrıntısına kadar düzenlenmiÅŸtir.
Ülkemizde iyi niyetlilik çerçevesinde telif eserleri yasasının bütün çeviri ürünlerini kapsadığını varsaysak da, Edisam’dan TuÄŸrul BaÅŸoÄŸlu’nun da belirttiÄŸi gibi sayısız yönetmelik, tüzük ve iç hizmet tebliÄŸiyle, bu durum uygulanamaz hale gelmektedir. Ya da mahkemede hakkımızı ararken yıllarca kaybedeceÄŸimiz zamanı ve yıpranacak sinirlerimizi düÅŸünerek mahkemeye baÅŸvurmaktan korkarız.
Gönül ister ki bir çatı altında toplanmak mümkün olsun da tam da uyum yasalarının ve Avrupa müktebesatının önem kazandığı bu tarihlerde, biz de özel bir baskı unsuru oluÅŸturup hak ettiÄŸimiz yasaları meclisten geçirebilelim. Bu ütopik düÅŸünce bir yana, en azından eser kavramının tanımından yola çıkarak örneÄŸin film çevirileri için film jeneriklerinde çevirmenlerin adlarını yazdırabilecek davalar kazanmak ve bizim haklarımızı koruyan yönetmelikler çıkartmak önemli olur diye düÅŸünüyorum.
Türkiye’ye döndüÄŸüm 1986 yılından bu yana, hayalim Türkiye’deki yetkin çevirmenlerin de Almanya’daki meslektaÅŸları ile aynı haklara sahip olmaları. 1999’da Çeviri DerneÄŸi’nin kurucu üyesi olduÄŸumda bu düÅŸünceyi yaÅŸama geçirmeyi ümit ediyordum. Åžimdi biliyorum ki, toplumsal koÅŸullar olgunlaÅŸmadan, yetkin çevirmenler arasında çaÄŸdaÅŸ bir bilinçlenme ve farkındalık süreci yaÅŸanmadan çevirmenlik mesleÄŸine yönelik çaÄŸdaÅŸ düzenlemeler getirilmesi son derece zor. Büyük bir özveriyle birlik ve beraberlik içinde hareket etmezsek çevirmenlik mesleÄŸinin Türkiye’de hak ettiÄŸi düzenlemelere kavuÅŸacağına inanmıyorum. Ancak paylaşımı ve özverili bir yaklaşımla, dernek ya da meslek birliÄŸi üyeleriyle dayanışma içinde bulunarak belki önümüzdeki on yılda iyi bir yere varılabileceÄŸini düÅŸünüyorum.
EK I) Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nunun çevirmenleri ilgilendiren birkaç maddesi :
“TANIMLAR MADDE l/B – (Ek madde: 21.02.2001 – 4630 s. Y. m. 2) Bu Kanunda geçen tanımlardan:
a) Eser: Sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsullerini,
(l) b) Eser sahibi: Eseri meydana getiren “…” kiÅŸiyi, (1)- (03.03.2004-5101 s. Y. m.28) ile, bentte yer alan “gerçek” ibaresi, Yürürlükten kaldırılmıştır.
c) İşlenme eser: DiÄŸer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilip de bu esere nispetle müstakil olmayan ve iÅŸleyenin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat mahsullerini,
d) Derleme eser: Özgün eser üzerindeki haklar saklı kalmak kaydıyla, ansiklopediler ve antolojiler gibi muhtevası seçme ve düzenlemelerden oluÅŸan ve bir düÅŸünce yaratıcılığı sonucu olan eseri ..
İŞLENMELER VE DERLEMELER
(l)MADDE 6 – DiÄŸer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilip de bu esere nispetle müstakil olmayan ve aÅŸağıda baÅŸlıcaları yazılı fikir ve sanat mahsulleri iÅŸlenmedir:
1. Tercümeler;
2. Roman, hikâye, ÅŸiir ve tiyatro piyesi gibi eserlerden birinin bu sayılan nevilerden bir baÅŸkasına çevrilmesi …â€
EK II) Ernst E. Hirsch’ten:
“ …. Milli EÄŸitim Bakanlığının isteÄŸi ve İstanbul hukuk Fakültesinin de talimatı üzerine, 1941’de etraflı bir Telif Hakları Kanunu Taslağı hazırlamış, Bakanlığa teslim etmiÅŸ ve İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi dergisinde de yayınlamıştım.†(s. 372)
“Daha sonra ancak 1948’de bana yeniden baÅŸvurdular. Bu kez talep Milli EÄŸitim Bakanlığından deÄŸil, Adalet Bakanlığı’ndan geliyordu. Bu talebe yol açan neden, muhtemelen, dünyaca ünlü Türk kadın yazar Halide Edip Adıvar’ın 116 Haziran 1948 tarihli Cumhuriyet Gazetesi’nde çıkan yazısıydı. Bayan Adıvar, telif hakkının korunmasını ve yabancı dilden kitap çevirme özgürlüÄŸünün sınırlandırılmasını saÄŸlayacak yeni bir kanun talep ediyordu.†(s. 374)
“Kanun, 5 Aralık 1951’de kabul edildiÄŸi ve 1 Ocak 1952’de yürürlüÄŸe girdiÄŸi halde, yukarıda sözünü ettiÄŸim bu meslek birliklerinin kurulmasına iliÅŸkin hüküm, kağıt üzerinde, ölü bir harf yığınından ibaret kaldı. ÖÄŸrendiÄŸim kadarı ile, Türk yazarları bir araya gelerek 1978 yılında ekonomik menfaatlerinin konunmasını amaçlayan bu tür bir meslek birliÄŸi kurma yönünde adımlar atmışlar. Fakat, örnek tüzük vb. biçiminde herhangi bir pozitif sonuç, henüz benim elime geçmiÅŸ deÄŸil (Nisan 1980).†(s. 373)
“Komisyon görüÅŸmeleri sırasında, tercüme hakkı konusunda öngörülen hükümleri kabul ettirmem güç olmadı. Türkiye’de tercüme hakkının geliÅŸmesi konusunda, 31 Ekim 1939 tarihinde verdigim konferanstan (bkz. 1. bölüm, 5/IV) bu yana on yıldan fazla zaman geçmiÅŸti. Türk toplumunun Atatürk’ün gösterdiÄŸi çaÄŸdaÅŸ medeniyet seviyesine ulaÅŸma hedefine ancak – amiyane deyimiyle – ‘Fikri mülkiyet alanındaki hırsızlıklar’ın kanunla yasaklanması, ya da en azından çok sınırlı ÅŸekilde mümkün olabilmesi halinde eriÅŸebileceÄŸi ve dünya kamuoyuna bunan inandırabileceÄŸi ÅŸeklideki tezime, pek çok saygın yazar ve bilim adamı katılmıştı. Dolayısıyla, Yeni Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’yla birlikte, Bern Konvansiyonu’nun 1948 tarihinde deÄŸiÅŸtirilen Brüksel metnine katılmamız hakkındaki kanunun da, parlamentodan geçmesi gerekiyordu. Bunun için Türk parlamentosu, 28 Mayıs 1951 tarihli kanunla Türk hükümetine, 1 Ocak 1952’den itibaren geçerli olmak kaydıyla Bern Konvansiyonu’nun 1948 tarihli Brüksel metnine katılma yetkisi verdi. Bu konudaki tek sınırlama, Türkiye dışında yayınlanmış olan eserleri tercüme hakkının, sadece 1886 tarihli Konvansiyonun Paris metinin 5’inci maddesinde öngörülen 10 yıllık kısa bir süre ile konumaları idi. Öte yandan, yurt içinde Türkçe’den baÅŸka bir dilde ilk kez yayınlanan bilim ve ebeyit eserlerinin tercümesi konusundaki koruma süresi de, aynı ÅŸekilde yayımlarından itibaren 10 yıllık süre ile sınırlandırıldı. Böylece bu süre dolduktan sonra Türkçeye tercüme – ama yalnızca Türkçeye tercüme – serbest bırakılmış oldu. Yetki kanunu çıktı ve Bern Konvansiyonu’nun Brüksel metni, Türkçe tercümesi ile birlikte resmen yayınlandı. Konvansiyon metninin Türkçe tercümesini yapmayı ben üzerime almıştım, bu sebeple tercümenin sorumluluÄŸu bana aittir. Bern Bürosunun ‘Droit d’Auteur’ dergisinde (yıl 1951, s. 133-134) ilan ettiÄŸi gibi Türkiye, 1948 Bürksel SözleÅŸmemesinin üyesi olmuÅŸtu, bu üyelik 1 Ocak 1952 tarihinden itibaren geçerliydi.â€
“Türk Fikir ve Sanat Eserleri Kanununu kabulü ve aynı tarihte yürürlüÄŸe girmesiyle, en büyük giriÅŸimlerinden biri gerçekleÅŸmiÅŸtir.†(s. 374/375)
Ernst E. Hirsch, Anılarım: Kaiser Dönemi, Weimar Cumhuriyeti, Atatürk Ülkesi, Çev: Fatma Suphi, TÜBİTAK, 1997.




