ÇEFOR’da gerçekten de uzun zaman yankı bırakacak konuÅŸmalar yapıldı. Bunlardan biri bana özellikle ilgi çekici geldi, çünkü haklı yanları olan ama uygulamada çok farklı sonuçlar doÄŸurabilecek bir konuÅŸmaydı.

Yayıncılar BirliÄŸi adına konuÅŸan Literatür Yayınevi genel yayın yönetmeni Kenan Kocatürk, üç temel nokta üzerinde özellikle durdu: korsan yayınlar, kütüphaneler ve çevirmenlerden yapılan vergi kesintileri. Korsan yayının sektörü büyük zarara uÄŸrattığını, ister popüler edebiyatın korsan basım yoluyla çoÄŸaltması olsun, ister ders kitaplarının fotokopi yoluyla çoÄŸaltılması olsun, bunların hem ekonomik hem de entelektüel korsanlık olduÄŸunu söyledi. Fotokopi yoluyla çoÄŸaltılan yabancı ders kitaplarının çoÄŸaltılma bahanesinin yüksek fiyatlar olduÄŸunu, ama bu yüksek fiyatların yabancı yayıncı tarafından yazarın entelektüel sermayesi göz önünde bulundurularak konduÄŸunu söyledi. Ardından yurtdışındaki yayınevlerinin yayınlarının baÅŸlıca alıcısının kütüphaneler olduÄŸunu, kütüphanelerin alımlarıyla yayınevlerinin maliyetlerini karşılayabildiÄŸini, ülkemizdeyse kütüphanelerin atıl durduÄŸunu, yıllık alımlarının çok düÅŸük (50 baÅŸlık civarında) olduÄŸunu söyledi. Üçüncü olarak da, kendi yayınevinden bir örnek vererek, Almancadan, içinde İspanyolca ve Fransızca (çeviri gerektiren) dipnotların da yer aldığı bir sosyal bilim kitabını çevirttiÄŸini, bunu için çevirmene vereceÄŸi ücretten yapılacak vergi kesintilerinden sonra çevirmenin eline geçen ücretin gülünç bir rakam halini aldığını söyledi.

Kanımca, burada haklı savlar var, fakat aşırı yorum ve sonuçlara yol açabilirler. Birincisi, korsan yayının savunulacak bir yanı yok, fakat Türkçe yayınların korsan çoÄŸaltılmasının önüne geçmek üzere çeÅŸitli giriÅŸimlerde bulunuluyor: bandrol uygulanıyor, kitap fiyatlarının ucuzlatılması deneniyor.. BaÅŸka yollar da aranacaktır ve bunun önüne, her sektörde olduÄŸu gibi (sonuçta peynirin de, dvdçaların da korsanı var) geçilmeye çalışılacaktır. Yabancı ders kitapları konusuysa, bu kitaplar Türkiye’de basılmadığı sürece yayıncılar birliÄŸini ilgilendirmez gibi geliyor bana, sadece bunların ithalatçılarını ya da onları temsil eden bir ajansı ilgilendirir.

Kütüphaneler konusu, bu açıdan ilginç bir konu. Gerçekten de Türkiye’de kamusal kütüphane sistemi insanı aÄŸlatacak kadar kötü bir noktada. ÖÄŸretmenlerin çeÅŸitli illere, ilçelere gönderilmesi konu ediliyor, ama bu illerde, ilçelerde öÄŸrencilerin yararlanacağı kütüphaneler var mı, çalışıyorlar mı konu bile edilmiyor. (Büyük olasılıkla, yakın bir gelecekte bunun keskin bir çözümünün internet olduÄŸu öne sürülecek ve bütün buralara internet baÄŸlantısı saÄŸlanacak. Bu da internet üzerindeki Türkçe kaynakları, kültürel yabancılaÅŸmayı gündeme getiren ayrı bir sorun.) Kütüphane konusu bu yüzden iki yönlü bir konu, iÅŸlerliklerini kaybetmiÅŸ durumdalar ve bunlara yeterince yayın alınmıyor. Fakat bunların canlandırılması ve yayınevlerinden yayın almaları konusu üzerinde düÅŸünmek gerek. Mevcut yayıncılık sistemi büyük oranda çeviri yayınlara yer veriyor, kamusal kütüphaneler kitap alımı yaptıklarında bu yayıncılık piyasasının içinden özel bir deÄŸerlendirme yapmak durumunda kalıyor. GeliÅŸmiÅŸ ülkelerde çeviri özel bir alan olduÄŸu ve yayıncılık büyük oranda telif eserle yapıldığı için, bu tamamıyla bize özgü bir sorun. Kamusal kütüphane, yayıncının giriÅŸim riski alarak çevirip yayınlattığı bir kitabı ülke çapında özel bir dağıtıma sokacak. Neden? Çeviri kitap, sonuçta çevrildiÄŸi dildeki kitapla, yani telif kitapla aynı oranda bir yatırım gerektirmiyor. Çeviri yayınlayan yayıncı, büyük ölçüde özgün dildeki yayıncının yatırımına ortak oluyor, onun yayınının sonucu olan tanıtımlardan, eleÅŸtiri yazılarından yararlanıyor. Özellikle de yayınladığı telif ve çeviri eserler içinde, çeviri eserler oran olarak baskınsa ona bir tür aracı kurum olarak bakmak bile mümkün. Bu gibi nedenlerle, kamusal bir kurum olan kütüphanenin çeviri yayınları almakla kamusal hizmet yapmış olup olmayacağı, seçim sırasında hangi ölçütleri benimseyeceÄŸi, üzerinde dikkatle durmayı gerektiren konular haline geliyor. Kütüphanecilik sistemi, kendi araÅŸtırmacı ve yazarlarını destekleyen, büyük oranda telif eserlerin yayınlandığı, yayıncıların kendi gündemlerini yarattığı toplumlarda saÄŸlıklı iÅŸliyor belki (Library of Congress bunun bir örneÄŸi sayılabilir), fakat kültürel olarak bağımlı olan toplumlarda nasıl iÅŸlediÄŸi üzerinde bir düÅŸünmek anlamlı olabilir. (Köktenci bir tavırla, kütüphanelerin çeviri eserleri deÄŸil, özgün eserleri almasının daha doÄŸru olacağı bile söylenebilir: Hegel’in Hukuk Felsefesi‘nin özgün metni neden sadece Türkiye’de Goethe Enstitüsü‘nde bulunsun, neden Iris Murdoch’ı kendi dilinden okumak için British Council‘a gidilsin? Üstelik sadece büyük ÅŸehirlerden bahsediyoruz.) Yalnız yanlış anlaşılmasın: çeviri eserlerin kütüphanelere alınmasının yanlış olduÄŸunu deÄŸil, kamusal kütüphanelerin baÅŸlıca iÅŸlevinin temel eserleri ve bu eserlerin çevirilerini bünyesinde bulundurmak olduÄŸunu düÅŸünüyorum; yayınlanan her kitabı bünyesinde bulundurmak ikincil bir iÅŸlev olsa gerek. Kütüphanelere kitap alımının ölçütü yayıncılara destek olmak deÄŸil, bu yayınların telif ya da çeviri temel yayın olması olabilir ancak, bence.

Bu açıdan çevirmenlere ödenen ücretlerin düÅŸük olmasını vergilerle iliÅŸkilendirmek de, yeterince anlamlı olmuyor. Çünkü korsan yayıncılığın bir ayağı sahte baskılarsa, bir ayağı da gizli baskılar: yayınevlerinin yayınladıkları kitapları hangi sayıda bastıklarının saÄŸlıklı bir denetimi yok. Çevirmenle yaptığı sözleÅŸmede 1000 adet basacağını söyleyen yayınevi 2000 ya da 10000 adet basabilir. Bandrol ve benzeri uygulamaların yeterli denetim saÄŸlayamadığı ortada (ÇEFOR’da buna birçok kez deÄŸinildi). İkincisi ve daha da önemlisi, çevirinin ağırlıklı olduÄŸu bir ortamda, çevirmen telif eser sahibi rolündedir. Yabancı kitapların fiyatlarının yüksek olması yazarın entelektüel sermayesiyle açıklanabiliyorsa, çeviri kitapların fiyatları hesaplanırken çevirmenin entelektüel sermayesi de bu hesaba katılabilir. Çevirmenin aldığı ücret deÄŸil, bu ücretin hesaplanma biçimi gülünç aslında: çevirmenin ücreti kitabın satış fiyatı üzerinden hesaplanmamalıdır, tam tersi olmalı, kitabın satış fiyatı çevirmenin ücreti üzerinden hesaplanmalıdır. Sonuçta çevirmen bir makine deÄŸil. (Üstelik bu noktada, çevirmenin makine olarak görüldüÄŸünün açık bir örneÄŸinin sözleÅŸmelere yeni giren bir maddede yer aldığını hatırlamak gerek: yayınevleri artık çevirilerin elektronik ortamda teslim edilmesini ÅŸart koÅŸuyor. Oysa bu iÅŸlem daha önce, ayrı bir dizgi maliyeti olarak kendi sorumlulukları arasındaydı. Çevirmene çalışma koÅŸulunu –yani makineyle birlikte çalışmasını- dayatarak onu makineleÅŸtirdiklerini söylemek yanlış mı olur?)

Sonuçta, bence Kenan Kocatürk’ün dikkat çektiÄŸi noktaların gelecekte çok ilginç tartışmalara yol açacağı ortada. Bu çerçevede yapılanan birlik ve örgütlerin olumlu mu, yoksa olumsuz mu sonuçlara yol açacağını özenle düÅŸünmek gerek. Kütüphanelerin canlanması gerekiyor, ama kamusal kurumlara özel giriÅŸimleri belirsiz ölçütlerle desteklemeyi önermek doÄŸru mu; yayıncılığın büyümesi ve daha çok telif kitap yayınlayabilmesi gerekiyor, ama yayıncıların çeviriyi bundan kaçınmanın bir yolu gibi kullanması da sona ermeli; çevirmenlerin daha yüksek ücretler alması gerekiyor ve bunun aması yok. Bütün bunlar eÅŸgüdümlü olarak nasıl gerçekleÅŸir, bunu söylemek zor. Ama yayıncılık sektörü küresel aÄŸa girmek istiyorsa, bunu yapmak zorunda.

Resimler: Dalyan, Eylül 2005. İlk resim Dalyan’daki kütüphanenin ön cephe resmi. Kütüphaneyi görür görmez merakla kapısına koÅŸturdum, fakat ikinci resimde görüldüÄŸü üzere, elbiseler ve hurdalarla kapatılmıştı. Caretta Caretta’ların yaÅŸama alanı olmasıyla ünlenen bu güzel ve ilginç ilçede, bir kitapçı da bulamadım. İki dükkanda ikinci el yabancı kitap satışı yapılıyordu, ayrıca bazı gazete bayiilerinde yabancı dergiler de vardı. Bakkalından minibüs ÅŸoförüne dek yerli halkın neredeyse hepsi, orada yıllardır yabancıların yerleÅŸmiÅŸ ve yaşıyor olmasından olacak, çeÅŸitli yabancı dilleri konuÅŸabiliyordu. Üçüncü resim bu durumu hatırlatan bir resim.