Çeviribilimci Prof. Dr. Hans Vermeer, bugün İstanbul Üniversitesi’nde, Hieronymus ve Novalis‘in çeviri yaklaşımlarından yola çıkarak çeviri kavramının tarihselliÄŸini ele alan bir seminer verdi. Doç. Dr. Alev Bulut, Doç. Dr. Sâkine Eruz ve AraÅŸtırma Görevlisi Rana Kahraman’ın giriÅŸimleriyle düzenlenen bu seminerde Vermeer, söze tarih kavramının içeriÄŸini sorgulayarak baÅŸladı. Tarihin öyküselliÄŸi ve modern tarih anlayışımızın yeniliÄŸi üzerinde duran Vermeer, çevirmenin kavramların öyküsünü, tarihsel arka planını bilmesinin önemli olduÄŸuna dikkat çekerek İsa’nın çoban olmasını yorumladı:

“Hz. İsa’nın vefatından 70 yıl sondra Lucas isimli bir doktor oturup Hz. İsa’nın doÄŸumunu kaleme alır. İlk kez bu öyküde Hz. İsa için ‘çoban’ kavramı kullanılır. Evet, bugün biz ‘çoban’ dendiÄŸinde ne kastedildiÄŸini anlıyoruz, ancak acaba arka planını da anlıyor muyuz? Zaman içinde ilkin koyun güden kiÅŸi anlamını içeren bu kavram, daha sonra develeri ve sekiz yüzyıl sonra da atları gütmek için kullanılıyor. Kavramın arkasında yatan nedir? Almanca’da ‘gütmek’ ile çevirebileceÄŸimiz çobanın söz öbeklerinden olan ‘hüten’ kavramı ‘korumak’ anlamında da kullanılır, çoban bir tür öncüdür, yanındakileri korumakla yükümlü bir yol gösterici. O tarihlete koyunların insanların bütün mal varlığı olduÄŸu düÅŸünülürse bu mesleÄŸin ne denli önemli olduÄŸu belki anlaşılır. Etinden, sütünden yararlanılıyor, yünü eÄŸriliyor, giysiler yapılıyor ve bu hayvanlar insanların hayatta kalmasını saÄŸlıyor. Aynı durum deve çobanı için de geçerlidir, bu çoban da develeri her ÅŸeyden ve herkesten korumak durumundadır. Peki, kavram Almanya’da, Saksoncada neden 800 yıl sonra karşımıza ‘at çobanı’ olarak çıkıyor? O tarihlerdeki sosyo-ekonomik oluÅŸumları göz önünde bulunduralım, feodal beylikler hakim ve bu beyliklerin kuvveti sahip oldukları binek hayvanlarıyla da ölçülüyor. Bir beylikten diÄŸer beyliÄŸe ulaÅŸmak, ya da bir yerden bir yere gitmek için bu atlara gereksinim var, bu durumda atları güden çoban önemli bir kiÅŸi, akıllı, kuvvetli ve cesur. Bunun karşılığı kavram olarak ‘mari-skalk’ (at bakıcısı). Günümüz diline baktığımızda bu kavramın ‘Marschall’ (mareÅŸal) olarak karşımıza çıktığını görüyoruz. Sonuçta bu kavramın tarihle ilgisi yoktur, arka planı fazla düÅŸünülmeden birebir alınmış bir kavramdır, çevirisi dahi yapılmamıştır.

DiÄŸer yandan Hataylı Hieronymus (St. Gerome). Hieronymus’un en tanınmış sözü çeviri sözcüÄŸü sözcüÄŸüne deÄŸil, anlama göre yapılmalıdır (non verbum e verbo, sed sensum de senso) sözüdür herhalde. Bu sözden gerçekten de Hieronymus’un anlama göre çeviri yaptığını mı anlamalıyız? Bu soruyu ÅŸöyle yanıtlamaya çalışayım, o zamanda anlama göre yapılan çeviri, kelimelerin diÄŸer dildeki karşılığını seçmek demekti. Kelimesi kelimesine yapılan çeviri ise aslında sesbirimlerin diÄŸer dildeki karşılığı birebir verilerek yapılan çeviriydi. Bu durumda bu kavramları biz bugünkü anlamında kullanamayız.”

Çevirinin kültürler arası bir eylem olduÄŸuna dikkat çeken Vermeer, Türkçede ölen birinin ardından söylenen “sizlere ömür” deyiÅŸinin Almancada karşılığı olmadığına, bu dilde ancak “anneannem öldü” diyebileceÄŸimizi, hatta “Caddede bir sürü kedi vardı” cümlesinin bile Almancada karşılığı bulunmadığını, çünkü Almanya’da kedilerin sokakta gezmesinin doÄŸal bir durum olmadığını söyleyerek konuÅŸmasını renklendirdi.

Seminerin sonunda Hieronymus’la ilgili olarak yöneltilen bir soruya yanıt verirken, İncil çevirilerinde Babil hikayesinin yanlış yorumlandığına dikkat çekti:

“İncil’deki Babil Kulesi efsanesini hepiniz biliyorsunuz, Tanrı insanlara kızıyor, neden bu denli yüksek bir kule yapıyorlar diye. Oysa Tanrı, kulu çalışkansa kendi kuluna neden kızsın ki? Burada önemli olan bir sözcük vardır, İbranice ‘balal,’ yani ‘confuse’ (aklını karıştırmak) ve ‘mix’ (birbirine karıştırmak) anlamlarını karşılayan bir sözcük. Çeviri sürecinde İbranice’deki bu ‘balal’ sözcüÄŸü dikkate alınmadığında ÅŸöyle bir yorum ortaya çıkıyor: ‘Tanrı insanlara kızarak, onların ayrı dilleri konuÅŸarak dünyanın dört bir yanına dağılmalarına neden oluyor’, oysa bu kelime dikkate alınacak olursa, baÅŸka bir yorum çıkar: ‘Tanrı bu denli çalışkan kullarını görünce, onları dört bir yana dağıtarak her yerde bu tür ÅŸehirler inÅŸa etmelerini istiyor.’”

Vermeer’in Almanca ve İngilizce olarak gerçekleÅŸtirdiÄŸi bu seminerin çevirmenliÄŸini genç çevirmen adayları yaptı.