Cumhuriyet Kitap, Sayı: 841’de Süha SertabiboÄŸlu’na ait hayret uyandırıcı bir yazı yayınlandı. Hayret uyandırıcı olan ÅŸey yazıda söylenenler deÄŸil, bana göre, yayınlanmış olmasıydı. SertabiboÄŸlu, bazı kült kitapların çevirmeni; ilk çevirisi Dune dizisindendi, Arzu TaÅŸçıoÄŸlu ve Deniz Vural’ın çevirisiyle yayınlanan Dune dizisinin ilk üç kitabı çevirisiyle büyük beÄŸeni toplamış, çevirmenlerin yayınevini sözleÅŸme ihlali yüzünden mahkemeye vermesinin ardından dizinin daha sonraki kitaplarını da SertabiboÄŸlu çevirmiÅŸti; Zen ve Motorsiklet Bakım Sanatı‘nın, John Ballard, İvan İllich, Kierkegaard’dan çevirilerin ardından Lawrence Norfolk’un Papanın Gergedanı adlı, cüsseli kitabını çevirdi. Çevirisi riskli kitaplar çevirdiÄŸi için çeviri hakkında bir ÅŸey söylemesi gereken çevirmenlerden yani, fakat bu yazıda, çevirilerinin yeterince incelenmemiÅŸ olmasından dolayı artık bunalmış olduÄŸu izlenimine kapıldım ben. Yazıda öne sürdüÄŸü birçok ÅŸeyde deÄŸil, ama bu nedenle bunalmakta, bence gerçekten haklıdır. SertabiboÄŸlu’nun çevirileri de incelenmelidir. Ama bu arada “Kim çevirmiÅŸ ulan bunu?” ifadesini olaÄŸanlaÅŸtıran ve Türkçe’de yapılmış bunca çeviri tartışmasının ardından Can Yücel çevirilerini “garabet” olarak niteleyen bir yazının yayınlanabilmesini kaygı verici bulmak da gerekir. Neden artık çevirmenler, iyi/kötü çevirmen ayrımı yapmayı, çevirmenleri incitmeyi mesleki öncelik sayıyorlar? Yazıda yazılmış olanlar üzerine çok ÅŸey söylemek istemiyorum, sadece Türk okurunun okuma zevkinin kötü çevirmenler yüzünden Türk edebiyatına mahkum kaldığı düÅŸüncesi karşısında dudağımın uçukladığını söyleyeceÄŸim: Türk edebiyatının mahkum kalınacak kadar kötü bir edebiyat olmaması bir yana, ekonomi ve ticaret bilgisinden uzak, tuhaf bir ifade bu; çevirmenler yayınevlerinden bağımsız sermayeleriyle kitap yayınlayıp dağıtmaya ne zaman baÅŸladı? Aldığınız araba kaza yapınca, onun tasarımcı ya da mühendisini mi suçluyorsunuz?

Çeviri ve Çevirmenlik Üzerine Tezler / Süha SertabiboÄŸlu

Çeviri bize dünyayı gösteren bir pencereye, çevirmense bu pencerenin camına benzetilebilir. Çevirmen kötü bir kitabı iyi hale getiremez, fakat iyi bir kitabı berbat edebilir. Ben kötü çevirilerden illallah demiÅŸ bir okurum ve satın aldığım her üç yabancı kökenli kitaptan ikisinin kötü çeviri çıktığını söylesem hiç abartmış olmam. Bu yüzden, çeviri kitap satın almaktan korkar oldum diyebilirim. Kitabı kimin çevirdiÄŸine mutlaka bakıyorum ve güvenebileceÄŸim bir çevirmen deÄŸilse kaçınıyorum.
Ve bence Türk halkının az kitap okumasının sorumluluÄŸu büyük ölçüde, kötü çevirmenlerindir. Biraz abartılı bir iddia gibi gelen bu fikri ÅŸu ÅŸekilde savunmaya çalışayım dilerseniz: Dünyanın çok okuyan halkları kitap okuma zevkini dünyanın dört bir yanından gelen, birbirinden güzel edebiyat baÅŸyapıtlarını okuyarak edindi. Bunları okuyarak edebiyata vuruldular, ellerinden bırakamadan, gece gündüz okudukları romanlar sayesinde birer edebiyat hastası ve giderek birer kitap kurdu oldular. Fakat bizde, iyi çevrilmiÅŸ bir kitaba rastlamak piyango tutturmaktan farksız olduÄŸundan, birkaç kez bu yüzden aÄŸzı yanan ortalama Türk okuru Türk yazarlarıyla sınırlı kaldı ve edebiyat merakı da Türk edebiyatından öteye gidemedi. ÖrneÄŸin, ülkemizde radyo, televizyon bulunmadığını ve klasik Batı müziÄŸinin Mozart, Çaykovski gibi büyük ustaların yapıtlarını çalacak hiçbir orkestranın olmadığını, Türk orkestralarının ancak, örneÄŸin Ahmet Adnan Saygun, İlhan UsmanbaÅŸ falan gibi, sadece Türk klasik Batı müziÄŸi bestecilerinin yapıtlarını çalabildiÄŸini bir düÅŸünün. Bu durumda, klasik Batı müziÄŸine vurulmak mümkün olabilir mi?
Çevirmenlik genelde, yabancı dili çok iyi bilmekle özdeÅŸleÅŸtirilir. Oysa, çevirmenlik becerisinin tümünü on basamaklı bir merdiven olarak düÅŸünürsek bunun ilk üç basamağı yabancı dil, kalan yedi basamağıysa Türkçe yetiÅŸidir. Yani, yabancı dil bilmeden bu merdivene çıkılamayacağı kesindir elbette; fakat yolun asıl geri kalanı Türkçe yetisinden oluÅŸur ki, bu durumda, çevirmenlik uÄŸraşının ‘yabancı dili çok iyi bilmekle özdeÅŸleÅŸtirilemeyeceÄŸi kesindir. Gayet iyi yahancı dil bilen binlerce kiÅŸi var ama bunların çoÄŸunun, bir metni çevirmeye kalktıklarında, içeriÄŸi gayet iyi anlıyor olmalarına karşın bunu herkesin anlayabileceÄŸi bir dille ifade edemedikleri ve deyim yerindeyse “iki lafı bir araya getiremedikleri” görülür.
“Türkçe yetisi” kavramını da biraz irdelemekte yarar var. Bu, Türkçe dilbilgisi falan deÄŸil, Türkçeyi ortalama bir Türk aydınından daha iyi bilme ve kullanabilme becerisidir. Aynı ÅŸey, örneÄŸin İngilizceden Türkçeye çeviri yapabilen bir kiÅŸinin Türkçeden Ingilizceye de çeviri yapabileceÄŸi varsayımının yanlışlığını gösterir; çünkü Türkçe’den ingilizce’ye çeviri yapacak bir insanın ingilizce’yi ortalama bir ingiliz aydınından daha iyi bilmesi ve kullanabilmesi gerekir ki, Türkçede çok yetkin olabilmesi için her ÅŸeyden önce bu ülkede uzun süre yaÅŸamış birinin, yani bir Türk’ün bu düzeyde bir beceriye sahip olması çok zordur. Yurtdışında bu beceriyi kazanacak kadar uzun süre kalmış, çok iyi yabancı dil bilen Türklerinse Türkçesinin genelde yetersiz olduÄŸu bilinen bir gerçektir.
Cümle çevrilmez; anlam ve söylem çevrilir. Yani yazar ne demek istemiÅŸ ve bunu nasıl söylemiÅŸ; çeviride yansıtılması gereken budur. ‘Nasıl söylemiÅŸ’ten kasıt, söylenen ÅŸey mesafeli bir dille ya da resmi bir söylemle yahut hukuk dili dediÄŸimiz tarzda mı, günlük konuÅŸma diliyle mi, yahut argoyla ya da düÅŸük bir kültür düzeyini gösteren, “mahalle aÄŸzı” dediÄŸimiz bozuk bir dille mi, yoksa çocuk diliyle mi; neÅŸeli mi, kızgın mı, samimi mi yoksa düÅŸmanca yahut alaycı bir ÅŸekilde mi söylenmiÅŸ? Bunun yansıtılması gerekir.

ÇEVİRİDE DÖRT AÅžAMA

Çeviride, en kötüden iyiye doÄŸru giden dört aÅŸama sayabiliriz.
İlk aÅŸama: Çeviri doÄŸru olmalıdır. Çevrilen metinde bir anlamsızlık varsa büyük olasılıkla yanlış çeviriden kaynaklanan bir durumdur bu. Çeviri yanlışları konusunda yazmaya kalkan biri bunlarla ciltler doldurabilir. Gerçek anlamı “boÅŸver” olan “let it be”nin “bırak, olsun” diye çevrilmesine dek varan, üstelik ingiliz filolojisi mezunları tarafından yapılmış ne gülünç çeviri yanlışlarıyla karşılaÅŸtık bugüne dek. Aslında baÅŸka çevirmenlerin yaptığı hataları sergilemek hiç hoÅŸuma giden bir tavır deÄŸil; ama bunlardan birini, konuya bir örnek olarak vermek istiyorum:
Cumhuriyet Kitap ekinde bir “Åžiir Atlası” bölümü var. Bir gün orada Beat kuÅŸağının önemli ÅŸairlerinden Ailen Ginsberg’in ÅŸiirlerini gördüm. Kimin tarafından çevrilmiÅŸ olduÄŸunu ÅŸimdi hatırlamıyorum. Ama ÅŸiirlerden birinin sonunda “Kıçımı sürükleyip gideceÄŸim bu dünyadan” diye bir dize vardı. Bu laflar o ÅŸiirde hiçbir anlama gelmiyordu; fakat biraz düÅŸününce bunun, ÅŸiir çevirmeye yeltenen birinin yapmaması gereken bir çeviri hatası olduÄŸunu fark ettim. Amerikan argosunda “drag your ass”, “siktir git” anlamına gelir. Çevirmen sözlüÄŸe bakıp, ‘drag’ kelimesinin karşılığı olan sürüklemek ve “ass” kelimesinin karşılığı olan kıç sözcüklerini yazınca böyle bir anlamsızlık ortaya çıkmış. (Oysa Ginsberg “Siktir olup gideceÄŸim bu dünyadan” demek istiyor.) Yukarıda deÄŸindiÄŸim prensip uyarınca, çevirmen bu çok özel deyimi bilmiyorsa bile. ortaya çıkan ifadenin anlamsızlığını ya da baÄŸlamla bir ilgisinin olmadığını görünce yanlış çeviri yaptığını fark etmeli ve doÄŸrusunu araÅŸtırıp bulmalıydı.
İkinci aÅŸama: Çevrilen metin anlaşılır olmalıdır. EÄŸer bir cümle anlaşılmıyorsa (çevirinin doÄŸru yapıldığını düÅŸünür ve yanlış çeviri diye bir olasılığı yok sayarsak) ya cümlenin kuruluÅŸunda ya da sözcüklerin seçiminde yahut noktalama iÅŸaretleri konusunda bir hata yapılmıştır ve bu, kötü bir çeviridir. Çevirmen, orijinal cümleyi anladığı için, kurduÄŸu Türkçe cümleyi de tabii ki anlamış ve bunu herkesin anlayabileceÄŸi yanılgısına kapılmış, tekrar okuyup üzerinde düÅŸünmemiÅŸ, yani gereken özeni göstermemiÅŸtir.

ANLAÅžILIR OLMA…

Üçüncü aÅŸama: Çevrilen metin hemen anlaşılır olmalıdır. Bazı, gerek içeriÄŸin karmaşıklığı gerekse cümlenin uzunluÄŸu, yan cümlelerin çokluÄŸu nedeniyle bir okuyuÅŸta hemen anlaşılması mümkün olmayan cümleler olabilir elbette. Fakat ortalama bir okuyucu bunları da, bilemedin ikinci okuyuÅŸta anla-yabilmelidir. EÄŸer anlayamıyorsa, cümle kuruluÅŸunda, sözcüklerin seçiminde hata yapılmamış olsa bile, okuyucunun metni çabucak anlayabilmesini saÄŸlamak için gereken ustalık gösterilmemiÅŸtir ve bu, iyi bir çeviri deÄŸildir. Yahut bazen de anlatım kasten zorlaÅŸ-tırılmıştır ki bunu daha ziyade, öz Türkçe kullanmaya meraklı çevirmenlerin yapıtlarında görüyoruz. Zaten içeriÄŸi zor, uzun cümle ve yan cümlelerden oluÅŸan, karmaşık kavramlarla dolu bir metnin bir de gereksiz öz Türkçe kullanılarak çevrildiÄŸini bir düÅŸünün; böyle bir metni deÄŸil anlamak, başından sonuna dek okuyup bitirmek için bile Eyüp Sultan sabrı gerekir.
Çevirmen, kullandığı dil konusunda keyfi davranamaz. Çeviri metni, çevirmenin öz Türkçe sevgisini hayata geçireceÄŸi, yahut öz Türkçe kullanarak entelektüelliÄŸini kanıtlayacağı yer deÄŸildir. Öz Türkçenin yaygınlaÅŸması için çaba harcamak siyasi bir tavırdır ve dille ilgilenen kurumların iÅŸidir. Çevirmen, kendisine emanet edilen metni çevirirken, en çok kiÅŸinin bildiÄŸi ve çoÄŸunluÄŸun en çabuk anladığı sözcüÄŸü kullanmakla yükümlüdür, içeriÄŸi zaten çok yüklü ve karmaşık, yani kendi dilinde bile zaten anlaşılması zor bir metnin çevirisinde aşırı bir öz Türkçe kullanmak, insanları gereksiz yere zorlamaktan ya da bu metnin hiç okunmamasına yol açmaktan baÅŸka bir iÅŸe yaramaz. Okumayan ve okumamak için bahaneler arayan bir halkın aydınları olarak hiç de sorumlu bir davranış deÄŸildir bu.
Dördüncü aÅŸama: Okuyucu, okuduÄŸu metinden zevk almalıdır. Bundan, metnin içeriÄŸinin okuyucuya zevk vermesini kastetmiyorum elbette. Bu konuda çevirmen olarak bizim yapabileceÄŸimiz pek fazla bir ÅŸey yok. Bundan kasıt, okuyucunun metinden dil yönünden zevk almasıdır. Bunun için gereken, her ÅŸeyden önce, kullanılan dilin okuyucuyu rahatsız etmemesini yahut okuyucunun kulağına ters gelmemesini saÄŸlamak, yani dilsel estetik bozukluklarını önlemektir.
İnsanlar bir metni okurken kafalarında bunu sesli olarak okuyan bir iç sesi dinlerler ve sesli olarak okunan bir metinde dinleyicilerin kulağını rahatsız eden her ÅŸey okuyucunun da kulağını rahatsız eder. (Bence bu hiç keyfe keder diye geçiÅŸtirilecek bir ÅŸey olmadığı gibi, bunu dert edinmek de lüks deÄŸildir. Okur sayısının utanılacak kadar az olduÄŸu bir ülkede bir ÅŸeyler okumaya yeltenen insanları rahatsız edecek her ÅŸeyin karşısında durmak gerekir.)

DİLSEL ESTETİK

Bu tür rahatsız edici durumların en baÅŸta geleni, sesli bir harfle biten bir sözcüÄŸün ardından yine sesli harfle baÅŸlayan bir sözcüÄŸün gelmesidir ve bundan mümkün olduÄŸunca kaçınmak gerekir. Türkçeden daha geliÅŸmiÅŸ dillerde böyle bir arızaya hemen hiç rastlanmadığına, hatta Ingilizcede bu kuralın gereÄŸini yerine getirmek için (“A apple” yerine “An apple” denmesi gibi) dilin bile deÄŸiÅŸtirildiÄŸine tanık oluyoruz. Aynı ÅŸekilde, kendi dilimizin kullanıla kullanıla köÅŸeleri denizdeki çakıl taÅŸları gibi yuvarlanmış ata-sözlerine bakarsak orada da bu kural yürürlüktedir: “Sakla samanı, gelir zamanı”, “Ak akçe kara gün içindir” gibi örneklerde bu kuralın hiç çiÄŸnenmediÄŸini görürüz; insanların kulağına ters gelen bir atasözü yaÅŸayamaz, tekrarlanmaz ve kaybolur gider çünkü.
Bu düÅŸsel estetiÄŸi saÄŸlamak için elimizden geleni yapmak, bu kurala ters düÅŸmeyen sözcükler seçmek (örneÄŸin “olanaklı olan”ı deÄŸil “mümkün olan”ı, “ama o”yu deÄŸil “fakat o”yu kullanmak, hele tavuk gıdaklamasına benzeyen “ama o adam”ı kesinlikle kullanmamak) gerekir.
Dilimizi hiç bilmeyen kiÅŸilerden, Türkçenin onların kulağına kaba ya da çirkin geldiÄŸini duydum; öte yandan da yine yabancıların Nâzım Hikmet’in ÅŸiirlerini çok müzikal bulduÄŸuna ve tek kelimesini anlamadıkları halde, dinlemekten hoÅŸlandıklarına tanık oldum. Nâzım Hikmet’in ÅŸiirlerindeki müzikal etkiyi yaratan birincil neden, Nâzım’ın bu kurala çok dikkat etmesidir. “İşte daÄŸlar, hem de mavi, hem de serin / İşte sabah seyranı tilkilerin” dizelerine bu kurala ters gelen tek bir hece koysanız müzikallik yok olur. (Ama günümüzün ÅŸairleri ne yazık ki buna hiç dikkat etmiyor; üstelik, “suyla” denmesi gereken yerde “su ile” gibi bir garabetin kullanıldığına, yani hem dilsel estetiÄŸin hem de ‘ulama’ kuralının çiÄŸnendiÄŸine bile tanık oluyoruz.)
Sessiz harfle biten bir sözcüÄŸün ardından yine sessiz harfle baÅŸlayan bir sözcüÄŸün gelmesi, bunun kadar olmasa da yine kulağı rahatsız eder ki bunun bazen çok çirkin örnekleri vardır (“Tek geçim”, “Hiç canı”, “Tok gözlü” vb).
Bunun yanı sıra, edebiyat metinlerinde cümlelerin (örneÄŸin “…yordu” ya da “…misti” gibi) hep aynı yüklem ekiyle sonlandırıl-mamasına, edebiyat dışı metinlerde de (hep “…dır” ya da “…dir”le biten formel anlatımlarda) iki düzgün cümlenin ardından bir devrik cümle kurarak, monoton metne biraz hareket getirmeye çalışmak gerekir.
Ve yine, bu baÄŸlamda da gereksiz öz Türkçe kullanımından kaçınmak gerektiÄŸini söylemek istiyorum. Çünkü okuyucunun sözel belleÄŸinde çok iyi yer etmemiÅŸ sözcükler, ancak bunların anlamının düÅŸünülüp, daha çok bilinen sözcüklere beyinde çevrilmesiyle tam yerini bulur ve bu da metnin anlaşılmasını ve kavranmasını yavaÅŸlatır. ÖrneÄŸin acemi bir piyanist bir müziÄŸin notalarını düÅŸüne düÅŸüne çalıyorsa bunu dinleyen birisi bu çalınan müziÄŸin, diyelim ki Beethoven’in Für Elize’si olduÄŸunu çıkarabilir; ama bundan, normal hızında çalınan bir Für Elize kadar zevk alması söz konusu deÄŸildir.
İyi çevirmenlik için Türkçe’yi “doÄŸru kullanmak” yetmez; “iyi kullanmak” gerekir ki, bu ikisi tam aynı ÅŸey deÄŸildir. DüÅŸünün ki bir ÅŸoför arabayı doÄŸru kullanıyor ama, hız yapması gereken yerde yapmıyor, ustaca sıyrılıp geçmesi gereken bir yerden geçemeyip trafiÄŸin duraklamasına yol açıyor. Öte yandan, iyi ÅŸoföre benzeyen iyi çevirmense dilinin esnekliÄŸi ve kıvraklığıyla metinde gereken akıcılığı saÄŸlar. Usta bir ÅŸoförün kullandığı bir arabayla yolculuk yaparken arabayı ve sürücüsünü unutup çevrenin doÄŸal güzelliÄŸini duyumsa-yabilir, kitap baÄŸlamındaysa, okuduÄŸunuzdan zevk alabilirsiniz. Fakat ustalıktan uzak bir ÅŸoförün kullandığı, tekeri boyuna çukurlara giren bir arabayla giderken dikkatiniz araca ve sürücüsüne yönelir, bu yüzden çevreyi zevkle seyredemez, yani kitap baÄŸlamında da, dikkatiniz aslında bir araç olan dile yöneleceÄŸinden, kitaptan zevk alamazsınız.
İyi çevirmen, yazarla okuru baÅŸ baÅŸa bırakıp aradan yok olmalı, hiç fark edilmemelidir. EÄŸer çevirmen fark ediliyorsa bunun iki türlü nedeni vardır: Ya okuyucu, doÄŸru dürüst anlaşılmayan, isabetsiz seçilmiÅŸ sözcüklerle dolu, yahut kötü Türkçe ya da kulağı rahatsız eden bir dil yüzünden, taşı bol bir pilav yemiÅŸ ya da çukuru bol bir yola girmiÅŸ hissine kapılarak “Kim çevirmiÅŸ ulan bunu?” deyip kitabın kapağına bakar; ya da çevirmen Türkçe metne kendinden, okuyucuyu yadırgatacak kadar çok ÅŸey katmıştır. ÖrneÄŸin Can Yücel’in yaptığı çevirilerde Shakespeare’in aÄŸzından “Kötüler Yemen’e kadı olmuÅŸsa” sözcüÄŸünün çıkması gibi bir garabede karşılaşıldığında bu, Can Yücel’in okuyucuyla Shakespeare’in arasına girmesinden ve hem Shakespeare’e hem de okuyucu haklarına tecavüzden baÅŸka bir ÅŸey deÄŸildir, iyi çevirmeninse varlığı hiç hissedilmez. Bunu içine sindiremeyen, yani mutfaktan hiç çıkmamayı kabullenemeyenler çeviriyi bırakıp kendi kitaplarını yazmayı denemelidir.

‘ANLAM EÅžLEÅžTİRMESİ’

Bunu derken, Nurullah Ataç’ın ‘anlam eÅŸleÅŸtirmesi’ görüÅŸüne, yani “bu yazar Türk olsaydı bunu nasıl söylerdi” diye düÅŸünmek gerektiÄŸine yürekten katılıyorum. Ama bunu yaparken, yabancı bir yazarın aÄŸzında yadırganacak (örneÄŸin “gidinin hayırdan” gibi) söylemlerden kaçınmak gerekir. Aksi takdirde yine burada da çevirmen kendi sözel tercihiyle, okurla yazarın arasına girmiÅŸ olacaktır.
Çeviride kimi zaman dili özellikle bozmak gerekebilir; dili düzgün kullanması beklenmeyen cahil insanların, çocukların, psikolojik ÅŸok geçirmiÅŸ kiÅŸilerin aÄŸzından düzgün bir Türkçe çıkmasının, çevirmen ustalığından yoksun olmaktan baÅŸka bir açıklaması yoktur.
iyi bir çevirmen, “Bu durumda bizde ne elenir?” sorusunu sormalıdır hep kendine. ÖrneÄŸin yabancı bir romanda, dükkâna giren bir müÅŸteriye tezgâhtar “How can I help you?” diyor. Bunun mota mot çevirisi “Size nasıl yardımcı olabilirim?” dir; ama bizim ülkemizde, sıradan bir dükkânın sorumlusu müÅŸteriyi hiçbir zaman böyle bir hitapla karşılamaz. Bu durumda genellikle söylenen, “Buyurun” ya da “Buyurun efendim”dir. (NiÅŸantaşı gibi yerlerdeki lüks maÄŸazaların züppe tezgâhtarları hariç; kaldı ki onlar da Amerikan filmlerinin kötü çevrilmiÅŸ altyazı ya da dublajlarından kapmıştır bu lafı.) “Good morning” deyiÅŸini nasıl, “iyi sabahlar” olarak deÄŸil de, bizim dilimizde bu durumda söylenen “Günaydın” diye çevirmek zorundaysak, “How can I help you”yu da “Buyurun efendim” diye çevirmek zorundayız. “Dozens of people” deyiÅŸinin sözlük karşılığı da “Düzinelerce kiÅŸi” olabilir. Ama bunun dilimizdeki tam karşılığı “Onlarca kiÅŸi”dir. Okuyucuların önüne “çeviri kokan” yapıdar koymamak için, Türkçe metin belli zaman aralıklarıyla tekrar tekrar okunmalı ve her seferinde, “Bu durumda bizde ne denir?” sorusunun karşılığı aranarak bu tür tuhaflıklar düzeltilmelidir.
Çeviri yaparken kullandığımız ÅŸey, kiÅŸisel olarak biriktiregeldiÄŸimiz kültürdür. Çevirmen, en azından çevirdiÄŸi konuda kültür sahibi ve o konuya vâkıf olmalıdır. ÖrneÄŸin felsefi bir pasajı çeviren, ama konuya vâkıf olmayan çevirmenin yaptığı ÅŸey, karanlıkta resim yap maya benzer.
Aynı metnin farklı çevirmenlerce yapılan çevirilerinde çok farklılık olabilir mi? Aslında böyle bir durumda iki metin arasındaki fark ancak, bir konçertonun I Musici yerine Leip-zig Gewandthaus orkestrası tarafından çalınması kadar olmalıdır. Ama gerçeÄŸin böyle olmadığı, farklı kiÅŸiler tarafından, hem de yakın zamanlarda yapılan çevirilerde büyük farklar olduÄŸu görülüyor ve bunun da, yanlış çeviri ya da konuya vâkıf olamamaktan kaynaklanan niteliksiz çeviriden baÅŸka bir açıklaması yoktur.
Åžiir çevrilir mi? Edebiyat çevrelerinde çok tartışılmış ve hâlâ tartışılan bir konudur bu. Bir söz dizme sanatı olan ÅŸiirde, anlam ve söylemden öte bir de sözel armoni vardır ki, ÅŸiirin, yaratıldığı dilde taşıdığı armoninin baÅŸka bir dilde aynen kurulmasının çok zor olduÄŸu kesindir ve baÅŸka bir dile çevrilen ÅŸiirin sikliÄŸinden, daha doÄŸrusu “o ÅŸiir”liÄŸinden bir ÅŸeyler yitirmeyeceÄŸini söylemek olanaksızdır. Fakat öte yandan, bugüne dek taa Latin ozanı Vergilius ‘tan Japon haikulanna kadar, çevrilmiÅŸ ve insanlığın ortak kültür mirasına katılmış binlerce ÅŸiir varken, bunların aslında çevrilemediÄŸini savunmak da mümkün deÄŸildir.
Her kitap ya da her metin Türkçeye çevrilemeyebilir. ÖrneÄŸin bizim halkımızın yabancısı olduÄŸu Hıristiyan dinsel temalarının ya da bunlara dayalı göndermelerin çok yoÄŸun olduÄŸu edebiyat yapıdarının çevrilmesiyle çıkan ürünlerin okuyucu tarafından yeterince kav – ranamaması, sonuç olarak da beÄŸenilmemesi kuvvede muhtemeldir. Yahut rugby, beysbol gibi, bizim hiç bilmediÄŸimiz oyunlara dayalı edebiyat yapıtlarını da çevirmek tatsızdır; çünkü nasıl bizde Avrupa futbolundan kaynaklanan bir alt kültür ve bunlara dayalı (of-sayta düÅŸmek, doksandan girmek, ters köÅŸeye yatırmak gibi) deyimler varsa Amerikan toplumunda da bunun eÅŸdeÄŸeri bir alt kültür ve deyimler vardır ve bunların yoÄŸun olduÄŸu bir edebiyat metnini layıkıyla çevirmek (yani kullanılan deyimlerin anlam, ima ve çaÄŸrışım yönünden eÅŸdeÄŸerini bulmak) çok zor olduÄŸu gibi, sonuç ürünün okuyucuyu sarması da pek olası deÄŸildir.
Tersinden bakarsak bu durumu daha net görebiliriz. ÖrneÄŸin ‘pehlivan tefrikası’ denen türden öykülerin yabana dile çevrilmesi durumunda bunu okuyan yabancıların bundan zevk yahut heyecan duyacağını ya da Tansu Çiller’in yaptığı yolsuzlukları anlatan bir kitabın yabancılarda bizdeki kadar ilgi uyandıracağını düÅŸünebilir miyiz? Öte yandan, Orhan Kemal gibi, bizim edebiyatımızın bir devi neden yabancı dillere çevrilmiyor? Çünkü bizim Orhan Kemal’de hayran kaldığımız ÅŸey, onun halkımızı çok iyi gözlemlemiÅŸ olması, halktan kiÅŸilerin tavırlarını, ÅŸivelerini, düÅŸünme tarzlarını, “turnayı gözünden vurmuÅŸ” dedirtecek kadar ustaca betimlemesi ve bunların da o kiÅŸilerin bizim kafamızdaki imgesine çok güzel bir ÅŸekilde denk düÅŸmesidir. Yani Orhan Kemal bizim için çok büyük bir romancıdır ama, tüm dünyaya hitap edebilecek bir evrensellikten yoksundur.
Öte yandan, Türkçeye çevrilecek bir kitabın da tümü çevrilemeyebilir. ÖrneÄŸin yabancı bir dildeki sözcüklerin bizzat kendisiyle ilgili düÅŸünceler ya da sözcüklerin benzerlik ve çaÄŸrışımlarına dayalı düÅŸünce yahut espriler çevrilemez; çünkü bu sözcüklerin dilimizdeki karşılığının da aynı yapıyı, benzerliÄŸi ya da çaÄŸrışımı göstermesi hemen hemen olanaksızdır ve bu durumda bu pasajların çevrilmeyip atlanması daha doÄŸrudur. Özellikle, bir edebiyat metninde bunların ille de çevrilmesinde ısrar edilirse, Türkçe metinde ortaya çıkan anlamsızlığı bir dipnoda açıklamak gerekecek ve “yazarın burada kullandığı sözcük ‘…’dır; bu da’…’ anlamına gelen ‘…’ sözcüÄŸüyle çaÄŸrışım yapmakta ve…” falan gibi, bir edebiyat metnine hiç uygun olmayan, okuyucuya hiçbir ÅŸey vermediÄŸi gibi, onun yapıta konsantrasyonunu bozmaktan baÅŸka bir iÅŸe yaramayan gereksiz lafların araya girmesine yol açacaktır. Bir tiyatroya gittiÄŸinizi, oyunun çevirmeninin de dinleyiciler arasında oturduÄŸunu ve zaman zaman sahneye çıkıp oyunu durdurarak “Bir dakika; yazar aslında burada ÅŸöyle demiÅŸ ama, ben burada mecburen ÅŸöyle demek zorunda kaldım. Evet, buyurun oyuna devam edin” deyip yerine oturduÄŸunu bir düÅŸünün. ..
Çeviri yapmak zor bir iÅŸtir ve bu zorluk hem nitel hem de nicel anlamdadır. Nitel anlamda, daha önce söz ettiÄŸimiz dört aÅŸamanın yahut on basamağın en üstüne dek tırmanmak, titizce ve nitelikli bir beyinsel çaba gerektirir. Nicel yönden ise, aylar boyu her gün belli bir miktar sayfanın çevrilmesi, düzeltilmesi çok disiplin gerektiren, uzun süreli, maraton gibi zorlu bir uÄŸraÅŸtır ve bu konuda yeterli heyecan duymayan kiÅŸilere bıktırıcı gelebilir.
Çeviri yapmanın zorluÄŸundan söz edince hemen akla, buna bir de Türkçenin eklediÄŸi zorluklar geliyor elbette. Bu zorluklardan ilki, Türkçenin sözcük sayısının Batı dillerinin yaklaşık üçte biri kadar olmasıdır. (Benim kanımca bunun nedenlerinden birincisi, Türkçenin göçebelikten yerleÅŸikliÄŸe Batılılardan daha geç geçmiÅŸ bir halkın dili olmasıdır. Dar bir insan çevresinde yaÅŸayan ve hepsi hemen hemen aynı ÅŸeylerle karşılaÅŸan bireylerden oluÅŸan göçebelerin dilinde, farklı ÅŸeyleri ifade etme, yani yeni sözcükler türetme gereksinimi, yerleÅŸik toplumlara göre daha seyrek ortaya çıkar. İkinci nedense Türkçenin Batı dillerine göre daha az yazılmış olmasıdır. Türkçede yazılı edebiyat geleneÄŸi Batı’ya göre çok yenidir.) Sözcük sayısının az olması, ifade olanağının kıt olması demektir ve Batı dillerinden Türkçeye çeviri yapanlar o dillerde ifade edilen ÅŸeyleri Türkçeye “sığdırmak” zorundadır.

UZUN CÜMLELER…

İkinci zorluksa, Türkçenin Hindo-Cermen dillerinden olmamasından kaynaklanır. Batı dillerinde kurulan cümlelerin ifade sırası “özne-yüklem-nesne-yan cümleler”, Türkçeninkiyse “özne-yan cümleler-nesne-yüklem” ÅŸeklindedir. Bu durumda, batı dillerindeki ifade sırasını tersine çevirme gereÄŸinin yanı sıra baÅŸka bir sorun daha belirir: Batı dillerinde yan cümleler en sondadır, yani cümlenin tamamlanmış anlamını geliÅŸtiren öÄŸeler halindedir ve bu yüzden, cümle ne kadar uzun olsa da okuyucunun kafasında bir anlam boÅŸluÄŸu yaratmaz. Ama Türkçede yan cümleler özneyle yüklemin arasına girdiÄŸinden, cümle uzadıkça, anlamı tamamlayan iki ana öÄŸenin arasında bir kopukluk oluÅŸur ve çok uzun cümlelerde okuyucu bazen özneyi unutup cümlenin başına dönmek zorunda kalabilir. Bu yüzden, Türkçemiz uzun cümlelere pek elveriÅŸli deÄŸildir. Aşırı derecede uzun cümleleri, okuyucuyu zorlamamak adına, uygun bir yerinden bölmek gerekir.
Benim kanımca, hemen hemen her çevirmene sorulmuÅŸ bir soru vardır: “Kendi kitabını ne zaman yazacaksın?”… DiÄŸer çevirmenler adına konuÅŸamam ama bence çevirmenlik, yazarlığın hazırlık sınıfı, yazarlığa bir adama taşı ya da yazarlığın sulandırılmış hali falan deÄŸil, yazarlıktan bağımsız, ayrı ve kendi başına bir uÄŸraÅŸtır.
Ama bu sorunun altında gizlenmiÅŸ ima, asıl önemli olanın çevirmenlik deÄŸil yazarlık olduÄŸu, dolayısıyla da, yazarlığın çevirmenlikten daha zor olduÄŸudur ki, bu yargıyı tartışmakta yarar var. Yazarlığın (örneÄŸin bir roman yazmanın) zorluÄŸuyla çevirmenliÄŸin (yani o romanı çevirmenin) zorluÄŸu birbiriyle aynı türden deÄŸildir ve kıyaslanamaz. Yazarlığın zorluÄŸu kelimenin gerçek anlamıyla bir zorluk deÄŸildir. Bir romanı kurgulamak, olmamış, tanık olunmamış bir olayı zihinde kurarak bunu sanatsal, estetik bir nesne haline getirebilmek bir yaratıcılıktır. Yapabilen için belki nefes almak kadar kolay olabilen bu edim, yapamayan içinse yapılması tamamen olanaksız bir ÅŸeydir. Yani çevirmenliÄŸin zorluÄŸu, zorluk sözcüÄŸünün birincil anlamı olan “baÅŸarılması güç”e tam uyan, tırmanması güç bir yokuÅŸun, yazarlığın ‘zorluÄŸu’ dediÄŸimiz ÅŸeyse, bu sözcüÄŸün asıl anlamından ziyade, ‘yapılabilirle ‘yapılamaz’ arasındaki aşılmaz uçurumun karşılığıdır.
Yazarlık bu anlamda ‘zor’dur. Fakat öte yandan yazar kendi sözünü, kendi içinden geldiÄŸi gibi, kendi dilediÄŸi ÅŸekilde söyler ve bu, yazar için görece bir özgürlüktür. Çevirmense, baÅŸka birinin sözünü, üstelik onun söylediÄŸi ÅŸekilde, ama sanki kendisi söylüyormuÅŸ gibi söylemek zorundadır ve salt bu yönden bakılırsa, çevirmenlik yazarlıktan zordur. Yazar’ bir mimara, çevirmense o mimarın sanatsal eseri olan mimari projeyi uygulayan inÅŸaat mühendisine benzetilebilir. Zaten çevirmenlik, yabancı dildeki bir yaratıya en uygun ‘yapıyı kurmaya’ dayalı bir dil mühendisliÄŸidir ve bu benzetme, “Çevirmen sanatçı mıdır?” sorusunu da yanıtlamaya yarayabilecek bir örnektir. Çevirmenler için en doÄŸru niteleme “sanatçı” deÄŸil, mühendis kavramını da kapsayan, daha genel bir “teknisyen” nitelemesi-dir.
Çevirinin yalnızca teknik yönleriyle sınırlı kaldığım bu denemede çevirinin hep zorluklarından söz ettim. Ama çeviri yapan ve bundan heyecan duyan kiÅŸiler içinse çevirmenlik dünyanın en zevkli iÅŸidir. Su olup, akıp gidiyormuÅŸsunuz gibi bir duygu verir insana ve karşılaşılan güçlükler de, bir akarsuyun, üstünden aktığı taÅŸlardan öte bir ÅŸey deÄŸildir?